Lecturas

Naissença e movement dau poèma

Le chant des pierres et Lo sang de las peiras

Felip Gardy

Lo legeire de l'òbra de Marcela Delpastre es necessàriament pres e bolegat per lo movement que pòrta son escritura, en pròsa coma en "vers". Dinstinccion qu'aicí, encara mens que de costuma, apareis fin finala un pauc vana, artificiala. Lei tèxtes dramatics, lei baladas, lei saumes, coma lei racòntes, autobiografics ò pas, apareisson totei pres per un ritme que laissa l'impression d'èstre sensa fin, coma una mar. Aquela mar que Marcela Delpastre coneissiá pas, que finiguèt per veire que tard dins sa vida1, mai qu'èra ben presenta dins son òbra, coma una realitat indefugibla.

Naissença dau poèma

Dins la part titolada Les lourdes Chaînes de la liberté de sei Mémoires, a contat coma per ela naissiá lo poèma. Vau la pena de reproduire una part d'aqueu passatge :

À m'en souvenir, il me semble que mes poèmes, la plupart, aient eu à l'origine quelque déclic soudain - banal, trivial - dérisoire - un incident, une question sans importance apparente, ou de tout autre importance. Le feu de cheminée chez Odette. Une petite chienne rencontrée sur la route. La lève d'un moulin. Une erreur de lecture. Ce qu'on peut acheter avec un sou d'argent. Ce que faisait Nathanaël sous le figuier... Ce bruit, ce cri, insupportable, des pierres fendues sous le fil du granitier. Et ce que j'étais en train de raconter quand tu m'as entraînée une fois encore, ô mémoire ! par le chemin des écoliers.2

Naissença dau poèma, e mai, se vei, naissença de poèmas encadenats leis uns ambé leis autres. Natanael jos lo figier, "poèma dramatic", bilingue, es tanben una seguida de saumes, e la balada es pas luenh... En fach, çò que sembla de faire nàisser lo poèma, a partir dau declic que ne parla Marcela Delpastre, aquò's la fòrça que ne'n giscla e que dona vam a una paraula que se desplegariá coma una aiga que raja, una fònt, una mar. Dins aqueu "cri, insupportable, des pierres fendues sous le fil du granitier", ansin, devinham lo títol dau recuelh publicat en mars de 1983 per leis edicions dau Leberaubre¸ Lo sang de las peiras3. E per darrier, la preséncia d'un autre recuelh, anterior de gaire, en francés aqueste, Le chant des pierres4.L'editor, Jan dau Melhau, nos n'avisa : Lo sang de las peiras (que foguèt totjorn publicat sensa version francesa) "est comme la version occitane [du Chant des pierres], non pas sa traduction". I tornarem.

Mai darrier aquelei dos recuelhs, ne vesèm coma per transparéncia un autre, ja ben conegut en 1983 quand pareis lo libret publicat per Lo Leberaubre : Saumes pagans, que sa version occitana soleta (e mai n'i aga una en francés) aviá vist lo jorn quasi un desenat d'ans abans, en 1974. Dins aquelei setanta saumes (chifra "sacrada" demandada per l'amic Joseph Migot, nos explica Delpastre5, que n'aviá recampat quauqueis-uns de mens...), trobam, a l'azard de sa taula : Lo chamin de peira (XII) ; Las peiras (XXVI) ; La peira (XXIX) ; Las peiras daus chamins (XXXIII) ; Lo còr de las peiras (XXXIV).

Aquela preséncia dei pèiras (considerant pas que lei títols dei poèmas) dins la primiera part dau recuelh es a crosar amb la recurréncia d'autrei "temas" que lei títols anóncian ò destacan, coma se voudrà, dei saumes : a costat d'una arquitectura en linha drecha (e mai de montada) qu'apareis coma la d'un camin de la crotz, qu'es tanben lo d'una vida e lo dau monde tot entier, se laissa devinhar una autra organizacion, mens vesedoira, mai benlèu mai fonsa : la d'una tapissariá, ont lo motiu primier dau poèma, lo declic sieu, jòga lo ròtle d'un ton donat, d'un imatge pausat, qu'a son entorn l'escritura vira e se desplaça, entre diferéncia e repeticion, per dessenhar quicòm, ò cercar d'aténher a una vertat, una certitud, un ponch d'abotiment per lo mens, foguèsse un abotiment d'aparéncia negativa, ò interrogativa. L'important estent benlèu aquel abotiment, mai tanben, e mai que tot, lo camin per i arribar, es a dire l'espés dau poèma a se faire e que, concretizat, ven totalitat e se pòt considerar coma una fòrma realizada. Una fòrma entre tot un fum d'autras, en espèra.

Es donc gaire estonant que se tròbe "ja" dins Saumes pagans çò que se desvelopèt mai tard (s'es ben la bòna cronologia) dins Le chant des pierres e Lo sang de las peiras6. Lo primier d'aquelei dos ensems es datat (p. 215) dau "30 octobre 1981". Lo segond, pas que dins l'edicion dei Petits recueils, dau "5 de març de 1982" (l'edicion originala dau Leberaubre pòrta ges de data, alevat la de l'acabat d'imprimir). Aquò suggerís, dins la trajectòria devinhada dins Saumes pagans, un movement anant d'un recuelh devers l'autre, dins un sentiment d'embessonatge, linguistic primier, mai tanben tematic, clarament designat per la semblança (e la diferéncia, aquí mai) dei títols. Marcela Delpastre, dins Le passage du désert, abans-darriera part de sei pròsas autobiograficas, liura tot un fais d'indicacions sus l'emergéncia d'aquela parentat quasi en mirau a l'entorn d'un tema. Lo tema primier :

Je me rappelais ce jour, qui devait être d'automne. Il ne faisait ni chaud, ni froid. Ce pouvait être vers la Toussaint, et peut-être y avait-il eu un enterrement, ou bien étais-je venue nettoyer et parer les tombes pour la fête des Morts. Je me souviens que j'étais dans le cimetière, devant le carré de terre que nous avons là, non loin de l'entrée. Mais ce n'est pas de la terre que je me souviens, ni du petit entourage de pierre, ni de la stèle, ni des morts, ni du mur proche. Je me souviens du ciel, entre les arbres, où le soleil se noyait dans des traînées de gris violâtre et des coulées d'or pâle - que dis-je ! dont aucune couleur n'approche, en douceur, ni en éclat. Et par là-dessus, cinglant, perçant, insupportable, le cri des pierres. Si c'était la machine ou si c'était la pierre, ou bien le fil d'acier, je n'en sais rien, d'ailleurs, et je m'en fiche. C'était le bruit qui traversait l'air, depuis l'atelier de granit, en face, où l'on fendait, lissait et polissait la pierre.7

Çò que fai nàisser aqueu racònte, dins lo fiu zigazagant dau remembre e dei comentaris que naisson d'eu, aquò's l'evocacion, un pauc abans, dau "prix Méridien", qu'èra estat donat a Delpastre per la vila de Montpelhièr en 1983. Coma totjorn quand fai mençon d'una recompensa obtenguda per son òbra, tot comença per de denegacions e per çò que podriá passar per de repotegadas (de coquetariás ?). Mai aquela mesa a l'escart, aqueu voler de se destriar de l'imatge que d'ela aquò supausa, fai que la narratritz se laissa envasir per son escritura e remonta a l'origina de sei poèmas. Origina objectiva ò reconstitucion mai ò mens revista e corregida ? Ne'n sauprem jamai ren, que lo racònte foguèt redigit après l'escritura dei dos recuelhs. Mai aquò a gaire d'importància, e tant vau donc parlar puslèu d'origina intemporala : lo poèma fai nàisser un autre tèxte, mai narratiu, mai reflexiu, a l'entorn d'aqueu "bruit qui traversait l'air" e que "cinglant, perçant, insupportable" se confond amb totei lei poèmas que ne son sortits.

Dins aquela scena, d'alhors, tot ò quasi tot es denegacion fin finala : entre lei modalizators que n'aflaquisson per avança la possibla veracitat ("ce pouvait être vers la Toussaint, et peut-être", etc.) e lei correctius portats per avança aquí tanben a la màger part deis afirmacions ("Mais ce n'est pas [...] ni [...] ni..." ; "je n'en sais rien, d'ailleurs, je m'en fiche"), siam convidats, nosautrei legeires, a veire quicòm que deuriam pas veire nimai saber, e que, d'aquí, se'n tròba ben segur mes en evidéncia e sotalinhat d'un trach que l'esclaira e ne mòstra l'importància. Que lo "sovenir" siá ansin associat tant estrechament a la denegacion, e mai que siá ela, fin finala, que siá provesida de la facultat de lo faire aparéisser dins tota sa fòrça e sa magia retrospectiva, tot aquò nos fai dintrar dins la carn dau poèma en nos fasent partejar "le cri des pierres".

Dins lei paragrafs que seguisson aqueu passatge essenciau, es tot lo movement poetic nascut d'aquela percepcion primiera qu'es pacientament descrich per la narratritz. Aquí, çò que nos es donat d'ausir, aquò's la "brusor" dei lengas, lo coma e lo perqué de sa preséncia e de son intervencion dins la naissença dau poèma, de la suite de poèmas que formaràn puèi. E dau tema, vejaquí donc que passam a l'escritura :

Toutefois, ce n'est pas ce qu'il y avait à voir à cet endroit, que je vis ou ne vis pas, le cimetière et ses tombeaux, l'usine et ses produits, le souvenir des morts, et pas même le ciel, non ce n'est pas cela qui me touchait à ce moment, mais seulement ce bruit, ce cri - ce hurlement - ce sanglot - cette plainte - ce cri insupportable. Et les mots qui venaient - Dieu sait d'où, que j'avais pu transcrire je crois - mais dans quelle langue ? - assez exactement. Dans quelle langue ? J'avais écrit d'abord Le chant des pierres, un poème en français, plus précisément une suite, dont un fragment devait se dire Le sang des pierres. Le sang... Le chant... Lo sang... des mots qui se ressemblent... et pas seulement pour le son... Un peu plus tard, j'avais écrit Lo sang de las peiras, la revue Lo Leberaubre - Le loup-garou-arbre - l'avait publié. Et maintenant il y avait un prix - un prix important assurait Melhau. Cause toujours la mère ! Moi, j'écoute les pierres parler.

De la sensacion ai mots : remirablament evocada, la venguda dau poèma se presenta coma una mena de possession, a l'encòp doça e violenta, pron semblanta en aquò au crit que l'a generat. Dins un desòrdre que lo racònte restituís ambé gaubi e precision, quichant mai que mai sus l'estat de trebolèri que lo poèta (la narratritz) n'es lo teatre. La necessitat de l'escritura es subran desvelada per aqueu crit que se sap pas mai s'es dau defòra ò dau dedins dau còs, e qu'a lèu fach de se transformar en mots e en frasas.

Lo còs doble dau poèta e de sa paraula

Pivelanta tanben nos apareis dins aqueu racònte de çò que d'autres sonarián l'inspiracion e mai i dirián de furor, segon lo mot latin acostumat per o designar8, e trebolaira au pus fons, la confusion dei lengas. Tornam trobar aicí aquel itinerari que i veguère coma l'arquitectura fonsa dei Saumes pagans, e que mena aqueu recuelh de Babel a Pentacosta9. Dins lo "moment poetic", la lenga es fuòc, e mai lengas de fuòc. La confusion entre chant e sang fai signe : s'agís a l'encòp aicí de la confusion dei lengas, mai tanben de la confusion dei mots. Que sang e chant remandèsson, en delà d'una quasi-omofonia, a una natura comuna, e mai unenca, nos ditz quicòm sus la natura dau cant poetic per Marcela Delpastre. Entre lo poèma que deslarga son cant, e la pèira que sagna, e lo còr que se devinha en rèirescena, se compren coma l'escritura aicí tròba son modèl e sa mesura dins lo còs uman. E coma aqueu còs es, literalament, l'instrument que lo poèta ne jòga, per sa paraula, per sa votz, per lei movements que l'animan, entre dolor e jòia.

Es que lo còs, coma la paraula, es fach de doas parts. E qu'a la debuta se sap pas quala es d'elei doas la que parla e fai lo poèma. Son, lei dos ensems poetics nascuts d'aqueu crit ausit un jorn d'auton, lei doas fàcias d'una persona soleta, mai que la caracterizan la separacion e pasmens la coabitacion. Marcela Delpastre, en comentant sei dos recuelhs, nos convida, sens o dire clarament, a lei legir cotria, benlèu per que se rendessiam còmpte nosautres de çò que pòt voler dire aquela coexisténcia a l'encòp necessària per que la vida siá, e de mau suportar tot de lòng d'aquesta vida.

Aquela lectura es a de bòn impossibla : coma èstre, coma legir dos tèxtes a l'encòp ? Puèi que per legir fau ben desseparar lei lengas, ò lei faire alternar, per lo mens... Podèm, per lo mens, temptar de se botar "a la plaça" dau poèta, a l'endrech que cridan lei pèiras e que l'escritura giscla, e s'organiza. Foguèsse pas, primier, qu'en agachant, enfaciats, lei taulas dei dos recuelhs. De taulas, per parentèsi, que ges d'edicion nos porgís pas.

Aquí-lei donc :

Le chant des pierresLo sang de las peiras
1. Le cri des pierres
2. Le silence des pierres
3. La plainte des pierres
4. Le sommeil des pierres
5. Le néant des pierres
6. Le chemin des pierres
7. Le chant des pierres
8. Le feu des pierres
9. La pierre des villes
10. La pierre bâtie
11. La terre
12. L'eau
13. L'air
14. Le feu
15. Le bonheur des pierres
16. La parole des pierres
17. La vie des pierres
18. Le chant des pierres
19. La voix des pierres
Lo crit de las peiras
Las peiras daus chamins
La terra secha
La vila de peira
La peira talhada
La votz de la peira
L'aiga
L'aer
Pertant la terra
Lo silenci de la peira
Lo gorg
La terra molhada
Lo còrs de la peira
Las estialas
Lo fuec primier
L'auratge
Lo còr de la peira
Lo fuec
Lo sang de la terra
20. La mar
21. Lo sang de la peira
22. La paraula de la peira
23. Lo chant de la peira
24. Preludi per las peiras

Aqueu tablèu nos ensenha, e la lectura dei poèmas o confirma, que lei doas "seguidas", coma lei sòna Marcela Delpastre dins lo racònte de sa naissença, entretenon entre elei una polifonia pron espectaclosa.

Per ne demorar ai títols e pas mai, aquela polifonia se vei qu'es facha de semblanças exactas (Le cri des pierres / Lo crit de las peiras ; L'eau / L'aiga ; L'air / L'aer ; Le feu / Lo fuec) ; d'autrei quasi semblantas (Le chant des pierres / Lo chant de la peira ; La parole des pierres / La paraula de la peira ; Le silence des pierres / Lo silenci de la peira) e mai de semblanças un pauc mens vesinas (La voix des pierres / La paraula de la peira / Lo chant de la peira ; La pierre des villes / La vila de peira ; La terre / Pertant la terra / La terra secha).

Mai se remarca tanben d'autrei menas de ressòns, au dintre de cada seguida, ò entre l'una e l'autra. En occitan : Lo còrs de la peira / Lo còr de la peira ; Lo sang de la terra / Lo sang de la peira ; La paraula de la peira / Lo chant de la peira). Aquí sons e sens jògan entre elei, per relacions de quasi-similituds sonòras e de diferéncias semanticas (lei "parèus" còrs / còr ; sang / chant ; ò encara Lo sang de la terra / Lo sang de la peira). En francés, notam dos Le chant des pierres (poèmas 7 e 18) ; d'oposicions semanticas coma Le cri des pierres / Le silence des pierres (parèu qu'es tanben present en occitan). En occitan, s'opausan semanticament, en mai de la paraula e dau silenci (e dei variacions a son entorn), per exemple, La terra secha e La terra molhada. E vesèm en passant que de La terra molhada a La peira talhada, tot es d'aparéncia diferent, mai que la sequéncia, amb lo ressòn en fòrma de rima talhada / molhada fai nàisser un parèu pron estrange, que ren justifica, mai que pasmens sembla de s'impausar...

Aquela darriera constatacion podrà paréisser pron arbitrària. Mai o es benlèu pas tant qu'aquò. Dins l'univers poetic de Delpastre, tot se ten : una causa n'entraïna una autra, coma un mot ne'n fai venir un autre. Amb un quicòm qu'ordena benlèu aquela dança, tant dau costat dei mots coma dau monde : la realitat "elementara" qu'es tant de l'un coma de l'autre. A la vista d'aquelei dos somaris, coma d'alhors d'autres, foguèsse pas que lo dei Saumes pagans, se constata que lei traversa una preséncia arquitecturala dei quatre elements fondators de la vida terrestra e celestiala : aire, terra, fuòc, aiga. Dins lo recuelh en francés, lei quatre elements canonics son recampats au mitan dau libre. Dins lo recuelh en occitan, l'aire, lo fuòc e l'aiga i son tanben coma taus, mais la terra es pas luenh, que siá secha, molhada ò designada per son sang. Sens comptar que la pèira, ò lei pèiras, tema seminau comun ai dos recuelhs, es ben ela tanben de la terra. Sens comptar nimai que leis autrei títols anóncian totei, mai ò mens, un element pres dins lo movement que lo crèa, lo fai viure ò lo mena a sa fin, ò una combinason d'elements, ò lei doas causas ensems : Lo gorg, Las estialas, La mar, L'auratge.

I a pas benlèu pas qu'una causa per destriar la seguida francesa de la seguida occitana : la preséncia, dins la "nòta" que lo títol dona au poèma que seguís, d'un element remandant ai grands sentiments de la vida umana e cosmica. Plainte, sommeil, bonheur... son puslèu anonciats en francés que non pas en òc. Mai aquò empacha pas, se'n manca, que lei dos recuelhs virèsson a l'entorn d'un astre solet, e foguèsson entraïnats per un movement que càmbia pas de l'un a l'autre. Lo qu'arquitectura la vida de l'òme e dau monde a l'entorn deis elements que la compausan, que tot ne partís, e que tot i tòrna.

Aquò fai que Le chant e Lo sang dei pèiras nos apareisson coma tot un fais de variacions ò de modulacions a l'entorn d'un eveniment lo crit mençonat dins Le passage du désert, que sa preséncia primiera es estada capabla d'escafar tot a son entorn, e per començar tot lo contèxte que l'autobiografia en pròsa manca pasmens pas de retipar. Quaranta tres se ne fasèm la soma, mai qu'aurián pogut èstre mai nombrosas, se pensam, per exemple, a la peça XXVI dei Saumes pagans, Las peiras :

Ai mai sufrit que las peiras. Son be qui per zo dire, an coneissut lo fred, lo vent, e la granda chalor sus lo sable d'estiu, l'aiga que riala10.

E se pensam tanben que, dins lei Saumes pagans encara, lo poèma que seguís se ditz... Crit. E que la pèira i demòra presenta : Entre la peira e l'aiga prionda aurai la plaça de mon còrs. Se lo crit dei pèiras sota la lama dau peirier es a l'origina dei doas seguidas datadas de 1981 e 1982, se compren que son centre intim èra ja present ben abans, dau temps, a tot lo mens, que s'escrivián lei poèmas que devián venir Saumes pagans e faire d'aquela fòrma (aqueu genre ?11) l'identitat poetica publica de Marcela Delpastre per leis amators de poesia en occitan.

Lei pèiras, coma lo chant (lo mot es - graficament - parier en lemosin e en francés) e lo sang (lo mot es parier tanben), son coma de nos de sens e de sons, e d'emocion tanben, qu'a son entorn lei poèmas se bastisson. L'imatge que suggerís la nocion d'"entorn" es pas solament aicí una metafòra : l'escritura vira e revira per poblar lo mot-son-sens-emocion elegit per lo poèta de tot çò qu'es dins eu ò que o pòt faire nàisser. E tant coma es necessari : d'aquí, saique, lei poèmas que pòrtan de títols pariers, e de poèmas de títols diferents que viran a l'entorn d'un mot que li es comun, coma se virariá a l'entorn d'una obsession, d'un tot de sons e de sens que ne finís pas de restontir dins la testa e qu'es imperatiu de l'emplir per ne dire, e ne'n saber, lo mai possible.

Lei doas seguidas que nos interessan son de la fin (auton12) de 1981 e de la debuta (fin de l'ivern, que s'anóncia la prima) de 1982, se nos fisam ai datas mençonadas dins l'edicion de 2001 dei Petits recueils. Son dos ensems poetics que representan, quand s'agacha lo tot de l'òbra, coma una cima. Non pas que s'agiguèsse de tèxtes que se podrián desseparar deis autres perque serián mai "capitats". Mai per de rasons quasi estructuralas per quau legís aquela òbra que sembla d'aver progressat... coma una mar.

Le chant des pierres e Lo sang de las peiras, lo primier demorat longtemps inedit, lo segond publicat pauc de temps, fin finala, après son escritura, e sensa version francesa, materializan la trencadura que traversa tota l'òbra de Delpastre. De la que ne patisson lei pèiras, sota la lama dau peirier, se passa a la que reünís e pasmens dessepara lei poèmas e lei lengas. Lei poèmas son nascuts d'aquela desseparacion, d'aqueu patiment que son crit sufís a faire desaparéisser un païsatge entier per ocupar, eu, tot l'espaci. Resulta d'aquela trencadura a l'encòp e quasi infinida, lo sang ven ansin cant. De la plaga duberta nais lo poèma. Sus aquò, lo racònte, tardier, dau Passage du désert fai pas que reprene çò que la "dobla" seguida poetica de 1981-1982 disiá autrament, sus lo moment, quitament, de sa percepcion e de sa restitucion en escritura. Marcela Delpastre se i interròga sus leis originas dau chant, en generau probablament, mai primier de tot dau sieu. La scena dau cementèri autonenc, la mençon de la Totsants, religada a la festa dei Mòrts que seguís, tot aquò, un temps oblidat e escafat per lo crit dei pèiras, mai que renais dins la memòria explicativa de l'autobiografia, dona ai poèmas una valor un pauc particulara. Leis inscriu dins lo temps de la vida, e mai dins lo de totei lei vidas, fàcia a la mòrt, a totei lei mòrts.

Poesia e cosmogonia

En s'interrogant sus leis originas dau chant (e sei ligams amb lo sang, donc), lo poèta cabussa dins la natura elementara dau monde. Aquelei quatre elements, que n'avèm notat la preséncia organizatritz pregonda dins lei dos recuelhs, fan de son escritura una escritura cosmogonica. La paraula dau poèta interròga la creacion, se mescla a ela e n'acompanha lei movements. Quicòm coma una batesta, una lucha, nais entre elei, e tot'aqueleis esfòrç, coma dins la Genèsi de l'Ancian Testament, nos parlan d'aqueu moment que lei causas apareisson, tròban sa fòrma, son èstre, sei significacions respectivas. Lo sang nos mena au còs, coma nos mena au cosmòs. Se lei pèiras sagnan e chantan, es dins la simbiòsi que i a entre aquelei doas circulacions que se crèa lo poèma, e que lo poèma avança. E mai que lo recuelh progressa, d'un poèma a l'autre, fins au moment, coma dins la Genèsi, que lo vam creatiu se cala. "E ne'n dirai pas mai" son lei darriers mots dau Sang de las peiras. Dau temps que Le chant de pierres se finís, eu, sus "le silence de la terre".

Aquela analogia entre la creacion dau poèma e la creacion de l'univers, a travers, especialament, la natura elementara, dins lo sens pus fòrt dau mot, de la matèria verbala, es en rapòrt estrech amb l'anar pron particular de l'escritura de Marcela Delpastre, e, especialament, d'aquelei dos recuelhs. De la pèira "freja", mai coma reviscolada per la lama dau granitier, se passa a la fusion deis originas, au fuòc primier e primitiu, quand leis elements en se rescontrant e se mesclant donavan sa fòrma a la Creacion. Aquela fusion qu'es la dau poèma garda lei remembranças dau fuòc que farguèt, literalament, la pèira, dau magma originèu, ò, s'òm aima mielhs, ne'n retipa leis imatges essenciaus. Aquò fai que lei doas seguidas a l'entorn de la pèira representan, sensa ne tròp quichar l'interpretacion, mai en se laissant portar per lo ritme dei dos tèxtes "bessons", una meditacion a l'encòp gaujosa e dolorosa sus lei procés de creacion.

Bessons, valent a dire, opausats, lemosin e francés, negatiu e positiu (coma una fotografia, ò una gravadura, quand passa de son supòrt a son tiratge), votz e silenci, vida e mòrt, etc. E pasmens estrechament ligats, maridats, mesclats. Un solet còr, e dos còs. Una votz soleta, e pasmens doas fàcias, dos tons que se discriminan l'un l'autre e que se confondon. Que lei doas seguidas aguèsson per motiu principau la creacion dau monde, e la creacion sota totei sei fòrmas possiblas, remanda a sa valor d'agach portat per lo poèta sus son escritura e sus sa plaça dins lo monde.

Saumes ? La question formala, dins la poesia de Delpastre, pòt èstre mesa en relacion amb çò que sus ela nos suggerís aquel embessonatge dau chant e dau sang. La Creacion i apareis coma un afaire de ritme, e mai, per començar, de buf. Lei pèiras ploran e cridan tre lei primierei paraulas prononciadas dau Chant. E mai "se metan de udlar, de udlar coma un chen / malaude"13 a la començança dau Sang. E çò que pòrta la paraula, dins l'una e l'autra lenga, aquò's un element que n'avèm notat l'importància, en passant, dins lei tèxtes autobiografics en pròsa : la denegacion, e mai la denegacion ferotja de còps que i a.

Lo poèma nais e avança per afirmacions e interrogacions, leis unas e leis autras venent afortir ò, au contrari, desmentir çò qu'es estat dich abans, ò supausat. Tot lo revers, donc, d'un univers univòc, e, d'aquí, d'un rag verbau unitari, avançant drech dins sa quista. La repeticion, la represa, que ritman lo poèma, lo bastisson a còps d'avançadas e de recuoladas, dins una remesa en question quasi permanenta de çò que se i ditz. D'ont s'impausa l'analogia que podèm devinhar entre la marcha dau poèma, e la pèira "marchada" per lei que van sus lei camins (coma dins "La peira daus chamins", segonda peça dau Sang) :

Que tot l'insulta, que tot la bleça,

e que jamai demòra en plaça, sens 'nar jamai ont vòl 'nar.
Es quí que duerm. Voldriá durmir. Un pas que la butis. 'Na ròda. 'Na autra ròda - que la rebond - que la desraija.
E pòt se planger coma me plange. Coma se plang lo còr dau còr.

Direm que, coma de la pèira, ne'n vai dau poèma. Talhar la pèira e talhar lo poèma dins aquela matèria, d'aparéncia immobila, quasi mòrta, que son la lenga e lei mots, aquò's çò parier. Son lei mots que fau faire cridar, que fau trabalhar e manejar per i faire rendre son sang, son pes de vida e sa fòrça de dire. Sus aquò, lei doas seguidas sus la pèira, es possible de leis agachar coma dos arts poetics en acte, dos ensenhaments ont lo poèta fai lo racònte de son mestier, entre metafòras e realitat de cada jorn. Que dins la pèira, tot i pòt caupre. E mai, dins

... la peira preciosa, la peira que pòrta la mar e totas las colors dins sa priondor de peira,
lo diamant que pòrta l'estiala.

Es estat question, mai naut, de la plaça que ten lo poèta dins lei tèxtes de Marcela Delpastre a travers lei doas grandei categorias que representan lo furor e l'ars, l'inspiracion e lo trabalh, per faire lèu. Me sembla qu'a travers l'espròva que representa l'exploracion a l'encòp metodica e frenetica dau crit dei pèiras, vesèm coma, per ela, lo furor es essenciau, un estat de quasi-possession que renga lo poèta dau costat dau fabre, aqueu que trabalha lo metau, ò dau peirier, aqueu que sap, de la pèira d'aparéncia freja e dura, e sensa fòrma (de bòn reconéisser coma tala), faire nàisser lo fuòc de l'emocion pus granda e lo movement que la pòrta.

Siam en plen, aquí, dins aquela "tematica dau subrenaturau" qu'Alan Viaut, i a un vintenat d'annadas, ne temptava la descripcion e n'analisava lei significacions possiblas dins l'òbra deis escrivans que s'èran recampats, en 1974, a l'entorn de la revista Lo Leberaubre e dau manifèst "d'A Roier"14. "N'autres cresem que lo paganisme, l'animisme e lo fantastic son çò que ten, lo mielhs a l'arma lemosina", escrivián, coma se pòt totjorn legir en testa de sa revista. Un subrenaturau que s'inscriu dins la natura ela, e qu'establís una continuitat, malaisida e penosa, de segur, de còps que i a, mai essenciala, entre lo poèta e son environament. La circulacion dau sang, coma la dau chant, son una part centrala d'aquela afirmacion que tota l'òbra de Delpastre n'es l'exploracion e l'illustracion. Lei doas seguidas poeticas a l'entorn dei pèiras, d'un biais pron... estrange, retipan lo dessenh de Joan-Marc Simeonin que se pòt veire sus la cuberta de la revista (e donc, logicament, sus lei p.1 e 4 de la cuberta de l'edicion de 1983 dau Sang de las peiras) : un jòc entre figura negra e figura blanca entremescladas, qu'a l'agachar, de luenh ò de mai pròche, dins un sens ò dins un autre, d'un uelh solet e dei dos cotria, sabes pas mai çò que i veses, pres que siás dins un revolum de sensacions opausadas e, pasmens, unencas. Tant e puèi mai qu'es lo passatge que ressortís, la diferéncia que s'anulla dins l'unitat, e l'unitat que se desfai dins lei diferéncias...

L'idèa, fin finala, d'un univers porós, sensa limits ni lindaus, d'un univers que leis èstres, corporalament e animicament, se i dissòlvon e se i perdon, per se i mielhs reconéisser, benlèu. E d'una desseparacion impossible entre lei doas "fàcias" de la vida. Es lo racònte d'aquela confusion "subrenaturala" que l'escritura de Marcela Delpastre nos liura, coma s'èra, lo poèta, en son endrech, una peça entre d'autras d'aquela mosaïca infinida qu'es la natura. E nos lo liura a travers un ritme, una escansion, que sa caracteristica majora es de s'acordar amb lei ritmes e lei movements dau monde que lo poèta se'n fai l'interprèt. E mai lo "receptacle", la caissa de resonància, l'endrech, momentanèu, mai vengut d'aquò centrau, ont es dins son còs, dins sa carn e son sang, que se mòu lo sang dau monde materiau que viu a son entorn.

Es pas estonant, dins aquelei condicions, qu'a la configuracion de la Creacion, de la naissença, faga mirau la de la mòrt, e de l'Apocalipsi. Que leis elements, matèria primiera e fondamentala de l'univers coma de l'escritura poetica, son tot a l'encòp lei ferments de la vida coma nais e vai, e de la vida coma se'n vai e se dissòuv. Tota vida pòrta sa mòrt ("Lo fuec") :

Un jorn s'espetarà, la terra
E de mila solelhs ne'n raiarà la peira, zo sabem plan !

E pasmens - e es ansin que se finís lo poèma - tota mòrt pòrta sa vida :

Mas chaufa-te los pès.

Es doça la chalor dau fuec entre los landiers.

La denegacion qu'avèm vista a l'òbra mai d'un còp es tanben presenta aicí, d'un biais que ne'n fai mòstra mai d'un poèma, coma se l'endevenir de l'univers, e de tota creatura, fasiá pas qu'un amb lo dau poèma. Se notarà tanben que siam pas luenh, sus aquò, dau biais que dins l'òbra de Delpastre es formulada l'istòria mitica de la Torre de Babel. Pròva de mai, e benlèu centrala, que leis afaires de lenga(s) e tot l'endevenir de l'umanitat son aquí mesclats dins una escritura que se debana entre mites fondators e "mites naturaus", e pausa gaire de diferéncia entre leis uns e leis autres, insistissent au contrari sus sei semblanças fonsas, son identitat quasi totala.

(1) Un "non-rescòntre" amb la mar pasmens tan pròcha, Marcela Delpastre lo contèt, a l'escasença d'un viatge a Besièrs, dins La fin de la fable (Mémoires, 2004, p. 515 -517). Se pòt estimar que lei justificacions "racionalas" d'aqueu "non-rescòntre" sufison pas totalament a l'explicar. Coma se la mar dei poèmas èra ben mai reala, au fons, que la "simpla" mar qu'aviá la facultat d'anar vistalhar a aqueu moment.

(2) Marcelle Delpastre, Mémoires, (Les lourdes chaînes de la liberté. Le passage du désert. La fin de la fable), Lo Chamin de sent Jaume e Plein Chant, Royer et Bassac, 2004, p. 236.

(3) Escrive pèiras dins mei comentaris çò que lo lemosin nòta peira, sensa l'accent sus lo primier element dau diftong.

(4) Lo primier es estat représ dins lo volum Les petits recueils, Royer, Edicions dau Chamin de Sent Jaume, 2001, p. 245-271 ; lo segond dins aqueste recuelh tanben, p. 187-215.

(5) Veire sus aquò çò que n'es escrich per Marcela Delpastre dins la part quatre de sei Mémoires, Le jeu de patience, Paris, Payot, 1998, p. 301-303. Joseph Migot, professor de rus, foguèt lo "mèstre de lenga" (escricha) de Marcela Delpastre. Es mençonat mai d'un còp dins seis òbras autobiograficas. Moriguèt en 1976 (cf. ÒC, n° 254, estiu de 1976, p. 76 : "Avèm après, còrdolents, lo mòrt, lo 31 de mai passat, de nòstre amic e collaborator l'escrivan lemosin Josèp Migot").

(6) Dins lo recuelh en francés L'araignée et la rose et autres psaumes (1969-1986) (Royer, Lo Chamin de sent Jaume, 2002), trobam, datat d'agost de 1970, un saume titolat Les pierres (p. 72), anterior d'un desenat d'ans, donc, ai poèmas que nos interessan aicí. Lo volum 2 de Paraulas per questa terra (Royer, Lo Chamin de sent Jaume, 1997) comença per un poèma Las peiras / Les pierres (p. 8-9), sensa data. E dins lo volum 5 (Ibid., 1998), se tròba Lo crit / Le cri (p. 92-95), non datat nimai. Aquò pròva de segur pas grand causa, alevat que lei "granas" poeticas que representan lei pèiras e lo crit (desseparats ò reünits) per Delpastre despassan lei recuelhs que ne sont estadas lo centre ò un dei centres.

(7) Aquela evocacion nos remanda directament, per exemple, a la cinquena peça dau Sang de las peiras, titolada tot bèu just La peira talhada : "A còps d'apchon. Emb lo fiau linde. Emb lo marteu e lo ciseu. Li balhas fòrma. 'Na autra fòrma que chau".

(8) Furor poeticus¸ se disiá encara a la Renaissença çò que lei Grecs, abans lei Latins, i disián elei de mania (es a dire possession, foliá creatritz), e que s'opausava a la tekhnè, a l'art, que resulta d'un trabalh lòng e pacient, d'una tecnicitat precisa, aquesida a fòrça de recerca e de disciplina. Tot un desvolopament sus aquela division fondatritz dins, per exemple, lo cors d'Antoine Compagon (Universitat Paris IV-Sorbonne) sus lo siti Fabula. La recherche en littérature ((http://www.fabula.org/compagnon/auteur.php).

(9) Felip Gardy, "Marcela Delpastre : lo raive de l'estrangier", in Figuras dau poèta e dau poèma dins l'escritura occitana contemporanèa. Marcela Delpastre, Bernat Manciet, Mas-Felipe Delavouët, Renat Nelli, Montpeyroux, Jorn, Bordeaux, Tèxtes occitans, 2004, mai que mai p. 35-38.

(10) e sap pas tròp coma citar lei versets dei Saumes (e ne vai parier per la quasi-totalitat de la poesia de M. Delpastre, alevat quand se i vai clarament a la linha). Leis edicions occitanas 1974 e 1999 son pron divergentas aquí dessús. A despart dau fach, essenciau de segur, que quand se càmbia de verset, lei causas venon mai simplas. Laissem donc a l'azard de la mesa en pagina lei trencaduras dins lo verset, puèi qu'es eu, e pas qu'eu, que definís un ritme. Un ritme que Delpastre i teniá fòrça, e que velhava, a l'orau, que siá respectat. Saique, quand èra pas ela que legissíá, en demandant que se faga fisança a la ponctuacion, ai represas e repeticions, ai silencis tanben, e a la sintaxi...

(11) La question es estada pausada, dins lo contèxte de la poesia occitana dei sègles XIX e XX, per Rémy Gasiglia dins una contribucion preciosa : Rémy Gasiglia, "Émergences d'un genre ? Les psaumes dans la littérature occitane des XIXe et XXe siècles", in Jean-Marie Seillan (ed.), Les genres littéraires émergents, Paris, L'Harmattan, 2005, p. 201-225. Aquí la conclusion d'aquel estudi ont l'òbra de M. Delpastre ocupa una plaça majora: "Même si dans la littérature d'oc ces textes [lei saumes] n'ont ni l'exclusivité des références bibliques, ni celle des thématiques qu'ils traitent, seuls ils solennisent par celles-là les plus brûlantes de celles-ci. En eux s'exprime l'exigence d'absolu et de sacré, la conscience aiguë de soi, du monde et de la nécessité de l'écriture".

(12) De l'auton parla tanben lo testimoniatge dau Passage du désert.

(13) e clinant sus lo problema dau passatge d'una lenga a l'autra dins son òbra, Marcela Delpastre escriviá : "C'est pourquoi je traduis moi-même mes textes au plus près littéralement, et je sais ce qu'ils perdent à cette transmutation. Mais qu'un autre le fasse, c'est pis encor [...] Tenez ! Ma désolation, lorsque tel languedocien crut pouvoir traduire chen malaude par chien malade. Eh oui ! Un chen malaude, c'est bien un chien malade, pauvre bête ! Mais non pas de coliques néphrétiques ni même de la terrible maladie de Carré ! Un chen malaude, c'est un chien enragé. La rage, vous comprenez, plus incurable et plus redoutable que la peste, la lèpre et le typhus ensemble". (Le passage du désert, Mémoires, 2004, p. 486-487).

(14) Lo manifèst inaugurava la revista, dins son n° 1, p. 1-5, a l'entorn d'escrivans coma, en mai de Marcela Delpastre, Micheu Chapduèlh, Jan dau Melhau e Jan Ganhaire. Alain Viaut, "Une thématique du surnaturel", in Philippe Gardy e François Pic (editors), Vingt ans de littérature d'expression occitane (1968-1988). Actes du Colloque international, Château de Castries, Montpellier, SFAIEO, 1990, p. 50-56.

Lenga e país d'òc, n°52, page 77 (09/2012)
Lenga e país d'òc - Naissença e movement dau poèma