Lo monde de Marcela

"E Dieu, Marcela ?"

Yves Rouquette

(Delpastre) "la legisse sovent, mas sens ne far quauqua analisi. M'i chimpi dedins, me daissi bacelar per las ondadas, emportar pels corrents, esbleugir pels imatges, questionar non pas tant sus ela que sus ieu. Aquò rai : es lo pròpre de l'òbra d'art de quauqua auçada de nos remandar a nautres e als mistèris que teniam luònh de nòstra pensada."
Tirat d'una correspondéncia privada

En 1978, èrem montats, Carles Camberòcas e ieu, a Germont, per far un reportatge sus Marcela Delpastre : fasiá ja quatre ans que l'IEO aviá publicat d'ela un libre de poèmas, Saumes pagans.

Miquèla Stenta - qu'ensenhava alara als Gletons - èra venguda passar la jornada ambe nautres tres e, après tant de temps, m'escriu que se'n soven :

Èra miejanuòch, aviam visitat las bèstias, los prats, lo "vergièr", tot, tota la jornada. Aviam parlat de sa vida, de son escritura, de tot. Èra estada avenenta, aculhenta, plasenta. E tu, al moment de la quitar, li pausas la question : "E Dieu, Marcela ?". E, sul pic, Marcela se tanca, se tampa, puèi esclata d'un rire que ne finís pas... Tant i a que nos 'n' anèrem sens qu'agèsse respòst.

Miquèla Stenta a plan melhora memòria que non pas ieu. D'aquel moment me soveni pas brica. Mas las causas se passèron plan coma Miquèla o ditz. Ai tornat trapar lo numerò de Connaissance des Pays d'oc que publiquèt nòstre reportatge. I es notada la question meuna : "Parlez-moi de Dieu", e sa responsa : un grand espet de rire e pas mai.

Es probable que - sens o cercar - aviái picat a l'endrech que mai la cachava : aquí ont se trucavan sa practica de femna catolica - fidèla a la messa de cada dimenge, respectuosa dels dògmes, agent recors als sacraments, confession e eucaristia - e d'un autre costat sa practica, tanben, de poèta piveladada per la matèria dins sa complexitat, sos mistèris vertiginoses, sa permanéncia e sa finitud.

A espiar las causas al lum non pas solament dels Saumes mas de l'òbra gigantesca que Lo Chamin de sent Jaume publiquèt dempuèi sa mòrt, me sembla que per Marcela dos dieusses son.

Non pas a la mòda dels catars dels sègles XII e XIII (un, etèrne e bon, dont emanan los bons esperits ; l'autre qu'òm pòt assimilar a la matèria, transitòri, e, coma la matèria, promés a la decomposicion), non pas tanpauc doble dins son esséncia, mas que tal apareis a l'òme en cèrca de vertat dins sa fam d'absolut. Disi ben : apareis.

D'un costat - ai enveja de dire - lo dieu oficial, oficializat per una institucion, la Glèisa catolica. La divinitat que foguèt ensenhada a Delpastre, que n'eiretèt de sa familha e de sa societat, que jamai metèt pas en dobte l'existéncia ni l'ensemble dels dògmes que l'an poscuda definir.

Al Dieu del Credo (creator del cèl e de la tèrra ; ofensat pel pecat de l'òme mas reconciliat amb el pel sacrifici de son filh sauvaire ; rendent en finala la justícia qu'assegura als bons una eternitat benurosa e als marrits una eternitat de torments, etc...), Delpastre crei.

Non pas del biais dels teologians, mas coma creson en el e coma li rendon omenatge, coma n'espèran lo perdon e salut, lo monde que compausan l'umanitat a l'entorn d'ela, femna sens òme, païsana a de bon, macada per la vida. De monde pas gaire nombroses, que la vida de cada jorn vos fa rescontrar pels camps, sul fieiral, a la glèisa, dins l'amistat, mas que son plan representatius de tot çò demai dels abitants de la planeta, uòi coma de tot temps...

Aquel Dieu que celebran los Saumes, Delpastre lo ten per grand, fòrt, naut e pregond segon la tradicion biblica ; ditz d'el que velha a tot çò qu'existís en defòra d'el : la pèira coma l'estelam, lo jorn e la nuòch, l'arbre e son folham, lo bestial, e mai que mai l'umanitat. Es d'ela, es de sos esfòrces, de sas erranças, que Delpastre parla, una demèst de miliards d'abitants de la tèrra per quauques ans, quand resumís dins una frasa l'itinerari malaisit e quasiment tragic del cresent :

(L'òme que) te ditz ; te sap ; te crida ; t'apela per ton nom ; t'oblida ; te brusla ; te mòrd, se tòrç e se retòrç contra ton còr d'eternitat [...]
que t'a plantat coma un aubre au mitan de son còr.

E dins lo mesme tèxte :

Que l'òme es ta paraula [...]
Que l'òme es ta cridada [...]
E tu qui ses ? Sens l'òme per te dire [...]

La question es pas : "Es que Dieu es ?", dins la mesura que Delpastre lo sentís plantat al pus fons d'ela tanplan coma dins tot çò que - ara per ara - existís. Es plan pus lèu qual pòt èsser l'inconegut inconoissable que se n' es estat talament dich e escrich d'el.

Delpastre confessa qu'o sap pas : a pas, çò-ditz, la clau de sa paraula, ni de sa volontat, de sa paciéncia, de sa pensada, de son còr, de sa tristessa, de son repaus, de son saber. Çò que lo poèta pòt dire d'el o dire a el, crit de jòia o planhum, a pas mai de pes, d'importància o de poder qu'un fum que mònta de la tèrra al cèl, lo marmús de la mar, lo rire de la mòrt, l'ombra de l'amor o lo vent de l'umana alen. Çò que Dieu es, es son secrèt. Mas se Dieu es lo que ten tot dins sa man, ren non arriba als òmes - emai la dolor fisica, emai las nafraduras ligadas a l'amor decebut - que per agusar sa fam e sa set d'absolut e la pregària possibla es la demanda qu'òm li pòt adreiçar d'aver pietat. Pietat per ieu. Pietat pels autres. A causa de tot lo mal que calguèt endurar lo temps d'una vida, del fel e del vinagre que calguèt engolir, amarganta liquor, dels ròcs que se'n calguèt assadolar en guisa de pan...

En demandant a Dieu d'aver pietat, Delpastre fa pas que reprene a son còmpte la pregària de cada dimenge a la messa "Kyrie eleison", o d'aquel "De profondis" qu'a tota ocasion, mas subretot per acompanhar los mòrts dins son darrièr viatge, se recita o se psalmodia. Siam aquí dins una estricta ortodoxia, mas çò que còmpta per Delpastre es pas tant d'ajustar son cant de glòria o sa dereliccion al corpús de las orasons coma de far dintrar son legeire dins son intimitat viscuda e dins sa cèrca de la divinitat sens còrs e sens istòria, mèstra del monde e absenta del monde pr'aquò. De la divinitat que se pòt pas mai aténher ni comprene que se pòdon tocar de la man los nivols, las estelas, qué que ne digan teologians o exegètas, dempuèi de sègles, d'aquel que tenon per inconegut e inconeissable, escapant de tot band a tota reflexion.

En 1964, Joan Larzac dejà escriviá : "I a pas que Dieu al monde e Dieu i es pas". Aquesta afirmacion de l'existéncia de la divinitat e de l'extrèma dificultat que i a a la trapar dins çò qu'apelam sa creacion, es la d'un òme de vint e sièis ans que dins un an se farà preire per tota sa vida, serà tanben autrament dicha, la de Delpastre.

L'univèrs, per tant qu'òm lo questione, es voide de tota preséncia divina - plaideja al mai per l'existéncia d'un creator, de quauque dieu relotgièr o grand arquitècte de l'univèrs sens emportar la conviccion de totas las intelligéncias de bona volontat. Çò que sabèm de l'istòria de l'umanitat e dels crimis de tota mena perpetrats al nom de Dieu, ajuda pas a lo trapar e, a pus fòrta rason, a se fisar en el. Degús se pòt pas vantar d'aver rescontrat lo Paire etèrne, parlat amb el cap e cap ni solament ausida sa votz. E Delpastre n'es plan conscienta : lo dieu que l'escritura agusa la fam e la set que pòt aver d'el demòra mut, sens autra votz que la dels òmes que l'an cercat, pregat, benlèu imaginat.

Fauta de poder, dins l'aicí-bas e dins lo cada jorn que li es donat de viure, n'esprovar l'existéncia, ausir sa paraula e celebrar sa glòria, Delpastre ensaja de lo trapar dins lo libre de referéncia dels josieus puèi dels crestians, dins los grands mites onte Dieu es censat èsser intervengut pel melhorament de son pòble e de totas las nacions.

Dins de poèmas longs, eloquents, justament definits coma dramatics, la païsana pas talament pagana de Germont passa e repassa dins sa pensada, rómia que romiaràs, los eveniments raportats dins la Bíblia ebraïca. Es l'òrt d'Eden e la fauta primièira. Es la torre de Babèl. Es lo Deluvi, lo sacrifici d'Abraham, la filha de Jephtè.

Mas sus aquel sicut, doas causas me semblan s'impausar. La primièira es que totes los racontes biblics que presentan Dieu coma lo tot poderós capable de far de prodigis coma dobrir la mar, arrestar lo solelh o tombar de muralhas, semblan pas aver retenguda l'atencion del poèta. La segonda es que tot çò que dins la Bíblia josiva ressortís del nacionalisme descabestrat d'un pòble que se crei elegit entre totes (coma la presa de poder de Josèp en Egipta, l'exterminacion dels Egipcians, puèi dels Cananeans, las intervencions divinas dins las guèrras qu'opausan los josieus als autres pòbles, palestinians o babilonians) a pas ni pauc ni brica retenguda sa pensada de poèta crestiana. Aiçò dich, dins los racontes que Delpastre reprenguèt a son còmpte, i a pas, entre l'òme e Dieu, d'aparicion, d'escambi, de dialògue, quitament pas d'òrdre donat per l'Etèrne al mortal.

Es pas Dieu que comanda a Noé de bastir l'arca del salut per parar al perilh del Deluvi. Es pas Dieu ni quauque messatgièr de Dieu qu'après aver ordonat a son paire lo sacrifici d'Isaac arrestèt son braç armat d'un cotèl per li donar la mòrt. Del mesme biais, la torre que l'òme s'es bastida per montar a l'auçada de Dieu, aquò's pas Dieu que fa que s'escranque, mas la fragilitat inherenta a tota òbra umana, bòrias, palaisses, temples o fortificacions que, coma lo quite còrs de l'òme son condemnats a la putrefaccion.

En montant pus naut dins la Bíblia, es pas tant lo diable o la sèrp coma lo besonh irrepressible qu'es dins l'òme de saupre lo ben e lo mal que lo buta a mordir dins lo fruch defendut, es pas tant l'Etèrne que trai fòra de l'òrt lo primièr coble coma lo fach de se conóisser nuds de tota illusion. Quand, pus luònh, Jephtè sacrifica sa filha es sens que Dieu siague intervengut per o i demandar : es pas que l'idèa, faussa, que se fa, el, del Tot-Poderós...

Dins un monde que Dieu abita pas, siám pas que per passar quauque temps ambe la talent que nos cura de comprene quane sens pòt aver nòstre viatge del nonrés a l'èsser duradís o tanplan del nonres al nonres, se vesèm pas res pus que "lo cròs que tusta a la pòrta del temps - e que darrer i a res", aquel cròs que pivèla Delpastre.

Lo silenci de Dieu, nòstra incapacitat a nos acarar a una divinitat - possibla o probabla - irreductibla a tota mena de matèria e que pr'aquò l'òme seriá fach a sa semblança, deurián menar Marcela Delpastre, o en tot cas la podrián menar a una concepcion agnostica a prepaus de la divinitat e, vertat es, qu'aquela concepcion naseja pro sovent dins sa poësia.

Aital quand ditz qu'es de la tèrra que venèm, qu'es la tèrra que nos a faches nàisser (ela qu'es a l'encòp lo tot e lo nonrés del tot), qu'es a la tèrra que tornarem per lai poirir e èsser pas que polsa.

'Laidonc serai, çò-ditz, un pauc de fems entre quatre peiras, benlèu mens, dins la tèrra qu'aviá pas besonh de ma carcassa ni de mon bren per far sa corsa.

Contra l'angoissa que li'n ven de se saupre mortala, çò sol que noirís son coratge e sa non desesperança es d'un band la paraula del Crist e de l'autre la magnificéncia de l'univèrs dins sa grandor e sa pichonetat, pro qu'òm s'acare a sas enigmas e que sa lausenja, poèma après poèma, vos emplene la vida aitant coma se pòt.

Fisança al Crist - e a çò qu'ensenhèt abans d'èsser penjat en crotz e d'i morir : que Dieu es paire e pas que paire e que siám esperats per el e per son filh, Dieu el tanben. Esperats a la grèpia per un Dieu nenon, sens fòrça, sens poder, vertadièr Dieu nascut del Dieu verai. Esperats al pè de la crotz per lo mèstre-servicial, vincut, umiliat, abandonats de totes o gaireben, sangbegut, grand Vivent mòrt a de bon. Esperats encara al bot del "chamin long de la vita que monta, que davala, que monta" per un paire en tot semblant a l'òme fach, a l'òme vièlh que, de son davant de pòrta, es a gaitar se son enfant li tòrna o - per o melhor dire - se son enfant li ven.

Aquela fe es la que Delpastre parteja ambe los de son país quand, amb eles, s'acampa cada dimenge, per cada fèsta o enterrament. Es mai que sa fe personala. Tan granda siague sa solituda dins l'ordinari del temps, i a totes aqueles moments que se sentís en comunautat de cresença ambe la part d'umanitat que coideja e que, d'experiéncia conois.

E puèi i a lo poèma, la paraula que monta del ventre a la boca quand Marcela delarga lo cant de misèria e de glòria que la realitat sensibla e sensuala del monde li dicta. Lo mistèri de l'organizacion de la matèria, del temps que passa onte tot s'arroïna e tot se reviscòla, de la mòrt que cal aprene a aimar ven l'ocasion d'un laus universal, d'un cant amar e jubilatòri onte tot pòt caupre : lo vent fòl, l'aubre vièlh, lo sang, la mar, la polsa, lo defòra e lo dedins del rocàs, la man de l'òme, la frucha e l'arroïna, la dròlla e lo plaser que vos dòna, e mai lo quite pecat que "beleu un jorn s'estranglarà se-mesme, beleu qu'un jorn poirirà dins son fems".

Comprene, còr-préner, somiar, imaginar, aimar, aimar mai que res pus (quiti a reprene a son còmpte en lo parafrasant l'imne a l'amor de sant Pau), vaquí çò que descabèstra l'imaginacion e çò que dòna un pes d'eternitat al moment, fa gisclar un "cantic noveu", dòna sens a la vida, fa de la divinitat lo "bèu Dieu, Dieu ami", que Mistral cridava a son ajuda a l'intrada de sa Mirèio.

Lenga e país d'òc, n°52, page 145 (09/2012)
Lenga e país d'òc - "E Dieu, Marcela ?"