Editar, traduire, ensenhar

Ensenhar Marcela Delpastre

"Per los escolans, una font de saber e de saviesa"

Martial Peyrouny, Professor d'occitan a Peiregurs

L'escritura de Marcela Delpastre es un univers, un monde en se-mesma. Lo professor d'occitan que se'n vòu sasir per ne'n nuirir sos cors ten aquí una matiera larja e prigonda.
Per 'quò far, pense que fau desparelhar, e quitament se 'quò pòt semblar maugrat tot artificiau, los textes de testimoniatges daus textes de creacion literària.

Tot lo trabalh que faguet Marcela Delpastre per coijar sus la fuelha los contes e racontes mitics e populars dau Lemosin, es aurá una font de referéncias culturalas de veire e d'usar en classa, e que se pòt far dempuei las primieras classas dau collegi.

Las legendas, las practicas popularas, mas tanben las festas calendalas permeten de se dreubir ad un monde pròpche mas que per mantun escolan es pas mai una realitat. Per los collegians son vists quasiment coma daus textes etnologics e 'qu'es au professor de los menar a se prener 'quel apòrt culturau e de zo integrar a lor pròpra realitat.

En generau, ensage de liar l'estudi e lo trabalh sus l'escritura de Marcela Delpastre emb lo visionatge de collectatges fachs en Perigòrd e en Lemosin. Per exemple "Lo fuec de Sent Joan" (Contes populaires du Limousin, Tulle, Lemouzi, n°66, 1978) vai me permetre de veire las practicas popularas a l'entorn de las erbas sacradas mas tanben la preséncia pagana dau fuòc dins las festas tradicionalas. E per començar la sequéncia m'apiege dessus daus documents videòs o ben tot sonòris de collectatge. Dins lo cas de la Sent Joan, prene daus extrachs tirats de la collecta de la memòria facha per lo Conselh Generau de Dordonha, o me serve de l'Atlas sonore du Limousin, "Veillées de Chaumeil". Entau coma, los eslheves pòden trabalhar las diferentas competencias oralas coma escrichas. Se pòt far tot parier per un texte sus carnaval tirat de Las vias priondas de la memòria (Aurillac, Ostal del Libre, 1996). Lo juec
d'alhors d'entre l'orau e l'escrich s'i pòt inversar per empaichar lo consier. E, per nos ajudar, l'IEO Lemosin ven quitament de botar i a pas gaire sus son siti http://ieo-lemosin.org una biaça d'intervistas fachas subretot en occitan.

L'escritura mai poetica, mens de testimoniatge mas pusleu de creacion literària de Marcela Delpastre, daumens dins mon ideia, se pòt pas legir de la mesma maniera e au mesme niveu. Se necessita mai d'aisença emb la lenga e mai de maduretat de la pensada.

Los liceans, se arribam a lor far tocar lo sens daus textes, li son pro sensiblas. L'ecologia, mas tanben l'amor e lo misticisme que rajan de textes coma "L'Amor" o la "Terra" tirats tots dos de Saumes Pagans, parlan vertadierament a de jovents de 17 o 18 ans. Son ad un estat de lor maduracion que necessita de lum. Marcela Delpastre per sa pròsa poetica, per la musica e lo ritme de sos mots, lor perpausa de las dralhas de reflexion. Segon lo public me 'rieba de perpausar per lo bachelierat una seguida de textes sus l'amor surtits tots de 'quel obratge... Ai desjà citat "L'Amor", li aponde "Dròlla de mon plaser" e "L'Amor rei".

I a quauquas annadas d'aquò aviá quitament creat un espectacle coma un pitit grope de liceans e emb l'ajuda, per la mesa en scèna, de Laurenç Labadia. Aquí la lenga de Marcela Delpastre aviá pogut trobar sa plaça sus l'empont e balhar una brava emocion au public, tant los jovents vivián lor texte e volián zo partatjar coma las gents.

Per ne'n chabar, en liceu, me serve sovent daus DVD produsits per las edicions du Horla e realizats per Patric Cazals. L'autor que parla de son òbra es una experiencia fòrta per ensajar de comprendre lo procès de creacion literària. Veire Marcela Delpastre dins sa vita, auvir los amics coma Jan dau Melhau parlar d'ela, mòstra coma 'quela femna donet sa vita a l'escritura. Los liceans li son totjorn sensibles e son sovent de las seanças onte i a mai de questions que non pas de responsas.

L'estudi de Delpastre dins lo segond gra coma benleu en classa bilinga dins lo primier es per lo professor un trabalh totjorn noveu. 'Qu'es una font miraclosa, una font de saber e de saviesa qu'es de bon far de ne'n far tastar lo gost a nòstres escolans.

La terra

Marcela Delpastre

Terra, ses-tu plantada per l'eternitat ? Enraijada dins tas priondors, saber si tornaràs totjorn trobar la nuech après lo jorn, l'estiu e la darriera ?

Quant be de temps n'emmenaràs la mar entre las montanhas, los vents que fan lo torn, la luna bluéia e las aigas jos lo pelós de l'erba ?

Terra que te tenes ensems de n'èsser en degun luec pariera. Un champ ne'n sembla pas un autre, ni dos aubres, ni doàs fuelhas, e beleu pas dos gruns de blat ne son los mesmes.

Terra de la diversitat, uei quo n'es pas deman, lo jorn levat sec lo jorn que baissa, e lo miralh ne garda pas lo fum de çò que passa. Ieu ne sui pas un autre e lo grun de sable pòt ne'n dire atertant.

Entre aquela aiga e l'aiga ; entre la raiç e la frucha, entre la lenga e lo rasim, entre lo mascle e la femela, entre la peira e lo rochier, entre lo fuec e çò que brusla.

Terra, quo es tu que te tenes ensems. Entre l'arma e lo còrs, entre l'estiala e la poussiera ! Terra daus còrs sompartits ; entre l'idea e la paraula ; entre la man e l'autras mans ;

entre la saba e lo coteu ; terra que ses l'amor entre l'amor e l'autre amor, de çò que ven a çò qu'achaba, e que tenes l'eternitat dins lo liam de tas raiç coma una dobla flamba.

Source : Saumes Pagans, LIII, Edicions dau Chamin de Sent-Jaume, 1999, p. 135.

Lo fuec de Sent-Joan

Marcela Delpastre

Quò se fai ben d'enguera pauc que pro, mas a si fòrt de zo defendre, quò 'chabarà ben per se perdre. La nuech de Sent-Joan, tanleu lo solelh coijat, se fasiá de grands fuecs de branchas e de frodassa, dins un chamin o ben a la cima de quauque pueg.

Tot lo vialatge lai s'assemblava. Quauqu'un cridava la pregiera, las litanias que chaliá. Après aquò, la jounessa chantava, dançava, s'amusava, arcava lo fuec.

Lo fuec de Sent Joan es lo pus gente de l'annada, fai la pus brava flamba, que monta dins la nuech pomelada, en estialar lo ciau d'estindòlas. Ràia coma lo solelh.

'Queu fuec brusla pas. Quò es çò qu'òm pòt lo trauchar sens dangier. Lo chau arcar nòu còps, mas sens comptar. En passant dins la flamba e dins la fumada, òm se beneisís, òm pren de las fòrças per tota l'annada.

Lai fan passar tanben las erbas de Sent Joan. 'Quelas erbas, que chas nos son mai que mai las flors de suauc, l'espinasson, la nosilhiera, lo tremol, lo vernhaud, lo nogier, lo baubi de Sent Joan, la faugiera bastarda e la ròsa. Las chau culhir la velha de la festa, davant solelh levat. Òm ne'n boqueta las pòrtas e las fenestras. Çò que demòra òm zo liga emb dau blat espijat, e apres aver passat aquelas jarbas dins la flamba dau Sent Joan, nòu còps sens comptar, òm las garda tota l'annada. Quand los auratges se levan, i a mas de ne'n far bruslar un pauc dins lo fogier, los toneires s'escartan e las nivols fondan dins l'aer.

Los gròs tisons de Sent Joan, que chau conservar e far bruslar de la mesma maniera, gardan maitot dau toneire.

E lo liam de blat verd, sufís de ne'n prener sus lo còp una palha dins tota sa lonjor dempuei la raiç d'aiciant'a l'espija, de la se noar tot lo torn de las rens, sens la tirar d'aicia que tombe ; aitau òm se garís daus raumatismes, e los meissoniers, tant que trabalhessen, n'auràn pas de dolors dins l'eschina 'queste estiu.

Quand la flamba comença de baissar, e que los gròs tisons son un bon pauc bruslats per un bot, quò es alaidonc qu'òm los vira de costat. E chau ne'n tirar un, pas tròp long mas b-assetz gròs, per far las rabas. 'Queu que fai las rabas pren lo tison dins sa man, lo fai virar a bot de braç d'aicianta que siaja ben viu, mai que balhe quauqua pita flamba. Alaidonc, de tot son eslanç, lo geta en las branchas d'un pomier onte s'esbrisa en mila estindòlas que vòlan coma de las estelas. Tant mai i a d'estindòlas, e tant mai son vivas, tant mai i aurà de rabas, e tan mai seràn gentas.

Chau d'enquera prener quauques pitits tisons, o ben daus charbons, e anar còp sec marcar d'una crotz totas las fenestras e totas las pòrtas de la maison mai daus bastits.

Mas davant de se 'nanar, chadun 'massa una peira e la geta dins las brasas, per signe de sa presencia. 'Quelas brasas 'chabaràn de comar tota la nuech, chau pas las tuar de p'una maniera. L'endeman matin, los mainatges se levaràn d'abora e aniràn veire jos las peiras, si lai trobaràn pas los piaus de Senta-Vierja. Ven s'assetar dessús, e lai penchena sos braves piaus rosseus. 'Quilhs que tomban, los cata jos la peira.

Source : "Lo fuec de Sent-Joan", Contes populaires du Limousin, Tulle, Lemouzi, n°66, 1978.

L'amor

Marcela Delpastre

Quand seriàs pus riche que lo rei d'un país, pus poderós que l'emperaire ;
quand auriàs tant de terra e tant de labors que lai se coige pas lo jorn ;
la mar mai los peissons e los ausels que son dessús, los bòscs, los prats e lo bestiau de l'erba ;
e quand comandariàs tant d'òmes e tant de vilas que degun ne'n sauguessa lo compte ;
tu qui n'as pas l'amor, n'as res.

Mai quand saubriàs tot çò qu'òm pòt saber, qu'auriàs lo don de la paraula ;
que la glòria se pausessa sus tu e corone ton front de chasne o be de leuna verda ;
quand ton nom montariá de tota gòrja coma un chant de lauvenja e de jòia ;
si tu n'as pas l'amor per te flurir l'arma e lo còrs coma una flamba nueva,
si n'aviàs pas l'amor, n'as res.

Ses res, tu que ses rei, sabent, riche, poèta, emperaire. N'as res, tu que n'as pas l'amor.
Quand podriàs dire ad aquela peira : "Geta-te dins la mar", e que la peira se negessa,
si ne pòdes pas dire a la femna qu'aimas : "Balha ta man per m'apoiar, marchem ensems",
dija ? - Quala sabor a ton pan ? E de qué serv ta glòria ? Si tu n'as pas l'amor
per ne'n morir, mai per ne'n viure...

Source : Saumes pagans XVI, Edicions dau
Chamin de Sent-Jaume, 1999, p. 53.

L'amor rei

Marcela Delpastre

Mon còr te ditz ta glòria. Mon còr te ditz que ses lo rei. Quant be de còps m'as pres dins tas bufada, amor ? Coma lo vent de la jounessa, aura bufa lo vent.

Coma lo vent de la prima, 'na alen passa sus l'erba en flors. Se pausa, e quo es la mesma odor. La mesma odor monta daus blats. E lo mesme levam de mon còrs.

T'ai vist venir de lonh. Ton perfum traucha la campanha, e lo brut de tos pas me sòna dins lo sang. Un còp de mai m'as pres lo còr. S'es vengut chas tu. Serai ta maison e ton repaus.

Mon còr t'a dich que ses lo rei. Non t'a pas chantat son plaser. Segur te chanta pas lauvenja. S'es levat davant tu, es tombat d'a genolhs, lo vequí fàcia contra terra.

Te sap son mestre e son amor. Que lo menas onte vòles. Que li pòrtas son pan de sau. Que lo tenes emb tant de liams. Que lo menas emb l'afisson. Que lo tenes onte vòl pas...

Segur t'a pas dich ta lauvenja, l'imne de jòia chantat a plen còrs. Que te coneis de tròp de temps, que sap tas leis coma una leiçon, e tas penas coma sa meisson.

E que n'oblidarà ni l'anciana dolor, ni la nafra novela. Que te coneis de tròp de temps. E que te conta ta victòria, amor. Un còp de mai la fòrça de ton reiaume.

Amor, m'as dondat un còp de mai, me vequí jos lo ju. M'as pres d'aiciant'au fons dau sang. Te ses noat dins mas raiç, me tenes l'arma e la paraula, coma la ruscha dins la leuna.

Aura dise ta glòria, amor, la glòria de ma dolor, la glòria de mon sang, lo fuec de glòria ! Aura t'ai chantat per totjorn, tu que ses ma charn, e ieu que sei ta flamba.

Source : Saumes pagans, XVII, Edicions dau Chamin de Sent-Jaume, 1999, p. 55.

La poma d'Adam

Marcela Delpastre

N'i a que disen que nòstra mair i es per quauqua res, nòstra mair Eva. O be que quo es lo Grand Serpent, lo diable. Totjorn que, tot lo monde zo sap, nòstre pair Adam tastet una poma dins lo Paradís. Mai quo es beleu pas çò que faguet de mielhs. L'aviá pas achabada de golar, n'aviá d'enguera un tròç darrier las dents, vai mas auvir lo bon Diu qu'arribava en lo cridar per son nom. Talament quò lo transiguet que n'emparet lo talhon dins son còu, s'enjaguet dins sa cronhòla, lo poguet pas far davalar pus luenh-mai lai es d'enguera.

Quand los òmes vòlen rire, o beure, o ben que parlan, òm lor vei lo nos dau còu que monta e que davala ; quo es lo talhon de la poma dau pair Adam que lai remueda, que n'an jamai pogut ni 'chabar de lo golar, ni l'escopir.

Source : Contes populaires du Limousin, Editions Lemouzi, n° 66.

Lenga e país d'òc, n°52, page 117 (09/2012)
Lenga e país d'òc - Ensenhar Marcela Delpastre