Editar, traduire, ensenhar

"Marcela ressoné dinc' au medolh de cadun"

Marie-Anne Chateaureynaud, Professora d'occitan a La Rèula

Profieiti de la proposicion de collaboracion ad aqueste numerò de Lenga e país d'òc per mercejar Marcela Delpastre, com un omenatge, o ua letra duberta. N'èi pas trobat d'aute mejan de díser l'emocion prigonda que sons tèxtes me balhan.

En 1988, descubrii, per astre, l'occitan dab un professor qu'aimava la literatura e me soveni precisament de la beutat deus tèxtes que nos prepausava d'estudiar, enter eths, dab los autes cinc cents estudiants deu gran amfiteatre de l'universitat de Bordèu lo "Laus de la man" un deus Saumes pagans de Marcela ressoné dinc' au medolh de cadun.

Aquera bohada d'espiritualitat pagana deishava s'exprimir lo cant ancian de l'umanitat au miei de la natura, au miei de las autes votz vegetaus o mineraus. En 1996, organisèi dab Isabèu Lobera un rencontre enter eslhèves de Paulhac, d'Essiduelh e Marcela Delpastre. Sa simplicitat, sa prigondor, sa poesia e l'expression de sa cultura païsana lemosina toquè los liceans.

Era ajuda familhau agricòl, e demorava a la bòrda familhau mes qu'avèva estudiat, e sa passion per sa lenga e sa cultura, per la poesia, per voler testimoniar d'ua civilizacion rurau qu'èra a cambiar balhavan fòrça e originalitat a sas paraulas.

Un autor gessit tanben d'aqueth medish parçan, lo Pierre Bergounioux1 qu'escriu sus Corrèsa declarava, dens ua entervista recenta2 :

On sentait bien qu'il y avait deux univers : le nôtre, entouré d'une sorte de malédiction, de relégation inexpliquée et un autre, dépositaire de toutes les clartés, de toutes les perspectives, vers quoi il semblait qu'il serait peut-être bon de se transporter.
[...] Perspectives mentales aussi : on va prendre notre part de cette culture scolaire, savante, lettrée, citadine, centrale, dominante... dont nous étions, de toute éternité excommuniés. Voilà ce qui nous est arrivé.

De segur Marcela èra d'ua auta generacion, mes avèva era tanben un nivèu d'estudis superiors (pro riales per ua hemna de son epòca e de son mitan) e èra a víver la disparicion deus petits païsans. Son punt de vista sus las duas culturas qu'èran las soas èra plan diferent deu de l'autor francés. Ne reneguè pas jamei sa cultura familhau, coneishèva l'auta, la dominanta qu'utilisè per laudar sa terra, sa lenga e la civilizacion qu'i èra ligada.

Marcela Delpastre, que mestrejava aquesta cultura letrada sabenta evocada per Bergounioux, la hiquè au servici de l'auta cultura, la cultura d'òc : dominada, mespresada, la deus païsans. La descrivó dab ua precision etnografica dens sas contribucions a la revista Lemouzi3, la contè en sos memòris Las vias priondas de la memòria4, e ne hasó lo còr de son expression artistica polimòrfa5. L'originalitat de son escritura n'es un testimòni tant per l'amplitud de son cant e la prigondor de sa relacion aus autes elements naturaus que per lor sublimacion poetica.

A l'abòr de 2011 podoi sentir enquèra l'emocion que suscitavan sons poemas quand, dab amics musicaires e actors, decidem de har lecturas publicas de sons Saumes pagans, hasom lecturas dens las bibliotècas e mediatecas deu Vasadés e de las Lanas girondinas. Hemnas deu mitan rurau èran presentas e ua digó que sa poesia èra "tripaire" que prenèva las tripas per la fòrça e lo vam de sas evocacions quasi shamanicas.

Sa condicion de hemna, de païsana, de chamanicas poèta demòra excepcionau que sia dens la literatura occitana e dens la literatura en generau, e balhè un vam naveth a l'escritura d'òc.

Per far legir Delpastre en classa

Los tèxtes de Marcela Delpastre pòden estar estudiats de mei d'un punt de vista. Prepausi totun quauquas pistas.

1) Per una presentacion de Marcela Delpastre, se pòt utilizar lo reportatge que faguèt son amic e editor Jan dau Melhau lo 16 de junh de 2010. Es hòrt clar e agradiu. Aquí lo ligam : www.correzetelevision.fr/.../hommage-a-marcelle-delp...

2) Per çò qu'es deu testimòni culturau e de l'etnografia, a partir essenciaument deus collectatges, o deus memòris, l'estudi d'arreproèrs, de contes, de tradicions es de bon far en collègi o en licèu.

Lo manuau Òc-ben ! prepausa per exemple un de sons tèxtes sus Carnavau, aisit de tribalhar dab collegians6. Questions de compreneson e reformulacion son prepausadas, que pòden constituir un tribalh per las competéncias de compreneson escriuta, e se pòt prepausar tanben per contunhar aquera evocacion de Carnavau de segur la descripcion de l'imatge associat mes sustot demandar aus escolans de descríver com viven Carnavau, eths, adara : lor jornada, lors desguisaments, lo repaish o las pastissariás, a l'orau per las competéncias d'expression orau, puish de discutir de las diferéncias enter lo tèxte de Marcela Delpastre e lor biais actuau de hestejar Carnavau (per l'interaccion), per fin la redaccion d'un textòt personau e l'aprenentatge de cançons tradicionaus e, solide, la participacion a un carnavau occitan pòden estar ua seguida. Carnavau es ua tradicion pro viva dens Occitània tota e ua sortida dens un carnavau locau demòra de bon trobar.7

3) La poesia.

Totun pensi qu'es dens la poesia que l'òbra de Marcela Delpastre s'exprimís dab mei de fòrça, sia pr'amor deus imatges utilizats, deu ritme que ven mei e mei intense dinc 'a un climax.

Me sembla important d'en purmèir de legir lo tèxte shens lo balhar, per deishar a la poesia son expression orau.

"Lo laus de la man" evòca la man com un auseth, puish descriu la vita de la man fisica dens sa quotidianetat, puish l'associa aus sentiments dab ua intensificacion de cap a la fin.

Après un tribalh de compreneson au cap de duas o tres escotas, se pòt balhar lo tèxte, après ua presentacion e explicacion collectiva. L'evaluacion pòt estar de demandar aus eslhèves de s'enregistrar en díser lo tèxte dab ua lectura expressiva.

En collaboracion dab un collèga d'arts plasticas, los escolans pòden trobar ua illustracion ad associar au tèxte.

Un aute poema de Marcela de bon estudiar en classa pòt estar L'eternitat8

Jamai tant ne dura la ròsa, qu'òm s'alasse de l'avisar.
Lo vent ; quo es lo vent, quò n'es pas la peira. Quo es la blanchor que ritz sus la fàcia de l'aiga,
lo giure que pesa aus beçòus, un fum de flors que s'eschantís sus l'erba ; quò n'es pas la ròcha quilhada a la pòrta dau temps.
Quo es lo vent. Quo es 'na raior de fuec dins la freschor de l'auba. Quo es çò que chamnha, çò que se' n vai,
çò que ne dura mas lo temps d'una bufada, la ròsa en son perfum que madura de charn e de rosada,
tot çò que passa e que se'n vai quasi d'avant d'aver çupat, quo es çò que fa creire a l'eternitat.
Jamai tant ne bleça l'amor, qu'òm s'alasse de l'esperar.

Après aver escotat lo tèxte e ua purmèira presentacion, se pòt tribalhar dab lo tèxte e demandar aus eslhèves de trobar çò qu'es l'eternitat per l'autora, çò que n'es pas, quaus son los imatges associats e per ua expression personau pòden exprimir çò qu'es per eths l'eternitat e causir l'imatge que li correspon melhor.

Peus eslhèves qu'estúdian tanben lo castelhan prepausi de perlongar dab un poema de Lorca, "Casida de la rosa" e assajam de véder los ligams e las diferéncias enter aquestes poemas l'imatge de la carn de la ròsa, de son ligam a ua impression d'eternitat, e d'un anar e tornar enter çò qu'es e çò que n'es pas, etc.

Divan del tamarit9

Casida de la rosa
La rosa
no buscaba la aurora :
Casi eterna en su ramo,
Buscaba otra cosa

La rosa,
No buscaba ni ciencia ni sombra :
Confín de carne y sueño,
Buscaba otra cosa.

La rosa,
No buscaba la rosa.
Inmóvil por el cielo
Buscaba otra cosa.

Un aute aspècte apassionant de la poesia de Marcela Delpastre es de segur son espiritualitat e sa relacion a la natura exprimida dab tant de fòrça dens Saumes pagans qu'interessa los eslhèves, com dens "Lo país de l'aubre"10. Es un poema que poiré aver ua dimension quasi profetica, on s'exprimís ua veneracion de la natura e en particular d'un arbo que cau defénder contra la deforestacion :

Desboiges pas tota la raiç, tombes pas tota la forest, de pan en pan com un sole aubre.

Es ua tematica actuau d'en pertot dens lo monde mes dens aqueste poema Marcela Delpastre desvolopa tanben ua relacion chamanica on cada element naturau es ua part de l'esperit :

Onor e glòria per la fuelha ! Onor e glòria per lo vent ! Glòria a l'aiga que tomba dau ciau
[...]
Onor e glòria a qui zo pòt, a qui zo sap, a qui zo vòu, au mestre de la saba e dau temps, quau que siá.

Es ua lauvenja a la Natura tau com an podut la díser pòbles amerindians. Benlèu se pòt tanben evocar las paraulas collectadas dens Voix des apaches11 :

Tu es pareil à Celui qui fait des verts pâturages, qui envoie les pluies et commande aux vents. Tu es pareil à Celui qui décide à chaque saison de la maturité des fruits poussant sur les arbres.

Com peus Amerindians, la veneracion de la natura sembla centrau dens la vita espirituau on comunican atau los umans dab los autes estes, mineraus, animaus, vegetaus e dab la terra mair que lauda mei d'un còp Marcela Delpastre :

Terra, quo es tu que te tenes ensems. Entre l'arma e lo còrs, entre l'estiala e la poussiera ! Terra daus còrs sompartits ; entre l'idea e la paraula ; entre las mans e l'autras mans ;
entre la saba e lo coteu ; terra que ses l'amor entre l'amor, de çò que ven a çò que s'achaba, e que tenes l'eternitat dins lo liam de tas raiç coma una dobla flamba. 12

Aquesta relacion a la Natura se pòt estudiar e tanben presentar dens l'encastre d'ua tendéncia, d'un moviment de la literatura occitana en lemosin desvolopat dens la revista Lo Leberaube, per exemple. Es interessant de perlongar l'estudi dab ua canta escriuta per M. Chapduelh e cantada per J.-P. Verdier : Preséncias, que se pòt explicar en classa en relacion dab lo tèxte de Marcela Delpastre.

Per acabar, deishem-la parlar :

Per qui parlave-ieu ? Dins mas venas sentiá-ieu pas lo sang passar que vai d'un còr vivent a l'autre ?
Lo vent dins las fuelhas ! La saba daus aubres ! Ma paraula es paraula per tot çò que parla.13

Poème :Louanges pour la Femme

Poème :Preséncias

(1) Par exemple : Bergounioux Pierre, "Miette", ed . folio 1996

(2) Bergounioux Pierre, Propos recueillis par Nathalie Crom, Télérama n° 3238, 2 février 2012. .

(3) Delpastre Marcelle,"Nouveaux Contes et proverbes limousins in Lemouzi , n°50 , 1974

(4) Delpastre Marcelle, "Las Vias priondas de la memòria", Ostal del libre 2001.

(5) Escrivó navèras, teatres, contes, ensais, collaborè a mantuas revistas com tanben "Lo Leberaubre" (Lo Clauselon 24460 Agonac de Peiregòrd) etc.

(6) Òc-ben !, Carnaval, p.47, première année d'occitan livre de l 'élève, sous la direction de J.Salles Loustau, SCEREN, 2003.

(7) En Aquitània n'i a mantuns, balhi dus exemples : Carnavau occitan a Pelagrua en Gironda dab cantas e danças tradicionaus peus collegians deu parçan, La Rèula organiza un Carnavau on lo personatge Maja es Lo Jan de La Rèula, eròi deu rondèu conegut e Carnavau de Pau dab mantuas jornadas e ua consacrada aus escolars.

(8) "L'eternitat", LXX Saumes pagans, p.173. Edicions dau Chamin de sent Jaume, 1999.

(9) Federico Garcia LORCA, Divan del Tamarit, Casida VII de la rosa, p.87,Alianza éditorial, 1981

(10) Marcela Delpastre, "Lo País de l'aubre", Saumes Pagans, p.9, Edicion dau Chamin de sent Jaume, 1999.

(11) Voix des apaches, p.27. Nuage rouge, éditions du Rocher, 1996.

(12) "La terra", Saumes pagans, LIII, p. 135.

(13) "Lo poeta", Saumes pagans , VII, p. 33.

(14) Des trois passages en Limousin, ed. Lo Chamin de sent Jaume, P.100

Lenga e país d'òc, n°52, page 125 (09/2012)
Lenga e país d'òc - "Marcela ressoné dinc' au medolh de cadun"