Estudis

Daus saumes a la poesia modala

Jan dau Melhau

lo 1er de decembre de 2011

Tene pas mai qu'aquò a la cronologia, mas qu'un vòu ensaiar de l-i veire clar dins la creacion poetica de Delpastre l-i deu be sacrifijar.

'Quela creacion, dins son eslarg mage, ten mai de trenta ans de sa vita, de la debuta de las annadas 1960 ente ven vertadierament Delpastre (a totparier 35 ans !) a 1994 que ne'n son los darriers poemas. Alaidonc requesida per sos memòris e malaudia ponhent gaire 'ribar, vai, prumier pasmai 'ver lo temps, segond la fòrça de la poesia, que la poesia, zo disia, la voidava de tota energia. E quand òm sap que dins lo segond semestre de l'an 1997, 'laidonc qu'es pus mas 'na p'ita vielha essuercha entre liech e fautuelh, tròba lo vam d'escriure los dos terç que mancavan, de menar a bona fin Lo Libre de l'erba e daus aubres, quand òm sap l'energia qu'a degut li chaler e que dempuei tres ans avia pas mai la de la poesia, òm s'explica la fòrça e la priondor d'aquela poesia.

1960. Los primiers saumes fan passar Delpastre de la "poétesse de mes fesses" ('quo es un mot d'ela) qu'auria plan fach los delicis de las borgesas d'a Chambaret au grand poeta que lor balha la prusor e la nos fai aimar.

A trobat son biais, son alen, son ritme, sa musica, lo verset que se ditz d'una bufada, lo saume que ne'n 'sembla çò que li fai mestier.

Ne'n vai escriure quauqua res près un milierat, partits egalament dins sas doas lengas. La cresta-cima ne'n sera entre 1968 e 1972. Après, contunhara de ne'n far quauques uns, mas p'itament, coma en jugar - lo temps ne'n es passat - d'aiciant'a 1986 que se'n tròba lo franc darrier.

Las doas annadas 1971 e 1972, 'laidonc que sembla que vai saumejar d'aici a la fin dau temps, se 'trapa d'escriure daus poemas dramatics (lo mot es d'ela), longs poemas a mai que d'una votz, emb d'un còr a l'antica (ne'n vai far 'na diesena, la meitat dins 'quelas doas annadas, conceguts donc per esser dichs, e d'alhors tres ne'n seran montats radiofonicament per Radiò Lemòtges ('quo es en 1971, en auvir L'Homme éclaté qu'auviguei parlar per lo prumier còp de Marcela Delpastre), e plan que 'queu biais lor conven, qu'an mestier de la presencia de la votz, n'es gran de la dau comedian.

'Queu desei teatrau, lo portava en ela dau mens dempuei 1966 e La Vinha dins l'òrt (un daus tres que pogueren saborir los auvidors, dins 'na revirada francesa, podetz be zo pensar !), la sola temptativa occitana e plan reüssida. Sigues pas estat si tant malaisat de montar que que sia dins 'questa lenga, que ne'n seria estat de la sega per Delpastre ?

Breu. Coma Radiò Lemòtges balha pasmai d'auvir sos poemas dramatics, Delpastre s'aplanta de ne'n escriure, qu'eran fachs per esser auvits n'es gran per durmir dins sas tiretas. Lo temps d'aver compres que tòrna a son silenci (que a Delpastre, li chau totjorn un pauc de temps per comprener qu'un bocin de p'ita glòria ven de 'chabar), lo temps de n'escriure quatre de mai, en 1977, tot es dich. Non ! L-i tornara, non sai perque, en fin d'òbra (sap pas 'laidonc que n'es a la fin, mas deu plan saubre que degun zo montara en quau radiò o teatre que sia), en 1992, emb Le Chemin du feu, qu'es coma un testament poetic, un poema d'entre los essenciaus.

'Quilhs poemas dramatics, de segur, son nuirits dau saubre-far saumenc de Delpastre, que ne'n son nascuts. Lo ritme delpastrian mai que mai, que se tornara trobar d'aurenlai dins tot çò que fara, sa musica que li faguet me respondre, quauquas annadas tardier, 'laidonc que li prepausava justament de botar quauqu'uns Saumes pagans en musica : "Ma poesia a sa musica soa, a pas mestier de la vòstra !" E plan qu'avia rason !...

E d'alhors, per los tres poemas venguts regionalament radiofonics, vai balhar son edeia, dire son mot, e que ne'n tenguessan compte ! Que siajan interpretats lo mens possible. Laissatz parlar los mots, pas besonh de los butir, de los 'pelar, disen pro solets çò qu'an de dire. E per l'alen, se'n tener a ma construccion. Òm tòrna prener d'aer quand vau a la linha. Amai aja doas frasas marcadas de bons punts, lo verset se deu dire d'una sola bufada, e, amai 'chabe pas sa frasa mas lo seguent, la coparetz coma la z'ai copada, ai mas rasons, las solas rasons que se deven prener en compte.

Trobava totjorn que 'quo era tròp jugat.

Mas tornam en 1972. Si a pas dich tot çò que podia dire d'aqueu biais, sent be que 'queu biais li es pasmai de pro per dire tot çò que vai dever, coma de neciera. Quauqua res mai chercha d'eisir que sera pas de verai 'na renegacion de çò qu'a fach d'aici aquí, mas d'encontrari que zò porta mai lonh, mai naut, mai priond.

'Quela annada 1972, escriu un monològue d'una quinzena de pajas, Clytemnestre au couteau, prefiguracion de çò que sera son noveu biais de far, biais definitiu que la menara d'aici a la fin de sa vita, e que nais dau poema dramatic (coma lo poema dramatic era nascut dau saume). L-i avia tantas votz, n'i a pus mas una.

Mas lo biais noveu es pas enguera madur, li vai fuelher dau temps, de l'annadas, quinze ans ! Fara 'n autre ensai en 1977, 'près-'quò en 1981, en 1982 per zo veire espetar, espelir en 1986-87.

O be tot que Delpastre sia pas presta zo recebre, qu'ause pas d-enguera se lançar. A mens que 'quò siaja l'engenh qu'aciala en ela qu'ause pas la lançar dins la granda aventura que, en la far chavar au mai priond la vai far archelar au firmament.

L-i a de segur en ela 'na resistencia, 'na paur beleu de çò que sent dangieros per ela, tant 'quò la despassa. Los saumes, l-i se passeja d'aise, lo país li ne'n es conegut d'aici au tram, avesat, dometge. Los saumes son mas de Delpastre, Marcela, nascuda lo 2 de setembre de 1925 en Germont d'a Chambaret. Que ne'n vai esser de çò que sent frotjar en ela e que zo nos vai contar, biais que maniera, dins La Trauchada, en 1986, ente Diu 'viesa naisser sa creacion coma estranha e pasmens de neciera per far pròva de se, coma Delpastre, probable, vai d'un agach suspres e beleu espaurit veire eisir la soa.

Tot aquò, zo sent, zo sente per ela, li vai eschapar, se vai dreibir, donar au Verbe, ad una votz que se vai far auvir de tras ela. Era autor, vai esser medium. Davant de z'acceptar, de l-i se resòure, vai barginhar, regingar, virar autorn dau topin, lo topin que ne'n pòt sortir vai-te'n saubre de que !

Votz de Diu ? Votz dau diable ?...

En esperar, lo biais que tròba - que se pòt pas, dau temps dich, gardar d'escriure - (encore un instant monsieur le bourreau !), 'quo es de se'n tener au saume coma element poetic de basa e de ne'n 'semblar en recuelhs tematics, autra faiçon de menar la granda votz en mai que d'una, plan partidas emb d'un bon titol chascuna, coma eran plan marcadas dins los poemas dramatics.

D'aquilhs recuelhs, Delpastre ne'n vai manglar sieis entre 1975 e 1982. E, z'ai dich, en de temps qu'autre, en 1977, en 1981 (Natanael, lo prumier dins las doas lengas - doas votz ? -, n-i aurà quatre), 1982 justament, un long poema ad una votz, 'n ensai de mai de çò que coa, que vai venir, çò qu'ai 'pelat poesia modala e que me'n explicarai mai lonh.

De mai de 1982 a mai de 1985, tres ans de silenci poetic (manca quauques saumes, los darrièrs... per gardar la man).

Non sai si vos rendetz compte çò que 'quò vòu dire per ela, tres ans de silenci ? Ela que disia : "Quand ai pas escrich d'un jorn, me sente mau, vertadierament, fisicament mau."

En mai de1985, darriera repeticion, darrier entrainament (chausiretz segon vòstre gost l'espectacle o l'espòrt), e 'quo es pas res : Faust destronat per Margarida ! Marguerite dans le miroir, l'afar vist de l'uelh de Margarida, lo qu'interessa Delpastre, que Faust, ne'n pad pas mau, la Marcela ! Çò que manca pas de sau quand òm sap que si es dins lo Faust de Goethe, de segur, la Margarida es pas dins la vielha legenda germanica que li balhet l'edeia de l'òbra.

Totjorn n'es que 'queste còp, l'afar es lançat.

D'aquilhs longs poemas, ne'n escriu set en 1986, sieis en 1987, las doas annadas las mai balhairitz, tres en 1988 (chau dire que entre 1987 e 1988, vai escriure maitot 'quilhs textes de meditacion, un setantenat, que vai intitolar l'ensemble Proses pour l'après-midi). Escriu tanben de las cronicas (Petites chroniques - pas tant p'itas ! - de Germont) per Le Populaire du Centre.

1986-88, quau pretzfach !

Se'n vai pausar en 1989 ente l-i a pas res de datat, e 'quo es segur pas certan anniversari que la vai far taisar ! L'alassiera probable. Aver tròp balhat.

Dos en 1990. Tres en 1991. 'Près-'quò un per un d'aiciant'en 1994, au mes mòrt, lo darrier. Mas 'quilhs poemas de la fin, L'Insomnie, Le Désert, Montjoie, La Danse, chaps d'òbra, a ne'n purar...

E puei lo silenci.

Mas dempuei 1992, butida per la neciera de portar tesmoniatge sus la fin de sa civilizacion pacana, escriu sos memòris.

Lo silenci poetic ? Non. Nos demòra dins son darrier quasernet un tròç de poema, pro enançat mas inachabat, dins las doas lengas - simbòu ! - que pòt esser de 1995 beleu (òm data pas çò qu'es mas començat ; Delpastre, 'chabat tot poema, lo datava e lo signava, marca d'apropriacion). Se 'planta a mieg d'una frasa : "E quand lo"... Quauqu'un deguet venir. Quauqu'un telefonet. La Marcela pauset la pluma e la tornet pas prener, dau mens per la poesia. Que n'aguet pas la fòrça...

Resumam nòstra cronologia : los saumes, los poemas dramatics, los recuelhs, los poemas modaus.

'Quilhs grands poemas que tenen chascun quauqu'uns diesenats de pajas e que chau be dau mens 'na mieja ora de temps per los legir, ne'n ai parlat donc coma d'una poesia modala, e los ai publijats jos 'queu titol. Mot farjat per ieu, pense. E que pòt definir 'quilhs vint-e-nòu poemas ad una votz, mas l-i se podrian apondre los onze poemas dramatics, los quites set recuelhs e b'assatz d'entre los saumes que daus uns, coma Lo Planh dau paubre còr, son 'na prumiera apreima d'aqueu biais d'escriure que Delpastre devia portar en ela de memòria umana, tot simplament.

Lo mot me venguet naturalament en los legir, a ieu que sei musician.

Mas que 'quo es un mòde ?

'Quo es 'na eschala de nòtas que son en ierarchia, que fan pas tota la gama coneguda (do re mi fa sol la si) mas que pòden esser demiegs tons o quarts de tons, que pòden esser - sabe ieu ? - quatre nonmas si neciera es mas d'aquelas quatre nòtas, e que la prumiera d'aquelas nòtas, la mestra, la baila, que 'pelaran tonica (que balha lo ton !) se pòt jugar, tener en bordon contunhau.

Coma se passa-'quò ? Lo musician que vòu exprimir quauqua res (sa jòia, son despiech, lo ser, l'amor, l'ivern...) chausis son mòde, lo mòde que conven. L'anoncia aus auvidors per lo bordon, nòta essenciala, z'am vist, que sovent lo nomma, dau mens lo definis, e lo vai enonciar en ausar de petit a petit l'autras nòtas que lo fan, en apiejar sus las nòtas que compten lo mai, en mas çupar las que son mas de passatge, en talament virar autorn d'autras que seran pas jugadas, que 'chabariatz per mas las auvir elas. Qu'un mòde tròba tant d'esser de sos silencis e d'aucunas de son obludas.

E un còp que l'auvidor a la clau, que sap a de que se'n tener, lo musician vai bastir 'na sega musicala que pòt esser lonja e que, de segur, pòt mas esser improvisada (mas òm sap be qu'improvisar se fai pas coma que sia, 'quò se fai dins de las reglas, e si maitot se pòt, daus uns còps, passar d'un mòde dins 'n autre, 'quo es tanben dins de las reglas plan sarradas) e que sera facha d'una progression, de cicles, de retorns, que de petit a petit lo van, nos van menar de mai en mai lonh dins çò qu'es finalament un chaminament estetic, esperituau, iniciatic. E chasca sega, de segur, unica.

Aitau la poesia de Delpastre. Aitau exactament, mai si se fai dins lo secret de la bòria, n'es gran davant n'autres. La musica pòt pas esperar, 'quela musica 'quí, non escricha, deu esser reçauguda còp sec. La poesia se pòt legir tardier.

Tot çò que vene de dire 'quí, z'ai desja dich autrament e en frances sus la quatrena de cuberta dau tòme 1 de Poésie modale. Òm pòt l-i 'nar veire.

Aura de fach, dins lo silenci de la bòria, coma s'escrissia-'quò ?

Lo poema madurava (era partit d'un eimatge, d'un mot, d'una edeia) dins la testa (la rason, l'esperit, l'eime, l'arma ? a chascun de chausir ! Beleu p'un de ilhs...) de Delpastre. Ad un moment, lo poema era fach, 'chabat o quasi, devia surtir, se devia escriure e pense Delpastre lo podia pasmai gardar en ela que la z-auria be estofada. E 'laidonc, tots afars 'plantats (si era a balhar a minjar a las vachas, las vachas esperarian), se siclava sus 'na bolhassa de fen, surtia son quasernet d'espirala e son estilò-bilha que la quitavan pas dins la gata de sa blauda de nilon, e se 'trapava d'escriure, de fiau de pluma, quasi sens repentir. Coma si lo poema li era dictat. Coma si Delpastre era mas la concha que l-i se voidava l'aiga, que l'aculhissia e la tornava balhar. Mas sens la concha, l'aiga se perdria plan e degun la podria beure.

Delpastre escrissia. De l'oras de temps. Daus uns còps chalia 'plantar la votz que totparier las vachas que Diu avia obludat de botar dins la confidencia, bramavan fòrt lor fen, lors jutas, lor bevencha. Contunharia tardier, lendeman. La votz tornaria parlar, riscavatz res, s'enfugiria pas, res ne'n seria perdut.

Mas l'extraordinari, si lo merle chantava ad aqueu moment, quand Delpastre escrissia, lo fasia entrar dins lo poema, contunharia de l-i chantar, e si Delpastre avia auvit parlar de Tchernobyl dins lo pòste, Tchernobyl transfigurat mas plan reconeissable, trobaria sa plaça dins lo poema, l-i seria sequencia e coma d'evidencia, ente chalia.

E lo poema coma un fiau de bona cencena se malhava, se bruchava d'aici a trobar sa fin. La data. La signatura. Tot era dich.

E ieu ai tot dich. Dau pauc que sabia. Sente d'alhors mai que sabe. Coma Delpastre. Que parlava mau de sa poesia, avia pas res a ne'n dire, 'quo era plan pro de la z'escriure. Mesfiam-n'autres daus que parlen tròp be de çò que fan, que lor parladis passa l'òbra, 'chaba, per daus uns, per ne'n prener la plaça.

Emb Delpastre, de tot biais e de bonaür, l'òbra passara totjorn çò qu'òm ne'n podra dire. Los comentaris vendran, l'exegesi, se fara memòris que tesis. Plan, que tot çò que pòt far parlar d'ela - e vendre los libres a son editor ! - nos es de bon agrat, mas a tots, dirai totjorn : retorn a l'òbra, lo prumier, lo darrier mot.

Lo darrier mot, petit mot, de ieu, dau maucresent que contunhe d'esser ?

Delpastre, 'na pròva de l'existencia de Diu. Diu que l-i cresia, ela. E beleu que sabia perque...

Lenga e país d'òc, n°52, page 45 (09/2012)
Lenga e país d'òc - Daus saumes a la poesia modala