Estudis

La paraula de la pèira

Nadège Saint-Martin

Un jorn que se trobava al cementèri de Chamberet, Marcela Delpastre foguèt marcada pel bruch de la pèira talhada que s'escapava del talhièr de granit vesin1. Bruch qu'assimilèt al cridal de la ròca. D'aquel episòdi, nasquèron dos recuèlhs : Le Chant despierres, escrich en 1981 e Lo Sang de las peiras, compausat l'annada d'aprèp. Aquel es pas la revirada del precedent mas una reescritura en lemosin. Foguèt publicat per las edicions del Leberaubre en 1983 e obtenguèt lo prèmi Meridian2.

Demest las tematicas divèrsas que se fan resson d'un recuèlh a l'autre e que revèlan la concepcion del mond minerau segon Delpastre, la de la paraula de la pèira, a l'encòp motor e objècte del cant, se desmarca netament. E òc, la pèira parla en çò de Delpastre. Dins son univèrs poetic, tintat d'animisme, las pèiras son vivas (coma o es l'arbre, l'èrba, la nívol...) e coma tot èsser viu, s'exprimisson. A lor faiçon segur mas d'un tal biais que lo poèta capta lor paraula. La capta e n'es envadit. Es trevat per la preséncia d'aquela paraula que se plaça al centre de sas preocupacions. Aquò se caracteriza principalament per l'emplec massiu, tant dins lo recuèlh lemosin coma dins lo recuèlh francés, de questions relativas a l'audicion de la pèira e adreçadas al lector, talas :

Entendez-vous crier la pierre ? 3

Las avetz auvidas, las peiras ? 4

(A aquel estadi, precisam que, essent que lo motiu es transversal als dos recuèlhs, las referéncias son manlevadas autant a l'un coma a l'autre. Los dos recuèlhs son aquí pensats dins lor unitat tematica.)

Çò qu'entend l'autora ? Un crit de sofrença tot prumièr. La pèira patís e sa dolor s'exprimís pel crit. Una dolor violenta, se nos referissèm als vèrbes utilizats per la caracterizar e que remandan al camp lexical del patiment intens (entre autres : "hurler", "pleurer", "cridar", "se planger") o encara a las comparasons que la representan d'un biais mai concret :

Quand las peiras se metan de udlar, de udlar coma un chen malaude,
coma un enfant perdut la nuech,
coma los chens a la luna,
coma una femna en las penas.5

En tot remandar a de scènas fòrça brusentas, aquelas comparasons fan del cridal de la pèira un planh ensordent que retronís als quatre cantons de la tèrra.

Las rasons d'aquel planh son rapidament evocadas pel poèta. Lo crit de la pèira tradusís una dolor fisica insuportabla que l'òme n'es responsable. En tot trabalhar la pèira, quand la talha, quand la fond, quand l'esculta, l'òme la nafra e la fa patir intensament, sens o saber, solide. Aquò's plan suggerit per las expressions seguentas ont l'òme es designat d'un biais metonimic :

Sous la scie et la polisseuse, entendez-vous gémir la pierre ?6

Quand las peiras cridan jos lo marteu e jos la massa, quand las peiras janglan jos lo fiau de l'acier,
las avetz auvidas se planger ?7

Aquò remanda a la scèna del cementèri qu'es a l'origina dels recuèlhs. Mas l'òme es pas la sola causa del malur de la pèira. Aquela deu tanben far fàcia a las atacas del temps : lo fred, lo tòr, lo vent, la pluèja e sustot la secada. La secada que representa una menaça mortala. Quand manca l'aiga, la dolor se fa insuportabla e la mòrt se daissa entreveire coma o revèla lo saume "La terra secha" (S.P. p. 249). Aquel saume se fa lo crit de la pèira desesperada de l'abséncia d'aiga :

- Ne'n crebarai. Sui pus secha que cendre. A la mecha daus òs.

e de l'abséncia de vida :

- Mon ventre es sec coma la mòrt. Res que ne'n monte.
Res que lai marche ni lai chante. Ni sang ni grana. Ni vent ni grava. Furmic ni vèrme.

A costat del crit de dolor de la carn nafrada, se fa ausir lo crit de la dolor interiora de la pèira, que se podriá qualificar de dolor "morala". Dolor d'èsser una pèira, d'aver una vida de pèira, d'èsser condemnada al negre de la tèrra e a la solitud que coneis tota pèira :

L'irréparable solitude des pierres tassées, entassées, l'une sur l'autre et l'une contre l'autre.
L'intolérable solitude.

Lo crit d'una vida de dolor donc que "tot la bleça"8. L'insatisfaccion d'un èsser condem-nat a far del patiment son pan quotidian.

Mas, autant l'autora presenta una descripcion plan neta del patiment de la pèira e de sa manifestacion, autant un dobte daissa pas de trevar sas pensadas, dobte que la va menar a remetre en question sa creacion. Efectivament, arriba un moment que lo poèta se demanda se çò que pren pel cridal de la ròca es vertadièrament son crit e aquò lo buta a soscar a la nocion de la paraula vertadièra de la pèira. Benlèu que lo bruch que fa la pèira dins lo talhièr a pas res a veire amb un mòde d'expression quin que siá. La nocion de dolor que li es restacada es del fach de l'autora, es una interpretacion umana d'aquel bruch. Mas benlèu que la ròca, en son còr, al mai prigond de son èsser, crida pas. E justament, es cap al lengatge interior, al lengatge pròpi de la pèira, que se vira Marcela Delpastre. Vòl ensajar de descobrir lo mistèri de la paraula secreta de la pèira. Fins ara, pensava la situacion amb lo filtre dels uèlhs umans. E cossí far autrament ? L'autora coneis la pèira per son experiéncia personala amb aquel element, que siá en tot caminar sus "La peira daus chamins" o dins "La vila de peira". D'ara enlà, aquela paraula es pensada del punt de vista de la pèira :

Mas que diria la peira de sos malaürs de peira ? 9

S'interèssa a çò que ditz la pèira en ela e per ela.

Mas lo poèta se tròba lèu confrontat a un obstacle important : levat la pèira, qual pòt compréner la paraula minerala ? D'autant mai qu'aquela paraula es silenciosa. La pèira s'exprimís pas a votz nauta coma los òmes o "comme font les oiseaux"10. Parla :

A votz plena de l'eternala eternitat de son silenci.11

L'autora pòt pas que demorar estrangièra a aquela paraula, qu'es inaccessibla als umans :

Je ne suis pas au coeur des pierres, pour savoir ce qu'elles chantent, sous le marteau.12

Et leur parole, si je l'entends, je ne sais pas ce qu'elle chante pour le néant. 13

Lo poèta sap pas. Sap pas çò que ditz la pèira. Sap quitament pas çò qu'es una pèira en se, sap just çò que representa per un uman. E pasmens canta la pèira, sa vida, sas dolors, sas esperanças. Se fa la votz de la ròca. Aquò pòt paréisser paradoxal mas es pas una contradiccion. Remanda a la concepcion de la poesia en cò de Marcela Delpastre ont l'òbra despassa lo poèta e son saber. O puslèu ont lo poeta es investit d'un saber inconscient. Sap las causas mas d'un biais inconscient. Lo saber es escondut al pus fons d'el, talament prigondament qu'o ignòra. Se pòt pensar a un saume, tirat del primièr volum de Paraulas per questa terra, "Lo poèta", ont lo creator es presentat d'aquel biais :

si ses poeta, a ! Ne'n sabes... ne'n sabes mai que ne'n voldrias saubre. Ne'n sabes mai que ne'n sabes. 14

Lo poèta es donc un èsser especial, dotat d'una coneissença particulara.

E d'ont ven aquel saber ? Dins lo cas present, de la pèira ela meteissa, tot simplament. Lo poèta parla al nom de la pèira coma o suggerís lo poèma "La vila de peira" :

Ses la votz de la peira, un moment.

En mai d'aquò, dins los dos recuèlhs, Marcela Delpastre presenta una umanitat creada a l'imatge de la pèira :

Je te ferai une âme solitaire et lisse comme l'acier.
- Une âme sombre comme la pierre. Un coeur de sable.
Une âme sourde comme la pierre. Et lourde comme la pierre. 15

Aquela similaritat quita pas d'èsser benefica al poèta.

Lo poèta parla per la pèira donc. O puslèu la pèira s'exprimís pel poèta. Per caracterizar la poesia, Marcela Delpastre utiliza sovent la metafòra del buf. Lo poèta es traversat per l'alen poetic e d'aquò resulta lo poèma. Lo saume "Poésie" tirat del recuèlh L'Araignée et la rose desvolopa aquela idèa :

Tu passes poésie par le travers de moi.
Sans que je sache où est le germe, sans deviner d'où vient le vent, tu m'envahis, tu me transperces. 16

Dins los dos recuèlhs Lo Sang de las peiras e Le Chant des pierres, es la ròca que bufa pel poèta. La votz de la pèira passa per Marcela Delpastre coma o fa remarcar l'autora dins lo poèma "Lo silenci de la pèira" :

Parle, ieu, e la peira me ditz ma paraula. 17

Lo poèta se fa donc luòc de passatge, luòc de passatge del buf poetic que se materializa en paraula umana. Que Marcela Delpastre fa clarament la distinccion entre paraula e poesia, coma o confirma lo saume "Poésie", dins lo recuèlh L'Araignée et la rose :

La poésie qui nous creuse le corps, qui nous arrache l'âme et veut sortir avec des mots
Et sur nos lèvres veut se devenir parole;

La poesia, que se pòt pas redusir a la paraula, es pensada coma una entitat independenta. Precedís la paraula. Es solament quand passa pel poèta que se fa paraula.

Marcela Delpastre, que coneis pas brica la natura secreta e la paraula intima de la pèira, pòt donc cantar lo mond minerau qu'es la votz de la pèira. Se li es impossible de conéisser d'un biais conscient la natura de la pèira, aquel saber se revèla quand lo poèta es traversat pel buf poetic.

Per clavar aquel estudi, podèm alargar nòstre prepaus e nos demandar se, delà la pèira, aquò's pas tot simplament la vida que canta a travèrs del poèta. Totas las menas de vida que se pòdon encontrar que siá l'arbre, l'aucèl, lo solelh, mas tanben e sustot la vida en se. Aquela expression prigonda e elementària de la vida qu'unís tots los èssers de la tèrra, amb totas sas poténcias e sas fòrças, e que pòrta una coneissença universala al poèta coma o suggerís lo saume "Lo chant de la peira" :

Paraula de la peira o paraula de vent, entre üei e deman, entre la nuech e l'autra nuech,
Entre esser tot e n'esser res,
Quo es la vita que chanta18.

Podèm anar encara mai luènh : dins lo mond de Marcela Delpastre, Dieu es a l'origina de tota vida e abita sa Creacion. Es donc possible de se demandar se l'origina d'aquel buf poetic portat per la vida seriá pas de cercar del costat de Dieu. Mas daissem puslèu lo mot de la fin al poèta (precisam que s'adreiça a la poesia) :

Coma de Dieu, que i a pas d'endrech onte siages pas. Que ses pas Dieu, que Dieu te pòrta,
que Dieu te pòrta coma 'na flor, coma pòrta lo monde que pòrta la flor.19

(1) Aquel episòdi es contat per l'autora dins sos memòris, mai precisament dins lo volum Le passage du désert (p 349-350), que se pòt trobar dins lo libre Mémoires (libre qu'acampa los tres darrièrs tòmes dels memòris : Les lourdes chaînes de la liberté, Le passage du désert, La fin de la fable), publicat en 2004 per Plein Chant e Lo Chamin de sent Jaume.

(2) Los dos recuèlhs foguèron recampats en 2001 dins lo libre Les petits recueils, Bassac : Edicions dau Chamin de sent Jaume. Dins la seguida de l'article, quand una referéncia remandarà al recuèlh Lo Sang de las peiras, aquel serà designat pel sigle S.P. e quand serà question del recuèlh Le Chant des pierres, se trobarà lo sigle C.P.

(3) C.P. "Le cri des pierres", p 189

(4) .P. "Lo crit de las peiras", p 247

(5) .P. "Lo crit de las peiras", p 247

(6) C.P. "Le chant des pierres", p 196

(7) .P. "Lo crit de las peiras", p 247

(8) .P. "La peira daus chamins", p 248

(9) .P. "La peira daus chamins", p 248

(10) C.P. "Le silence des pierres", p 190

(11) .P. "Lo silenci de la peira", p 257

(12) C.P. "Le bonheur des pierres", p 208

(13) C.P "La parole des pierres", p 209

(14) Delpastre, M. (1998) Paraulas per questa terra I, "Lo poeta", Bassac : Edicions dau Chamin de sent Jaume, pp 165.

(15) C.P. "La voix des pierres", 214

(16) M.D. (2002) L'Araignée et la rose, "Poésie", Bassac : Edicions dau Chamin de sent Jaume, pp 149, l 20-23

(17) .P. "Lo silenci de la peira", p 25

(18) .P. "Lo chant de la peira", p 270

(19) Delpastre, M. (1998) Paraulas per questa terra IV, "La poésie", Bassac : Edicions dau Chamin de sent Jaume, p 117.

Lenga e país d'òc, n°52, page 89 (09/2012)
Lenga e país d'òc - La paraula de la pèira