Camins de la critica

Robert Lafont critic literari

L'aventura dei "Cahiers du Sud" (1953-1966)

Philippe Gardy

Lei primiers tèxts publicats de Robert Lafont son de l'an 1943, lo de sei vint ans. Mòstran ja una activitat que farà pas que se desenvolopar a flor e a mesura que lo temps passarà, e que farà lèu d'eu çò que se sona sovent - e de còps que i a amb una nuança critica - un poligraf. Tre la debuta, Lafont s'establís dins un espaci, qu'es lo de la diversitat, mai una diversitat mouguda, totjorn, per una tòca unenca, encara que complexa : la de l'occitan, pres dins totei sei dimensions, directas e mai indirectas. Aquelei tèxts, dins doas revistas mai que mai (Terra d'Òc ; Òc), son totei en occitan. Parlan de l'occitanisme, dau projècte occitan puslèu, e de sa renovacion necessària, e mai marcan una intrada dins la literatura, per un poèma, "Aigas Mòrtas", publicat dins Òc (a la prima de 1943). Coma se, per Lafont, tre la debuta vesedoira, l'escritura en occitan se podiá pas destriar de la reflexion e de l'accion que l'existéncia d'aquela lenga demandava.

Leis d'ans d'après, aquela activitat quita pas de venir mai intensa, e mai de se desplegar dins d'autrei domenis. Un movement èra donat, que fins au sègle XXI s'anava pas alentir, au contrari. Per demorar pas que dins lo camp literari, Lafont es a bastir, sens o saber benlèu, son primier recuelh poëtic, Paraulas au vielh silenci, publicat en abriu de 1946 dins la colleccion "Messatges", qu'es pas encara la dau tot novelari Institut d'Estudis Occitans, mai que contunha d'èstre publicada sota lo nom de l'anciana Societat d'Estudis Occitans e de la revista Òc, sota lo govèrn d'Ismaël Girard. Aqueu recuelh, quand vei lo jorn, es d'alhors ja largament conegut per lei poèmas que Lafont a fach paréisser entre 1943 e 1945, dins lei revistas e leis antologias (la dau "Triton bleu" especialament, concebuda amb Bernat Lesfargues, es de pauc posteriora au recuelh : l'acabat d'imprimir dona octòbre). Amb un títol significatiu, dins l'ambiguïtat de son enonciat, ont se pòt devinhar, m'es idèa, a l'encòp una esitacion e un engatjament, una volontat. La segonda estent coma una reaccion a la primiera, son revers, sa part activa e programatica per leis annadas seguentas. En dialogant amb "lo vièlh silenci", lo joine poèta de vint e tres ans pren la paraula per la pas pus laissar, e mai per li donar tot a l'encòp un sens, un camin e, per tot o dire, un avenidor que ne'n siá un, vertadierament. Mai lo dialòg es encara malaisit un pauc, e mai a de moments a ras dau silenci, que demòra una amenaça, una possibilitat que la faudriá pas escartar, tant la situacion sembla fragila, de mal interpretar.

Aquel avenidor, entre autrei causas, aquò's lo pretzfach critic que lo vai d'ara enlà dessenhar tanben, e sostenir, e fargar, coma l'autra fàcia, tant indispensabla, dau voler creatiu, ja mes en òbra mai que demòra encara dins l'esitacion, la virtualitat.

Lafont critic literari apareis coma lo doble dau Lafont poèta, puèi, lèu lèu, prosator. Tre 1944, prepausa a Òc (numero d'estiu-ivern de 1944), de cotria amb un estudi sus un joine poèta catalan (originari de Barcelona e refugiat en França), Joan Esteve, un rendut còmpte detalhat de l'antologia pus recenta de poësia occitana, aquela, abondosa e rica, qu'un dei mèstres, amb Max Rouquette, dau renadiu literari occitan, René Nelli, veniá de publicar sota lo títol "La jeune poésie d'òc" dins un numero doble de la revista tolosana Pyrénées. Lafont pòt pas que saludar lo trabalh de Nelli e de seis amics (Max Rouquette, Joan Mouzat, Ismaël Girard, Gumersind Gomila), e mai assenhalar l'importància d'aquela soma, entre tradicion mistralenca e felibrenca d'un costat, e, d'un autre, lei movements novèus qu'aquela antologia s'es donada per tòca de botar en relèu. Poèta e poetician, Nelli a vougut mostrar a l'encòp la modernitat possibla de la poësia d'òc de son temps, e son especificitat, per exemple dins lei rapòrts de seis escrivans amb la natura, la preséncia primiera dau monde. D'aquò, de segur, Lafont n'es consent, e mai seguís sens trantalhar Nelli sus aqueu camin. Mai n'aprofita tanben per començar d'ensenhar, adejà, d'autrei encaminaments possibles, en ligason, en particular, amb l'actualitat d'aquela mitat de sègle marcada per lei conflictes e lei mauparadas encar vivas que se sap. Aquela diferéncia qu'es de ges de biais una divergéncia, apareis encara, en conclusion, coma una simpla question retorica, que trobarà pasmens pron lèu l'escasença de se renfortir :

Om podriá reprochar a nosti trobaires de vieure en fora dau monde modern, d'aver elaborat aquesta poesia que disieu pura aumieg di borrolaments, entre doas guerres espetaclosas. Om i reprocharà segur d'estre ingentament arcaïca, e d'efect dins la tiera di poetas presentats, vese gaire que Farfantello per aver fach allusión a la vida vidanta. Per ieu aquesti reproches saràn mau venguts. Nosta poesia es anada au mai fons de l'ome, i sorgent de la mistica e dau folklore. Es umana au sens lo mai generau. Es classica, antau rejonh la di Trobadors. Es promessa a l'universalitat e - quau saup ? - benleu a l'eternitat. Tala qu'es presentada dins l'antologia de Nelli, constituis un messatge de promiera valor, que podem lieurar amb fiertat au monde que pensa1.

Precaucion oratòria, coma se ditz, ò pensada encara en via de formulacion mai decisiva ? Qué que ne'n siá, un vam èra pres. Cercant lo camin sieu - que vendrián lèu camins de la saba, Robert Lafont ne fasiá ja, per avança, un exemple collectiu, una dubertura. Quatre ans puèi, se pensava, dins Òc totjorn, a una pròsa occitana fondada de nòu, a partir deis exemples bessons de Jóusè d'Arbaud e de Max Rouquette. Mai la pròsa que volontava èra pas exactament la de la Bèstio dóu Vacarés, nimai la de Secret de l'erba. Dins lo numero d'òctòbre de 1948 de la revista qu'èra ara la de l'IEO en plen, se batiá "Per una pròsa occitana" a partir d'una afirmacion clara que podiá sus lo moment espantar son monde : "La pròsa d'Òc existís pas". La correccion, aquí tanben, veniá just après :

Que me fagan pas dire ço que dise pas. Avem de grands escrivans occitans en prosa. Seriá pas que de d'Arbaud o Max Roqueta, podem estre fiers. Mai per ieu una prosa es abans tota autra causa un otís aisit e costumier que lis engenis manejan amb son engeni, e qu'ajuda li mens grands a s'expremir dignament.

Aquí un article manifest pron polemic tornarmai, pronant, per simplificar, d'un costat, "la necessitat de la sintaxi", e, d'un autre, l'idèa que "nostre vocabulari es trop ric. Fau s'atalar a un apauriment sistematic".

Dins lo numero de genier de 1952 de la revista literària de l'IEO - e arrestarai aquí aquela lectura rapida de Lafont critic dins Òc, - Lafont tornava a la poësia, per precisar seis idèas de 1943, e, clarament, levar tota ambiguïtat sus la tòca que perseguissiá :

Parlem clar, e redde. La poësia occitana es pas la recèrca trastejanta sus la taula de l'arquemista, nimai la linha aguda sota l'escaupre dau daurier, e benlèu pas, çò crese, l'ausida tiblada quora vèn que bresilha una plaga intima. Nòstra poësia, per tant que la vougam nòstra - es la descubèrta ardida dau biais occitan qu'avèm de dire, nosautri toti. Es la plus nauta tor de l'occitanitat. Siám una mena d'obrier d'aqueli que traguèsson li paraulas coma de pastoiras o de cairons. Nòstra victòria s'arbora amb li muralhas.

Çò disent, Lafont fai la critica, explicita aqueste còp, dau periòde anterior de la poësia d'òc, en delà dau mistralisme : leis exemples de Josep Sebastià Pons, puèi de Max Rouquette, an marcat la naissença de "la poësia d'Òc moderna", facha de "simplicitat dau movement" (dau poèma) e de grands "mites naturaus" que ne son l'arquitectura. Mai aqueu periòde es a se finir, que

lo poëma i veniá un mond claus, barrat coma una pòrta de palais desconegut, e misteriós coma una legènda. Per paradòxe, quora preniá a son pòble li paraulas mai pesudas e comunas e bèlas, lo poëta ne bastissiá un temple que son pòble i podiá pas pus intrar.

Se reconeis aicí l'allusion ai cronicas de Max Rouquette dins leis annadas 1940, "Dins la boca dau poble d'òc", que publicava la revista Terra d'Òc. Mai aquela epòca, per Lafont, es a mand de passar. Que "Nòstra poësia a talènt d'umanitat. M'es vejaire que dins dos o tres ans, tot serà cambiat". E de mençonar, adereng, Enric Espieux, Bernat Manciet, Bernat Lesfargues, Fèlix Castan, Max Allier. "Estre occitans de nòu" : aquela ultima formula resumís ben la pensada injonctiva de Lafont a aqueu moment. Una pensada injonctiva qu'es tanben una pensada critica, dins lo doble sens d'una lectura deis òbras novèlas, e d'una tria de faire, d'una volontat d'impulsar per avançar dins una direccion qu'es la de la paraula publica, en dialòg amb lo pòble. Lafont, disent aquò, fasiá pas que teorizar ò, per lo mens, exprimir dins un discors explicit e programatic, çò qu'aviá ja mostrat dins l'antologia qu'aviá publicada en 1946 amb Bernat Lesfargues, sota lo signe dau "Triton bleu". A l'òrdre imaginat per Nelli, qu'èra lo dei grands espacis dialectaus (Provença, Lengadòc, Lemosin, Gasconha, e mai Rosselhon) mesclat amb la succession dei generacions pus recentas, un autre èra substituit : un òrdre mai tematic, menant d'una poësia de l'intimitat e de la simplicitat, devers una poësia de la paraula publica, pausada dins son temps e dins son sègle, pron luenh, ja, dei tematicas "naturalas" d'un Pons ò d'un Max Rouquette, ò dei recercas sabentas d'un Renat Nelli, que desembocavan en 1952 sus la publicacion d'aquela soma lirica qu'es Arma de vertat.

Aquela lectura, aquela tria, Lafont ne'n fai dins aqueu periòde un element important de son activitat intellectuala, dins doas direccions complementàrias : la coneissença dau passat ; l'intervencion sus lo present.

La primiera es marcada, dins leis ans 1950, per l'escritura e la publicacion, en 1954, en cò de l'editor parisenc Plon, de mercé l'ajuda de Bernat Lesfargues, de son primier grand libre de critica literària : Mistral ou l'illusion (es de remarcar qu'un capítol d'aqueu libre, "Le Drac", pareguèt en prepublicacion dins lei Cahiers du Sud en 1954, n° 323). E mai per d'intervencions que devián portar sus leis autrei grands moments de la produccion literària d'òc : lo temps dei Trobadors, adejà ; e l'Ancian Regim, lo periòde barròc, per reprene lo mot que Lafont n'assegurèt la promocion. Sens oblidar, de segur, lo sègle XX, qu'èra just a entamenar sa segonda mitat.

Se Òc vai de segur èstre un deis endrechs ont Robert Lafont vai desenvolopar sa foncion de critic, a partir de 1953, es dins la granda revista culturala marselhesa Les Cahiers du Sud, dirigida per Jean Ballard, qu'aquela foncion pren tot son ample. La revista aviá ja mostrat son interès per la literatura d'òc, mai que mai a travers l'un dei membres de son comitat de redaccion, Renat Nelli, que n'èra un collaborator regular. Aquel interès, s'èra mai que mai manifestat amb la publicacion, en 1942, d'una liurason especiala demorada famosa, Le Génie d'Òc et l'homme méditerranéen. Nelli, amb quauqueis-uns de sei companhs de Carcassona, e primier Joë Bousquet, èra estat un deis artesans d'aqueu numero que son restontiment foguèt important. Après la Liberacion, Nelli, tot en demorant un dei pilars de la revista, cerquèt a n'assolidar la color especificament occitana, sens ren sacrificar deis exigéncias de qualitat qu'èran mai que jamai la marca dei Cahiers. Son jujtament èra pron segur : per aquò faire, es a Lafont que s'adreicèt, coma estent l'òme de la situacion. "Nelli de luenh fasiá trochamand", escriguèt Lafont dins Pecics de mièg-sègle (p. 44) en 1999, dins una bèla pagina de remembrança urosa ont evòca lo temps d'aquela collaboracion que deviá durar un pauc mens de quinze ans, fins au moment, en 1966, ont Ballard prenguèt la decision d'arrestar la revista.

Dins lei Cahiers du Sud, Lafont prenguèt plaça de mai d'un biais. Primier, dos còps per lo mens, foguèt eu lo responsable de çò qu'aviá fach lo prestigi e l'imatge de la revista : titolats en roge sus lo blanc de la primiera de cuberta, aquelei "frontons", sus un tèma donat, qu'a cada numero donavan sei colors particularas, e ne'n fasián d'aquí una referéncia que vielhissiá pas, ò gaire, leis ans passant. Lei dos frontons lafontians faguèron data, coma se ditz. L'un, lo primier cronologicament, se disiá "Baroques occitans" (n° 353, 1959-1960). Inutil de remembrar çò que metiá en evidéncia, tant dins la presentacion critica coma dins l'antologia que seguissiá. Lo segond, en 1963 (n° 371), "Pour lire les Troubadours", bastit segon lo modèl dau precedent, començava de debanar leis idèas de Lafont sus aqueu periòde, en constrast, se pòt creire, amb lei lecturas de la poësia occitana medievala que la revista, sota lo govern de Nelli, aviá pogut promòure fins ara. Exemplars en se, aquelei dos frontons o son tanben dau biais de faire de Lafont critic de la produccion dau passat : una remesa en perspectiva, que cèrca d'anar veire aquí ont degun s'èra pas gaire aventurat fins ara, e mai de mostrar lei causas autrament, en desplaçant lo païsatge critic, per, d'aquela bolegadissa, faire nàisser de vistas nòvas, capablas d'enriquir aqueu païsatge.

A costat d'aquelei frontons memorables, Lafont prepausa tanben d'articles e de recensions, gaire nombrós (un desenat), mai que cadun marca tanben l'espelison d'una idèa, la reformulacion d'una question. Ne'n citarai pas que tres, per sa valor particulara. En 1963 (n° 173-174, per lo cinquantenari de la revista) : "Sud ou Occitanie"; en 1965 (n° 386), lo tèxt d'una intervencion au congrès dei PEN Clubs d'Avinhon, "À propos de Dante et du "vulgaire illustre""; en 1966 enfin, dins l'ultim numero dei Cahiers, una lònga cronica sus "Les Troubadours", que mescla la recension d'obratges recents a l'ensag mai generau.

Es pasmens, a mon idèa, dins sa cronica regulara "Lettre d'Òc" que Lafont exercèt au pus fons sa foncion de critic literari dins la revista de Ballard. Siam dins la linha drecha de çò que ven de començar dins Òc, mai aqui l'objècte es un pauc diferent : i parla de literatura occitana non pas dau dedins, per un public estrech e informat, mai entre lo dedins e lo defòra, a l'encòp per lei legeires de literatura occitana e per leis autres. E mai lo contèxt es un pauc diferent : es la literatura occitana dins sei rapòrts amb la literatura francesa, e mai la literatura en generau, qu'es aquí presentada e criticada. En venent tanben observator exterior, tant coma se pòt, Lafont capita de descentrar son agachada, e coma aquò de se sortir, mai ò mens, dau pichòt monde occitanista.

Aquelei cronicas, o mençonave, son regularament publicadas. N'ai comptat 21, e mai 22 se n'apondèm per lo mens una, qu'e mai concebuda per una rubrica diferenta ("Lettres d'Occitanie"), s'i pòt facilament ajónher. Apareisson per lo primier còp en 1953 (n° 319), s'arrestan en 1961, que Lafont s'es designat un successor, en l'ocurréncia Jean Larzac ; mai reprenon en 1963, 1964 e 1965, dins un contèxt un pauc particular, per doas intervencions, per lo mens, que solet Lafont lei podiá faire. L'una a prepaus de Sully-André Peyre, lo poèta provençau animator de Marsyas, que ven de morir, e que Lafont li voliá faire omentage. E l'autra ont èra question de Joan Larzac, que veniá just e just de publicar son primier recuelh de poèmas, Sola Deitas, dins la collection "Messatges" de l'IEO.

De qu'es lo contengut d'aquelei cronicas ? Direm que s'agís quasi totjorn de recensions d'obratges recents, que sa tòca es tanben, en delà dau libre recensat, de pausar una question mai larga, e mai de totjorn remandar l'escrich occitan a un contèxt que lo despassa e que permet ansin non solament de lo situar vertadierament, mai de mostrar a l'encòp son originalitat e sa solidaritat amb d'autrei literaturas. Ren, ò gaire, de çò que se pòt estimar "important" escapa pas a l'agach lafontian. Que siá lei libres que parlan dau passat literari occitan, ò dei creacions contemporanèas. Lei primierei cronicas publicadas, sus aquò, donan lo ton de l'ensems. Lafont, azard de l'actualitat, i rend còmpte per començar (n° 319, 1953) de la tota nòva Histoire de la littérature occitane, publicada en cò de l'editor Payot, per Charles Camproux. Aquela mesa en plaça es seguida, en 1954 (n° 322), d'una cronica virada, ela, devers l'actualitat de la creacion, poëtica mai que mai. Aquí, pas que per mòstra, lei recuelhs que Lafont ne rend còmpte en quauquei paginas : Léon Cordes, Aquarela ; Max Rouquette, Sòmnis de la nuòch ; Pèire Lagarde, Espèra deldel jorn ; Enric Espieux, Telaranha ; Joan Mouzat, Dieu metge ; Pèire Rouquette, Secrèt del temps ; Max Allier, A la raja del temps ; Fèlix Castan, De campestre, d'amor e de guerra ; Bernat Lesfargues, Cap de l'aiga ; Renat Nelli, Arma de vertat. Es tota la colleccion "Messatges" de l'IEO, a travers sei produccions recentas, qu'es ansin mesa en relèu, a l'encòp a travers d'òbras que son de confirmacions (Mouzat, Pèire Rouquette, Nelli, Max Rouquette) e d'autras qu'anóncian e incarnan un renovelament poëtic (Espieux, Lagarde, Lesfargues, Castan, Cordes, Ravier, Rapin).

Pendent mai de dètz ans, Lafont se mantenguèt fermament sus la linha dessenhada per aquela dobla perspectiva, literària d'un costat, scientifica d'un autre, en jogant sus la complementaritat, mai que jamai necessària, dei doas. Per eu, clarament, l'istòria literària es lo rèirefons d'una literatura en movement, e leis escrivans dau passat, vists per leis erudits de l'ora d'ara, ajudan la creacion contemporanèa a avançar en la noirissent de sei descubertas. Entre lei trobadors e lei poètas de "Messatges", per exemple, i a una continuïtat, qu'es pas solament cronologica, mai consubstanciala. Lo temps passant, Lafont vai donc saludar, dau costat deis estudis, lei recercas d'Auguste Brun sus Bellaud de la Bellaudière, de René Lavaud sus Peire Cardenal, leis antologias d'André Berry, de Nelli et Lavaud, e faire lo ponch sus leis eveniments comemoratius que son l'escasença de mesas au ponch e d'avançadas dins la coneissença (lo centenari de la publicacion de la Mirèio mistralenca en 1859 ; lo de l'edicion de la Mióugrano entreduberto de Théodore Aubanel, essencialament). Mai se Lafont jòga aicí un ròtle de critic quasi universitari, en direccion, pasmens, d'un public que o es pas necessàriament, es per mielhs faire aparéisser coma la literatura d'òc deis ans 1950 capita de se renovelar e de s'inscriure dins lei realitats de son temps.

Pas estonant, donc, que prenga tot l'espaci necessari per saludar lei òbras que segon eu marcan un moment important, una originalitat fonsa. Assenhala donc ai legeires dei Cahiers du Sud de libres qu'amb la distància dau temps passat an ren perdut de son importància. Lei recuelhs de poèmas de Denís Saurat (Ac digas pas, n° 326, 1954 ; Encaminament catar, n° 337, 1956) ; la primiera vertadiera aparicion publica de Manciet coma poèta (a prepaus d'Accidents, n° 334, 1956) ; la de Joan Boudou romancier (La grava sul camin, n° 334, 1956) ; lo segond recuelh dau Catalan Jordi Pere Cerdà, companh dei poètas d'òc, Tota llengua fa foc, n° 334, 1956) ; lo primier roman de Pèire Pessemesse, Nhòcas e bachòcas (n° 343, 1947) ; mai tard, i ai fach allusion, lo primier recuelh de Joan Larzac (n° 380, 1964), Sola Deitas. Dos poètas nòus, especialament, son seguits e mes en relèu per Lafont dins sei cronicas. Primier, Ives Rouquette (n° 345, 1957 ; n° 349, 1958, a prepaus de L'escriveire public ; n° 390, 1964, ont presenta son obratge sus Josep Sebastià Pons paregut dins la prestigiosa colleccion de Pierre Seghers, "Poètes d'aujourd'hui"). Sèrgi Bec puèi. D'eu, analisa, en 1954, Li graio negro (n° 326), puèi, a flor e a mesura que se desenvolòpa l'òbra dau poèta provençau, Miegterrana (n° 337, 1956), Cants de l'Èstre Fòu (n° 351, 1959), Memòria de la carn (n° 358, 1960). En parallèl, ò en contraponch, Lafont oblida pas lo costat "mistralenc" de la literatura d'òc. En 1957 (n° 343), prepausa una presentacion critica de l'antologia Pouèto prouvençau de vuei ; e mai en 1963 (n° 372), a l'escasença de l'omenatge rendut a Sully-André Peyre, mòrt en 1961, se liura, abandonant lei polemicas anterioras, sovent ferotjas e forçadament injustas, a un examen a l'encòp lucid e fin de l'òbra poëtica de l'animator de la revista e deis edicions Marsyas.

S'es ja fach allusion a çò que se podriá sonar la part catalana de la literatura occitana d'aquela epòca, amb lo Rosselhonés d'Illa, dins la vau de Tet, Josep Sebastià Pons (1886-1962, un dei mèstres dau renovelament poëtic iniciat per Max Rouquette (e tanben, autrament, per Renat Nelli) dins leis annadas 1930-1940. Lafont dona a aquela part a l'encòp interiora e exteriora de la poësia d'òc la plaça que s'amerita. Avèm vist que qu'oblida pas d'assenhalar l'importància dau recuelh (Tota llengua fa foc) de Jordi Pere Cerdà, un escrivan de la generacion d'après Pons, que renovelèt la poësia nòrd-catalana, en contacte frequent e fruchós amb lei novèus escrivans d'òc e mai que lei poètas de la colleccion "Messatges", ont sei poèmas èran estats aculhits. Mai aquela proximitat amb Cerdà, qu'es tanben proximitat poëtica, e mai "politica", dins un sens larg, empacha pas Lafont de se clinar sus l'òbra de Pons cada còp que se presenta. Non solament, o avèm notat, comenta l'ensag e l'antologia d'Ives Rouquette, paregut en cò de Seghers en 1963, mai dins leis ans d'abans saluda Pons prosator, quand es publicat son Llibre de les set sivelles (n° 341, 1957) ; e mai, quand es reeditat, dau mèstre catalan, un de sei libres de poèmas màger, Canta Perdiu (n° 358, 1960), manca pas de ne'n remembrar lo caractèr fondator, e la fòrça de suggestion viva qu'aqueu recuelh ancian (la primiera edicion èra estada publicada en 1925 per l'editor parisenc Champion) a de ges de biais perduda.

Se vei amb l'exemple de Pons que sota la pluma de Robert Lafont critic literari, l'istorian de la literatura es jamai totalament absent. Çò que nos mena a nos interrogar sus la personalitat critica de Lafont a travers aquel itinerari ai Cahiers du Sud. Per ne demorar a quauquei grandei direccions, destriarai primier la volontat de donar un sens a la literatura d'òc, pròsa ò poësia. Quand rend còmpte d'Encaminament catar de Denís Saurat (n° 337, 1956), Lafont, en conclusion, torna sus çò qu'a ja escrich dins les Cahiers (coma d'alhors dins Òc) un pauc abans :

Dans une précédente chronique nous dessinions deux visages de la poésie occitane contemporaine : celui qui atteint avec J.-S. Pons et Max Rouquette la perfection de ses traits, visage d'évidence, d'instant sacré de l'émotion, illuminé de joie ou douloureusement pétri de solitude ; puis celui qui reflète le siècle, le visage attentif d'un humanisme anxieux. Il faut y ajouter un visage intérieurement éclairé par l'Esprit, religieusement, magiquement, ou poétiquement inspiré, comme l'on voudra, mais inspiré.

Son tres "caras" de la poësia occitana que vesèm destriadas aicí, dins una volontat de classar e de regropar. Se Lafont negligís pas lei caracteristicas de cada poëta, sei causidas esteticas e tematicas, es tanben lo movement que leis a fach nàisser e qu'acompanha son escritura que l'interessa tanben. Darrier l'escrivan, dins son individualitat de segur irreductibla, i a la literatura d'òc ela, dins son endevenir, sei causidas. E donc, çò que, dins lo concert literari dau moment, ne fai l'especificitat, li dona sei colors particularas.

Lafont critic pareis repausar mai que mai sus aquela dialectica, entre lo particular, e son inseriment dins l'universau. Aquò considerat, totjorn, dins una dinamica. Es la rason que fai, crese, que, tot de lòng d'aquelei cronicas, pareis mai ò mens a l'espera d'autrei causidas, d'autrei configuracions, qu'adejà despassarián lei precedentas. Es a ne gaitar lei signes primierencs, e mai sián per l'ora a balbucejar. E mai, e aquò's una autra foncion màger dau critic, per n'acompanhar, d'un agach a l'encòp benvolent e sevèr, lei reüssidas tant coma lei eventualei flaquesas.

Aqueu voler de descuberta apareis especialament a prepaus de dos escrivans que sei primiereis òbras marcan per eu la conquista d'espacis poëtics novèus, Sèrgi Bec (nascut en 1933) e Ives Rouquette (nascut en 1936). Dau primier, es question a partir de 1954, a prepaus dau libret que i pren part amb Pèire Pessemesse e Max Fayet, Li graio negro. Lafont, d'un biais un pauc galejaire, i fai se tustar lo centenari de la naissença dau Felibritge e "l'entrée en lice de jeunes provençaux, très jeunes à vrai dire, qui font de la révolte leur bannière". E tròba a son gost leis atacs dei tres escrivans novelaris còntra l'immobilisme felibrenc en Provença. Mai çò que li pareis mai interessant, son leis òbras, que sens elei leis atacs, e mai gaujós e ponchuts, sufirián pas. "L'espoir n'est pas déçu", constata primier. Sensa pasmens faire l'economia d'esperit critic :

Il y a dans les poèmes de Serge Bec peut-être une excessive facilité, des pièces qui auraient pu être supprimées sans dommage [...] : l'automatisme de l'écriture ne saurait se confondre avec un relâchement de la tension poétique. Mais il y a aussi des énonciations qui vont droit au coeur des choses, qui savent étonner en collant à la vérité du monde.

E, cronica a cha cronica, Lafont seguís puèi l'intrada de Sèrgi Bec en poësia. Quand rend còmpte de Miegterrana, son primier recuelh "autonòm", una lònga meditacion sus lei referéncias de Bec, mai que mai de la man dau surrealisme, e sus la question de l'"invencion de l'amor", li permet de situar aquela poësia entre lei trobadors e Aubanel d'un costat, e d'un autre la tematica de l'"amour fou", segon lo títol dau libre emblematic sus aquò d'André Breton. Mai aquò lo mena tanben a una critica mai regda dau projècte poëtic que se legís dins Miegterrana :

En peu de temps, sa technique verbale a progressé et s'est enrichie. Il garde ce talent d'exactitude dans l'énonciation que nous avons signalé déjà [...] Il le développe et le nourrit de trouvailles nombreuses et fortes [...] Les chutes de l'expression sont rares. La densité poétique est suffisante. L'oeuvre est solide. On peut exiger de ce poète beaucoup plus, tout un avenir. La Méditerranée est inépuisable. Nous lui souhaitons de s'en convaindre et de nous le prouver.

Dins una tresena cronica, es de Memòria de la carn que Robert Lafont prepausa una lectura. Lo recuelh de Sèrgi Bec, per eu, es en constrast complet amb un autre de la colleccion "Messatges" paregut dins aqueu periòde, Signes, de Delfin Dario (escais d'Ismaël Girard). Aquò li fornís l'escasença de destriar doas generacions :

Je me souviens d'avoir à vingt ans [la màger part dei poèmas de Dario èran estats publicats per Òc dins leis ans 1940] reconnu chez Dario [...] l'énonciation parfaitement claire des aspirations de notre jeune poésie d'alors, selon des procédés qui font penser au haï-kaï (ou plutôt à ce que nous appelons ainsi en Europe). Mais la jeunesse d'aujourd'hui ne continue pas cette poésie. Le désir n'est plus ombre, il est soleil, et soleil sauvage.

Per caracterizar la poësia de Sèrgi Bec dins aqueu libre, Lafont escriu

À son troisième recueil en si peu de temps [...], il a découvert le couple et le brasier du désir renouvelé selon l'accord des âmes. Il lance un cri de fidélité par derrière le cri de possession [...] Et la terre maternelle est secouée par ce cri.

Pasmens, un còp de mai, lo critic sembla insatisfach :

Le danger qui menace Bec est peut-être d'en rester là où il est arrivé si vite. Certaines facilités de style semblent indiquer que sa poésie ne peut guère se répéter. N'est-elle pas née sous le signe de la conquête, du mouvement ? Une double réflexion, sur la forme et sur le destin moral du poème lui permettront - il faut le souhaiter - d'affronter un nouveau moment de sa vie, et d'atteindre à la maturité !

A prepaus d'Ives Rouquette leis apreciacions de Lafont van dins una direccion comparabla. A mens publicat que Sèrgi Bec dins lo periòde considerat, mai Lafont lo vei de segur coma un deis "espers" de l'escritura occitana avenidoira. Son nom apareis per lo primier còp en 1957 (n° 345), dins una cronica "Lettres d'Òc" que, per excepcion, pòrta un títol : "D'une géopoétique". Lafont i exprimenta un otís critic qu'es estat tanben per eu l'objècte d'articles en occitan e en francés e de conferéncias. Aqueu biais de legir la poësia, es aplicat aicí, principalament, ais escrivans catalans Jacint Verdaguer e Joan Maragall, e costat occitan, au Provençau Frederic Mistral e au Gascon Miquèu de Camelat. Mai es Ives Rouquette, "le plus jeune poète occitan", qu'es a l'origina de la reflexion de Lafont :

... sous le ton de confidence de cette oeuvre qui se veut avant tout sincère, je trouve sans chercher le pays d'òc. Rouquette qui écrit après et souvent d'après René-Guy Cadou, tout français qu'il soit, ainsi quand il parle de la terre demeure occitan. Il s'agit d'un regard jeté sur le monde qui organise les horizons de plaines et de montagnes, les aspects mêmes de la mer étale, en un spectacle [...] un spectacle d'âme. Pour les gens d'ici un paysage est beaucoup plus qu'un état d'âme, il est notre âme. Nous nous concevons volontiers en termes de vallées, de fleuves ou de garrigues.

Aquela primiera capelada a un joine poèta (e prosator) defugís, se vei, tota critica. En 1959 (n° 351) Rouquette aguent publicat L'escriveire public, "recueil des poèmes de sa vingtième année" escriu Lafont, dins la colleccion "Messatges" de l'IEO, e mai Lo mal de la terra, lo moment es vengut d'una lectura mai fonsa, e mens anecdotica. Après aver notat lo caractèr "très français" de la formacion poetica d'aqueu novèu Rouquette - escasença per lo comparar a Max e a Pèire, Lafont precisa de qué pòt èstre "la note particulière qu'apporte ce nouveau Rouquette". Per eu (resumisse e necessàriament simplifique), "son originalité, est d'ordre biographique" : primier amor e separacion, qu'es tanben separacion deis originas, "souvenirs d'herbes, de paradis montagnard perdu"; "saisir l'époque à bras le monde et n'aimer qu'un coin oublié du terroir aveyronnais". Se la critica es pas directa, naseja pasmens a de moments, coma denegacion, segon un biais de faire que sembla èstre costumier au Lafont critic de l'epòca : "Sa parole facile - un peu trop facile, au goût de certains - pleure et chante à la bonne vôtre".

Robert Lafont, 1974.

Lei presentacions deis òbras d'Ives Rouquette e de Sèrgi Bec nos ajudan a precisar un pauc lo retrach dau critic Robert Lafont pendent leis ans 1950-1960. S'acontenta pas de rendre còmpte de la literatura occitana dau present e de ne'n destriar lei tendéncias màgers. S'acontenta pas nimai de descripcions ò d'analisis "objectivas", coma o pòt faire per tal ò tal escrivan mai establit dins son epòca (Denís Saurat, Josep Sebastià Pons per exemple). Se fai tanben critic prescriptiu, ensajant, discretament, de faire una tria dins çò que pòt legir, sa tòca, estent, clarament, de valorizar, en assenhalant pasmens çò que li apareis coma de "flaquitges" ò de "facilitats". Es una foncion d'acompanhament e de velha que s'afirma quand aquò li sembla util. S'agís per eu non pas tant de jutjar, que de s'interrogar sus la plaça d'una escritura en evolucion, a rapòrt amb son environament literari.

Robèrt Lafont a Sant-Guilhem-dau-Desèrt, en junh de 1993.
Entre Josiana Romero e Joan-Ives Casanova

Aquela foncion repausa sus una preocupacion jamai vertadierament dicha, mai que se legís en dessota deia analisis e dei jutjaments : lo d'una modernitat assumida e en movement. La presentacion que fai Lafont de l'antologia "mistralenca" Pouèto prouvençau de vuei, en 1957, es rica de significacion sus aquò. "Il ne faudrait pas appeler innovation ce qui n'est qu'une réfraction provençale tardive du style 1890". La critica s'adreiça primier a Peyre, de segur : "Peyre aurait pu écrire, il y a trente ans au moins, ce que ces disciples avancent aujourd'hui. Depuis il n'a fait que le répéter. Tout ainsi s'explique". Lo mot reactiu emplegat per Lafont a prepaus d'aquela poësia que li pareis tròp retenguda fàcia ai serenas de l'academisme e dau provincialisme, es donc lo de "liberacion". "Mais s'est-il totalement libéré ?", escriu a prepaus dau joine Mas-Felipe Delavouët, "la révélation de la poésie provençale il y a quelques années". E mai apond : "A-t-il vraiment appris à donner à son vers la densité et le rythme introuvables que son originalité de souffle mérite ? Nous devons exiger beaucoup plus de lui". Coneissèm, uèi, la respònsa. Coma la coneissèm, d'alhors, a prepaus d'Ives Rouquette ò de Sèrgi Bec. Fin finala, Lafont se mostrava dins sei cronicas, a pauc près tant exigent (un mot que torna sovent dins son discors de l'epòca) per una generacion novèla (ont plaçava tanben Galtier, Vianès) en movement, que siá "provençala" ò "occitana".

Texte associé :Robert Lafont critic dins lei Cahiers du Sud. Ensag d'inventari

Bibliographie

  • Colleccion dei Cahiers du Sud.
  • Colleccion de la revista Òc.
  • Daniel Fabre e Jean-Pierre Piniès (editors), René Nelli et les Cahiers du Sud, Carcassonne, Garae / Hésiode, 1987.
  • Philippe Gardy, "Retours du lyrisme dans la poésie d'òc des années 1950 : Serge Bec, Yves Rouquette", comunicacion presentada au collòqui "Serge Bec", Montpelhièr, Universitat Paul Valéry e Mediatèca Émile Zola, 2009. Per paréisser dins la Revue des Langues Romanes.
  • Robert Lafont, "Paysage et création poétique", Entretiens sur les lettres et les arts, n° 19, décembre 1969, p. 1-8.
  • Robert Lafont, Pecics de mièg-sègle, Gardonne, Fédérop, 1999.
  • Robert Lafont e Bernard Lesfargues, La jeune poésie occitane. Anthologie. Préface de Pierre Darmangeat, Paris, Le Triton bleu, 1946.
  • Claire Torreilles, "Les premières anthologies occitanes et l'ouverture d'un champ littéraire", in Philippe Gardy et Marie-Jeanne Verny (editors), Max Rouquette et le renouveau de la poésie occitane. La poésie d'òc dans le concert des écritures poétiques européennes (1930-1960), Montpellier, Presses universitaires de la Méditerranée, 2010, p. 311-327.

(1) Dei citacions de tèxts en occitan dau periòde que nos interessa, s'es servada la vestidura grafica dau temps, de còps que i a un pauc diferenta d'aquela que s'emplegariá a l'ora d'ara. Per comoditat, lei noms de personas (Camproux, Rouquette...) son donats dins sa fòrma francesa usuala ; lei prenoms dins sa fòrma occitana quand es la generalament emplegada per leis escrivans mençonats..

Lenga e país d'òc, n°50, page 113 (04/2011)
Lenga e país d'òc - Robert Lafont critic literari