Estudis

Una cosmogonia del vivent

Miquèla Stenta

Demèst las grandas voses disparegudas del sègle XX, Marcèla Delpastre ocupa una plaça essenciala. En ela, paisana e poèta, es lo poèta que prima e mai sus la contaira o l'etnològ ; son òbra poetica pòrta l'interrogacion de lònga sus l'èsser e la vida - tota vida - e son corollari, la mòrt, convençuda qu'èra qu'es pertot la vida, dins los aubres, las èrbas, lo vent, dins "lo sang de las pèiras". La poesia es dins tot, tot es poesia, la mar, l'aire, lo fuòc, la tèrra, l'amor, Dieu. Sa vida, la vouguèt vodada al prètzfach de dire, estrechament ligada a la via de l'escritura. Un òbra immensa, en occitan e en francés.

Paisana, la Marcela ?

A primièra vista, res la distinguís pas de las autras femnas del monde paisan. Blòda florida crompada a la fièra, lo pel tirat e nosat en coeta de caval, l'anament massiu. La tèrra, l'aviá pas causida ; es la tèrra que la causiguèt e las circonstàncias que la faguèron demorar sus lo ben familial. Èra sola de familha, e d'annadas de temps, visquèron dins l'ostal mantuna generacion. L'enfança, l'adolescéncia las passèt a somiar, legir, brodar, dessenhar, gardar, dins lo temps que li laissavan l'escòla, puèi la pension. Après lo bachilierat en 1944, estudièt una annada las Arts Decorativas a Lemòtges. Malautegèt l'autone seguent e faguèt pas la segonda dintrada... la faguèt jamai. Demorèt a l'ostal, e pauc a cha pauc, li revenguèt de faire valer lo ben, sola al cap d'un moment, los ancians partits un après l'autre.

Gaire diferenta de las autras femnas... en aparéncia ! Car foguèt primièra de la comuna a se cargar de bralhas, un short, a montar sus lo tractor, a trabalhar coma un òme, a despassar sa vida per l'escritura. Laissem-la se definir, dins Lo semen, per exemple :

Ieu qui sui un paisan, e res de mai si n'es poèta.1

una associacion que condiciona l'òbra e sagèla una destinada, que, i aguèsse pas agut aquesta relacion existenciala a la tèrra, l'òbra tota tan poetica coma etnologica seriá pas çò qu'es, seriá benlèu pas.

Marcela poèta

L'etiqueta li foguèt pegada dessús, e, de còps, al femenin, çò que la fasiá enrabiar ! La parada èra totjorn en pam de nas, coma per esquivar una responsa senada a qualqu'un qu'èra a cent lègas d'ela : "On m'a parfois traitée de 'poétesse'. Poétesse de mes fesses ! On m'a demandé, et avec quelle surprise, pourquoi j'écrivais au masculin. - Eh ! parce que c'est plus facile pour l'accord des participes.' L'accord des participes ! Tu parles ! Restait de toute façon l'accord des pluriels..."2

Ela quitament assumiguèt aquesta foncion de poèta, a son biais, se disent "un instrument aux mains de la poésie", escriguent : "Tu passes, poésie, par le travers de moi". Tant val dire que lo poèta es passatge, trauchada ; e mai : "Dire ce qui voudra se dire au moyen de moi". Expressions portairas d'umilitat e de la consciéncia prigonda que lo poèta es un luòc de passatge per la consciéncia de l'univèrs. Una concepcion qu'apareis de lònga dins l'òbra :

- Auve, tu que dison poèta, quauque còp - auve :
si sabes mas sufrir de tas penas - si chantas mas de ton bonaür, si ploras mas de tas passions -
auve ! Ses pas poèta. E pòdes be chantar a te'n petar lo còr - auve : ses pas poèta.

Si suefres mas de tas dolors, garda ton vent, garda ton bren - ne'n pòde gaire.
Si ploras mas de ton malaür, garda ton fems. E ton alen, bufa-la chas tu.

Si ses poèta, a ! Ne'n sabes... ne'n sabes mai que ne'n voldriás saubre. Ne'n sabes mai que ne'n sabes.
Mai que n'as vist e mai que ne'n dises. Que chantas per l'auseu e la fuelha sechada,
e la peira te chanta en la gòrja, e la font ven riular dins ton còr. E la mar - e la mar se regòrja en lo priond de ton còrs.

Que l'amor qu'as sufrit, 'quo era l'amor dau monde. Çò que raiava entre l'estiala e lo fum de l'estiala,

'quo es çò que passa entre ton còr e ta paraula, entre ta lenga e ton còr.

E çò qu'auves dins lo secret, tant que plores 'quo es pas ton raume - 'quo es lo malaür de tota mòrt, e la negror de la tenebra.3

Pas mai neutre que masculin, poèta : un estat, un èsser elegit per dire la memòria del monde. Dins sa temporalitat, sa vida se resumís a una "histoire dérisoire". Son ròtle es de metre en mots çò qu'aparten a tot e a totes, e entau d'o revelar a cadun e al monde :

Les pierres, les arbres, les eaux, l'insecte et le héron, l'homme aujourd'hui vivant, nous sommes la mémoire de monde, depuis le premier commencement4

e mai :

Ton corps le sait qu'il raconte la mémoire du monde, qu'il raconte l'histoire du monde [...]
Tu es la mémoire du monde [...] Tu es la mémoire de Dieu.5

Delpastre parla pas de l'aubre, de la tèrra, del vent, de l'aiga. Delpastre, lo poèta, es l'aubre, la tèrra, lo vent, l'aiga ; son eles que parlan a travèrs sa paraula, dins una osmòsi vertadièra. E, entre cosmòs e osmòsi, l'analogia se jòga a una letra ! Tot es vida dins lo cosmòs, tot es carn :

E zo sabes que ses de charn, de mesma charn que l'aiga, la peira, que l'aubre, l'estiala.
De mesma charn, de mesme sang. E que pòrtas au priond dau còr, tu maitot la peira, la mar e l'estiala,
e que pòrtas la grana, e l'eternal semen de l'eternitat.6

S'opèra una sasida del vivent, sensuala, dins e per una paraula-dolor. Que lo poèta, mai que veire lo monde, met lo monde en vèrbe, es aquò "lo chant de la tèrra". Mai que veire lo monde, lo viure, èsser l'univèrs, e l'enfantar :

Je suis enceinte du soleil [...] j'accouche la nuit par mes seins, par la bouche, par mon ventre, par mes reins,

e benlèu mai qu'una osmòsi, una consubstancialitat.

Lo poèta es la consciénça de la tèrra e la memòria de la tèrra, dels elements, de l'òme, del paisan, d'un saber ligat a la tèrra, als elements, a l'uman, a l'univèrs. Tal un medium, lo poèta es passatge. Son còrs, sa vida permeton lo passatge d'aquesta consciénça, gardan la memòria del monde. Sa paraula n'es l'expression.

Lo prètzfach d'una vida : faire òbra

Marcela Delpastre visquèt la pluma a la man o dins la pòcha de la blòda, a l'estable, sus lo tractor, dins son lièch.

Moriguèt la pluma a la man, d'aquesta malautiá terribla que paralisa pauc a cha pauc tot lo còrs e que li prenguèt las mans en tota fin. Las darrièras annadas, s'afanèt per acabar, per laissar pas morir amb ela çò que portava, que n'èra depositària. Escriguèt per necessitat e dins l'urgéncia : la necessitat de dire çò que portava, l'universalitat de l'èsser au monde, la consciéncia de l'univèrs ; l'urgéncia de gardar de l'oblit de sabers e saber-faire ligats a la vida paisana, sola vida en relacion amb la natura7. Escotem-la.

Je le sentais profondément : il y avait quelque chose, quelque part, que je devais dire - mais quoi ? Mais comment ? Je ne savais pas. En attendant, je couvais mon silence dans la solitude. Je me couvais. Je me couvais, et même j'en avais conscience, c'était moi-même que je couvais.Mais quand je dis moi-même, ce n'est pas à mon aléatoire petite personne que je pensais, c'était à ce qui, par le moyen dérisoire de ce que je serais, pourrait être.

[...] Ce n'est ni un serment, ni un plan de vie, ni un engagement, ni même un projet. C'est tout juste - une lumière au loin - ou un appel - une attente. 8

Çò qu'aviá de dire sortirà, lo temps vengut, dins las penas :

Mais créer ! Créer d'abord c'est se mettre nu, nu plus que nu, au plus secret, au plus intime de soi-même, et d'une nudité auprès de quoi celle du corps n'est que foutaise, image et comparaison. Et encore ! Ce ne serait rien que de montrer sa nudité profonde, si cette nudité-là existait ! Mais elle n'existe pas - pas encore... C'est une monstruosité virtuelle qui s'agite en vous. Un chaos qui ressemble au Chaos, sans doute. Vous en êtes en somme à la gestation primitive, au temps d'avant la création du monde.9

L'òbra es immensa : cobrís quaranta annadas d'escritura dins doas lengas, de 1957 a 1998, de creacion, de restitucion (contes, tradicion), de memòria (Bestiari, Libre de l'erba edaus aubres, memòris), de poesia. Se pòt partir en periòdes : las ballades (1959-62), los saumes (1965-71), los poèmas dramatics (1971-98), los memòris (1991-98) ; e sa vida durant, los contes e los escriches d'etnologia. Lo darrièr poèma es de 1995 o 96.

Una escritura cosmica

Es una escritura qu'embraça tot l'univèrs : dins lo ritme, lo buf, l'anament, los tèmas, amb una simplicitat granda dels mejans.

Amb ela, siam a la pagèla del temps, non pas comptat amb lo relòtge, mas en jorn-nuòch, estiu-ivèrn, freg-caud, temps de la vida totjorn renovelada, de la germenason a la frucha e la grana, lo recomençament perpetual.

Baròca tanben, l'escritura, dins l'entrebescament de las metafòras que pòrta luònh lo dire. D'un imatge nais un autre imatge. "L'aubre vielh" (in Saumes pagans) pòt illustrar aqueste bolhiment : lo país que tuavan, "coma una bèstia fèra ... li an dubrit las venas que ne'n sagna .. mas que se'n semena au lonh ... que planta sas granas, que s'enraija de còr ... 'queu país que laissavan per mòrt, las vespas e las moschas dessús ... la maison esventrada que fai veire sa chaminada e sas tripas au vent ...per lo tuar 'queu país tant que parla sa lenga en flor de l'aubre vielh ... non n'es pas naissut lo chaçador." Superposicion d'imatges, fondu-enchaîné, que rend la vision delpastriana de la vida e de la mòrt totjorn recomençadas, la fusion insecabla del país, de l'aubre, de la bèstia, de la maison doncas de l'uman. Tot es dins tot.

L'escritura de Delpastre es un imne a çò creat, que se desfai, se transfòrma e tòrna nàisser, dins la permanéncia, una balisa umana,viventa, davant l'avenc tenebrós de l'eternitat.

Es tanben un imne a la tèrra, d'autant mai poderós que ven d'una femna, quitament se lo poèta que parla de lònga se vòl neutre se non masculin. Perque femna e tèrra an en comun la capacitat de faire germenar, de noirir la vida en elas, pro que siagan ensemenadas. La lenga pòrta la paraula, servís a dire çò que constituís en finala una trinitat : tèrra-femna-lenga, trinitat que se podriá dire tanplan : tèrra-femna-paraula10.

Per la tèrra, "L'écume", o ditz :

Un peu d'écume au coin des yeux, une bave de sel, ainsi qu'après l'orage au sable des chemins. Terre, te souviens-tu de tes amours ?

- Quand tu tremblais dans le tonnerre, la peau frémissante au passage du vent.

Quand tu te gonflais nue sous le ruissellement. Quand tu sentais s'ouvrir la pierre à la chaleur du sang.

Quand sous les ongles de la graine, et les racines et les dents, tu éclatais comme la pâte en ses ferments.

Jusqu'au coeur t'a baignée l'orage, jusqu'à la moëlle est venue la pluie. Terre tendre, t'en souviens-tu ?

Tu as reçu le ciel et ses nuages, tu as germé l'espace à pleine chair. Tu as mêlé ton râle au rut des éléments.

Tu as ouvert ton ventre à la chaleur du sang. Tu as flambé, tu fus la braise et le ravissement.

Tu fus le fruit, tu fus l'alpage. Tu fus la feuille et la moisson ! Et la patience de la sève et la lenteur du sang.

Corps tendre, âme de chair, terre douce, le vent d'hiver fait de la neige avec l'écume des chemins. Te souviens-tu de tes amours ?11

Per la femna

Poème :Louange du ventre

Per la lenga

Poème :Parole

Dins aquesta escritura carnuda, densa, quala que siá la lenga, es la respiracion que dona lo ritme, un ritme escandat per lo temps d'una alenada qu'a caduna li correspond una unitat de sens. La regularitat congrea una mena de salmodia, una incantacion de còps, presenta dins lo quite títol de Saumes. E pasmens, ges de monotonia, qu'una ponctuacion intèrna es donada per de sonoritats en ressons.

Lo poèta es passatge

O es doblament. Passatge d'una consciéncia de l'univèrs e, en tant qu'èsser de carn, d'una consciéncia de carn viventa : çò que pausa la question de la dolor e de la mòrt.

Lo poèta es paraula, passatge d'una consciéncia, receptacle d'una memòria.D'en primièr, lo poèta ditz. Sos mots dison la paraula muda de "tot çò que viu" :

An dich au poèta : Aura chau que parles per tot òme sus terra. Ton còr lo chau dubrir a tots los còrs vivents.
Per qui parlave-ieu ? Dins mas venas sentiá-ieu pas lo sang passar que vai d'un còr vivent a l'autre ?
Lo vent dins las fuelhas ! La saba daus aubres ! Ma paraula es paraula per tot çò que parla.
Tot çò que parla, tot çò que viu ! Tot çò que voudriá viure, e lo fum dau passat que se'n vai coma un riu.
[...]
mas gremas se puran per tot çò que pura, ai sufrit tas dolors pus priond que mas penas,
ai cridat quand perdiàs l'alen, ai bruslat de ta set, 'quo es ta fam que cura mon ventre,
e l'amor que n'ai pas, 'quo es ton amor que chante, quand tenes a plens braç los fruchs de la vita novela.12

Son còrs e sa consciéncia son traversats per la dolor d'èsser, lo malur de viure : "et moi, ce que je dirai, le malheur de vivre". Coma una femna dins las penas, lo poèta es trabalhat de lònga per la dolor de dire, que, dire es sa foncion, es sa mission. "L'écorché vivant" fai l'experiença esbleugissenta del vivent e dolorosa de la consciéncia dins una ofèrta perpetuala, sacrificiala de son còrs, de son còr, de son arma, a la vita, una ofèrta que retipa una aublada cristica. Lo poèta s'ofrís/sofrís en preda a "la douleur de vivre". Aquesta dolor, mesa en mots, fonciona coma una transcendéncia. E coma sofrir pas quand li passa per lo còrs e lo còr l'immensa energia del vivent, de devoracion ("mille bouches", "dévorer"...) en germenason (la grana, la fecondacion, l'espelison) dins la permanéncia e l'eternitat de la feconditat ? La dolor del poèta es la d'una consciéncia aguda e solitària de la vida entre neient e neient, dins un còrs-matèria que cristaliza çò viu de la pèira, de l'aubre, de l'estela. Transcendéncia, òc, que l'atòme pus mendre de vivent, matèria compresa, conten la vida tota entièra, l'univèrs, la creacion. Omenatge n'es rendut al Creator.

Essenciala es la nocion de passatge, la trauchada : "sui ton chamin e ta passada", ditz dins una adrèiça al poèma. Dins lo quite temps que l'univèrs travèrsa lo còrs del poèta, lo poèta - coma faire autrament ? - passa son temps de vida, son temps de carn. E mai despassa sa persona insignificanta per aténher allegoricament la carn :

Çò-ditz la charn : ieu passarai, chau be que passe.
La cassarai la peira. E la pouvera la traucharai.
[...]
Dau fons de tota eternitat, çò-ditz la charn, quo es ieu qui cride.
A ieu me cride.
E traucharai lo vent de tota eternitat. E cassarai la peira, e traparai lo temps.13

E lo temps mena la carn a la mòrt, vertadièr dialòg te-tu-te-ieu :

Çò-ditz la mòrt : t'atraparai. T'espere, te gafarai - que sui ton ombra e ta bufada
e que te segue pas per pas, que sui ton còrs, que sui ta piada, e que t'aurai per ne'n 'chabar.

Ditz la vita : te lecarai. Poiridura, te tetarai. Seràs mon còr e ma bufada,
e lo perfum de mon aubralha, e las alas de l'auselalha, e çò que pond, çò que regralha
en lo nais de la font. - Te segue, çò-ditz la mòrt. - Ieu te segue mai te devance.
- Ieu t'embrace mai te deslace - ieu te junte mai te desjunte. - E ieu te sarre au còrs a còrs.
Ditz la vita - çò-ditz la mòrt. - Laquau arribarà primiera.14

Una escritura pivelanta, que sembla repetitiva en tèmas, títols, mots, mas que vos empòrta dins un revolum perpetual, totjorn un gra de mai, totjorn mai prigond dins l'expression de la consciéncia de l'univèrs.

La question de las lengas

Marcela Delpastre escriu dins doas lengas, sens preferéncia ni causida d'una o l'autra, que "c'est le poème qui choisit sa langue", en occitan, en francés o en alternança. Son primièr poèma en occitan, escrich en 1963, La lenga que tant me platz, dona lo ton, la comunion estrecha entre lo dire e l'otís per dire :

La lenga que tant me platz a l'odor dau pan de blat, quand còi e coma en lo forn blandat.
La lenga que tant me platz a lo perfum daus champs de blat ; la flor ne'n sent melhor que la flor d'irange.
La lenga que tant me platz fai lo brut daus gruns de blat embrejats jus la mòla.
Quand òm la parla, creiriatz minjar dau pan de blat, meulhós dins la crosta tendra,
creiriatz veire daus modelons de blat, e las meissons suerten dau semenat coma si germenaven de la terra.
Si m'aprueime a la Senta-Taula, voudriá 'na ostia de pan de blat, per cumuniar tot per lo còp emb lo bon Dieu e emb la terra,
ensemble belament 'semblats, coma l'alen a la saba daus blats dins la lenga que tant me platz.

En delà dau lirisme de l'evocacion, se manifèsta aicí una sasida sensuala e esperitala de la lenga, que constituís encara una trinitat insecabla facha de lenga-substància, pan-noiridura, creacion divina. Per una elevacion vertadièra del poèta e de l'òbra.

Tres cases de figura se presentan : los tèxtes en òc, los tèxtes en francés, los tèxtes en doas lengas alternadas.

En òc, los saumes, alevat Le chasseur d'ombre, L'araignée et la rose. E mai lo Bestiari, Lo Libre de l'erba e daus aubres, los contes, es a dire lo saber tradicional, çò viscut en òc doncas restituit en òc. Las vias priondas de la memòria, tanben "par souci d'exactitude dans le geste, l'objet, l'attitude mentale, et les mots, les expressions, la formulation qui les disent, au plus près de la réalité dont j'avais l'expérience" ; pareisseràn tanben en francés coma los autres volums de memòris, per rason d'edicion cò de l'editor parisian Payot.

En francés son los grands tèxtes lirics o poèmas dramatics, en majoritat ; e los tèxtes d'analisi, d'etnologia recampats dins Le tombeau des ancêtres, Des trois passages en Limousin, Eléments d'un bestiaire.

Las doas lengas altèrnan dins qualques grands tèxtes, poèmas dramatics coma Lo cocotin de l'argfuèlh ; encara i aguèsse aicí mai de francés que d'òc.

Se podriá apondre un quatren cas, los tèxtes revirats en francés, coma La vinha dins l'òrt, Sega de segre per un paisan, Saumes pagans e Las Vias priondas de la memòria. Per los tres primièrs, las dificultats foguèron d'òrdre poetic, diguèt la Marcela, atentiva a las sonoritats, al ritme, a la modulacion de cada lenga "dans ce qu'elle a de plus profond" s'aprenent a la poesia. Mas per la pròsa de Las vias prigondas, se tustèt a la question de diferéncia del registre de cada lenga, sapient que la tonalitat del raconte ne seriá cambiada e se'n "fotent" (veire per aqueste mot e lo demai Le passage du désert).

Son darrièr poèma, quand li demoravan que las mans de non paralisadas, es bilingue, arrestat sus un mot occitan, frasa non acabada. Finiguèt doncas, la poesia, coma aviá començat, punt d'orguena suspendut.

Èsser qu'es ?

L'òbra de Marcela Delpastre pausa de lònga l'interrogacion sus l'èsser, son origina, son devenir, sa rason. Çò-ditz :

Çai-bas tota chausa a 'na rason ò be 'na causa [...]
I a mas l'èsser. Mas l'èsser n'a pas de rason - pas de temps - pas de causa - d'ivern ni de sason.
E que siaja l'èsser eternau sens fin ni cessa,
o que se perda dins lo non-res, zo sabem pas, n'autres ne'n sabem res.15

L'interrogacion sus se - se, coma terren concret ( ?) de conoissença o d'ensag de conoissença - permet d'aténher a la dimension metafisica ; quau siái ? d'onte vene ? onte vau ?, menan a la question de l'existéncia del vivent, de la creacion, de Dieu. Question sens responsa - coma o seriá ? -, mas resolguda dins una admiracion, un esmeravilhament davant tot çò qu'existís, considerat coma un miracle.

La miraudia meravilhosa, 'quo es d'èsser. Que l'èsser siá. Res de grand ni res de petit. [...]
Que lo miracle meravilhós 'quo es d'èsser.
I a pas mestier d'autra miraudia, per dire la glòria de Dieu.16

La question demòra pasmens. Mas l'èsser s'explica pas, se justifica pas autrament que dins lo nonrés.

[...] e me pareis coneisser que l'ares,
res dau tot, lo grand res, onte res ne's, que i aja res, 'quo es lo sole rasonable de l'èsser...
Mas l'èsser es pas rasonable, a pas mai de rason, pas mestier de rason, que d'èsser.17

L'escritura aicí es la de l'intim... universal ! despolhada del contingent ; interròga "mon còr", "mon arma". Derisòria es la vida del poèta (de Delpastre ?). Derisòrias sas penas, sas jòias, son existéncia. Que l'òme, lo poèta, es pas que pouvèra d'estela. "Dérisoire", lo mot, recurrent, que tòrna coma un leit-motiv, e utilizat sonqu'en francés (perqué ? ), indica mai qu'un destacament un despassament de l'ordinària condicion umana, despassament menant tant lonh qu'avesina lo non-res18. Pasmens, aicí es lo luòc, lo nais de la paraula. Aquí sa rason d'èsser al monde.

Se pòt pas desseparar la question de l'èsser de Dieu

Lo poèta es testimòni de la meravilha de la creacion, ne rend gràcia, ne fai lausenja al Creator. Se metrà pas en dobte la fe de Marcela Delpastre, ni sa conoissença de tèxtes religioses e dogmatics, quitament se pren de biaisses ... pagans ! Las referéncias a l'istòria religiosa alimentan una bona part de son òbra ; de personatges e de luòcs biblics, Salomé, Natanaël, lor istòria, venon objèctes de reflexion, d'eles naisson de poèmas longs ; d'autres son simplament evocats dins de comparasons o d'exemples, tals Jacòb, Abel, Esaü, Caïn, Mammon, Baal, l'òrt de l'Eden ; "L'Iconostase" s'apièja sus una episòdi de l'Istòria Santa, la fugida en Egipta ; "Requiem pour un pendu" ... Mas lo Dieu de Delpastre es un dieu silenciós, mut, tucle, un dieu dobtat :

E la clardat de Dieu traucha gaire
la nuech negra.
[...]
Onte es, saber onte es, per la trobar, la viá que mena a la clardat de Dieu ?
- E si la sabe, la segue-ieu ?19

un Dieu pres a partit mas omnipresent, al còr de tota causa, de tot èsser :

Ses Dieu qui ten lo vent dins l'alen daus chavaus e la mercé dau temps, entre lo ciau e la mar vielha.
Ses Dieu qui ten l'alen dau monde e lo lanç daus solelhs, e la saba de la faugiera, la chalor dau fum.
Ses Dieu, tu que pòrtas la terra entre tas mans coma 'na frucha tendra. E qui sabes çò qu'es dedins, çò que ne'n ven, çò que ne'n era.20

Se pòt pas nimai desseparar la question dau temps. I a lo temps comptat, que se mesura al passatge del jorn a la nuèch, de las sasons, de la grana a la darrièra ròsa. I a l'autre temps, lo non mesurable, "innombrable" que se perd dins l'eternitat, se confond amb ela. Lo temps es coma Dieu, present de totjorn dins l'unitat pus mendre de vivent ; dins l'instant i cabís lo temps tot, l'eternitat ; dins l'òme tanben :

Aitau se fai 'na vita d'aubre, gaire de temps.
'Na vita d'òme - pas tant de temps. 'Na eternitat, beleu ! Beleu que portam tots los temps dins lo resson de la memòria -
coma lo fuec pòrta la clardat e coma pòrta la chalor. Eternala es la clardat chau creire - mas la flamba, mas sa raior !...
E si te pòrte, eternitat, coma 'n aubre pòrta sa grana, beleu me portaràs, tu, coma lo grun pòrta sa flor.21

E coma s'èra pas pro fons e definitiu de se perdre dins l'eternitat, lo temps, mai l'òme, tot se confond dins "l'eternala eternitat", la formula ne tòrna sovent.

Lo poèta-creator se situa dins un temps qu'es pus lo temps :

D'onte venes, que me trauchas, poèma ? Que me trauchas coma lo vent dempuei la fin daus temps ?22

dins un temps plat que l'espaci escafa23. Es aquò, benlèu, lo neient.

La question dau ben e dau mal

La natura, aubre, èrba, bèstias, vent, aiga, terra, fuòc, se contenta d'èsser, simplament. Ni per la crudelitat que fai tanben sa lei, lo Ben es dins la natura, coma son evidéncia, li es inerent.

Lo Mal abita l'òme per lo biais dels amics traïdors, dels mocandièrs, de l'estrangièr24, de la filha salida, de l'enfant tuat, de la guèrra, de la destruccion... Lo mal es una fatalitat.

Rarissima pasmens es la referéncia precisa a una "materialitat" sociala o istorica. Alevat dins Sega de segre per un paisan consacrat a aquela vida que son evocacion sola val lausenja, la tirant vèrs una sacralizacion ; e interrogant lo paisan sus son abandon de la tèrra.

La condicion del paisan s'evòca en termes de pena, de fais, de revòlta :

Quand ses 'quí baissat que sejas, paisan, sus lo bigòs qu'escassonas, sus lo volam per medre,
quand ses 'catat e que sarclas, d'a genolhs sus lo liam que sarra la jarba -
es plan 'cepte 'laidonc de te volar sus l'esquina, es plan 'cepte d'arcar sus ton espatla.

E de te far plejar las rens, e de te far 'poiar lo nas contra la terra. Aura marcha, paisan !
Leva-te, ròssa ! Me portaràs. Leva-te ròssa, e marcharàs ! E perdes pas un còp de dalh, e perdes pas un còp de forcha.
[...]
Te ses levat, pertant. As prés la forcha. As prés lo dalh, l'as manglat drech. Coma 'na lança.

E lo volam coma 'na espasa. As marchat drech. Te teniàs drech, l'as pas flacada l'esquina, as secodut la charja.25

Servís de punt de partença, mas en lo despassant simbolicament, per aténher a la condicion umana, a una evocacion de l'expleitacion, injustícia màger :

Ai minjat lo pan de l'autres. N'es pas bon, lo pan de l'autres. N'a mas gost de cendre e de sang.
Ai begut lo vin de l'autres. N'es pas bon, lo vin de l'autres. Ne sent mas la suor e lo sang.
Mai l'aiga de l'autres, que pisse dins lor coada, o ben que pisse dins lor font.
Ai semenat lo pan de l'autres. N'es pas bon lo pan de l'autres, que l'an prestit de cendre e de sang.
Ai vendenhat lo vin de l'autres. N'es pas bon lo vin de l'autres, qu'es batejat de suor e de sang. 26

E de segur, lo questionament critic adreiçat a l'òme, al paisan particularament : qu'as fach de ton saber ?

Paisan de ton país, dija, que n'as fach, de ton dalh ? Que n'as fach, dau volam ? Que la sau lo gafa.
Que la rolha lo minja en quauqu'un luec, saber, onte l'as laissat...27

Nostalgia ? Pas forçadament. Puslèu l'expression d'una conviccion prigonda que l'òme-paisan ten son saber de la tèrra, de la natura que respecta, amb quau viu en adequacion, dins una armonia e un compés s'aprochant de la perfeccion del Ben. Mas onte es, ara, aqueste paisan ? Se congosta dins los aises e l'artifici borgés.

Dins lo mesme òrdre d'idèa se plaça "Femna d'Occitania"28 (ont l'anatèma tòca tant la femna coma la tèrra ("Malaür a tu, femna d'Occitania ... Malaür de tu, terra d'Occitania"), unidas las doas - per la feconditat, la transmission - dins la mesma incapacitat a aparar lors filhs ; e lo poèta, "malaür de ieu", se jonh a aqueste impoder.

Se manifèsta lo Mal dins los dramas de l'Istòria, ancians o recents, totjorn recomençats. A Montsegur e a Orador, las "mesmas cendres, l'odor" dison la mesma orror, coma a Hiroshima.

De Montsegur mai d'Orador, la flamba ne'n monta d'enguera.

E la fumada fai lo torn, d'Irosimà mai d'Orador, fai lo torn de la terra.

Que siaja aquí, que siaja alhors, 'quo es las mesmas cendres e l'odor

ne's la mesma.29

D'autres còps, Delpastre nòmma pas l'eveniment ; l'anonimat li conferís una valor universala, es lo cas per los penduts dins Montjoie30, versemblablament los de Tula en 1944.

Delpastre, lo poèta o la Marcela, aviá "la passion des mots", se consacrèt a la passion de dire, amb lo sentiment d'una mission que se revelèt clarament, que foguèt sa "via prigonda" de vida. L'òbra poetica, tant en occitan coma en francés, testimònia d'un engatjament total dins aquesta mission.

Lo poèta patís la dolor de la consciéncia, consciéncia de sa quita vida e de la de l'univèrs. Pòrta l'interrogacion existenciala sus l'èsser. Pòrta testimòni d'un saber paisan essencial en cors de disparicion e d'una tradicion culturala que li es ligada.

La fòrça de son dire ven de la fusion de la femna, de la paisana e d'una pensada noirida de la carn e de l'esperit de l'univèrs.

La fòrça de sa paraula ven de l'entrebescament metaforic retipant lo vivent dins son tot e del ritme donant un moviment, un lanç que menan lo dire a l'incandescéncia. "La forge" illustrarà aqueste poder.

Dans la forge profonde, où le fer devient rose de feu, c'est là qu'il faut entrer.
Dans la fournaise des charbons ardents, là où le sang bat ses alarmes, c'est là qu'il faut aller.
C'est là qu'il faut donner sa forme au souffle, au mouvement, c'est là qu'il faut plonger le verbe.
Au plus profond du feu lustral. Là où le coeur bat ses souffrances, là où chante toujours la source de l'espoir.
Là où l'ombre est si noire qu'elle s'éclaire d'un brasier, où la peur est si froide qu'elle allume un soleil pour se réchauffer.
C'est de là que vient la parole. C'est là qu'elle a germé, qu'elle se plante ses racines, qu'elle suce une sève de flamme, et de là qu'elle monte,
et de là qu'elle vient quand sur l'enclume de ton âme le malheur du marteau la frappe et soudain fait jaillir un arbre de constellations.31

(1) Paraulas per questa Terra, III. Per las autras citacions, aqueste títol serà notat PpqT.

(2) Le Temps des noces, citat per Plein Chant.

(3) "Lo poèta", PpqT, I, p. 165.

(4) "L'île", Cinq heures du soir

(5) ibid.

(6) "L'aiga", PpqT, IV, p. 27.

(7) La relacion vitala entre lo paisan e la natura, Marcela Delpastre la definís coma una civilizacion agricòla. Veire Le Tombeau des ancêtres, e per l'illustrar (p.279) : "Ainsi la nature apparaît-elle dans son unité de substance, terre et ciel, autant que dans l'infinie diversité de ses apparences. C'est elle tout entière qui donne à l'homme les notions de divinité, de puissance illimitée, donc éternelle, omniprésente, omnisciente dans le détail et dans l'ensemble, base quotidienne de ce concept d'immanence maternelle que la moindre croyance locale nous oblige à prendre en considération."

(8) Derrière les murs.

(9) Le Temps des noces

(10) e podriá raprochar aquesta trinitat de las "mères trinitaires" en relacion amb la divinitat-maire ctoniana que Le Tombeau des ancêtres li fai una granda plaça. E mai de la trinitat aiga-maire / pèira-maire / tèrra-maire que religa lo simbolisme del nombre 3 als elements femenins primièrs.

(11) L'Araignée et la rose

(12) "Lo poèta", in Saumes pagans, p. 33.

(13) La Trauchada

(14) "La mòrt e la vita", PpqT IV, p. 41.

(15) "Lo vent de la darriera", PpqT IV, p. 85.

(16) "Las miraudias",PpqT, IV, p. 39.

(17) "L'èsser", PpqT IV, p. 67.

(18) L'enfant Marcela, agachant los uèlhs de la cabra, dels cavals, de las fedas, de la sauma, "lai trobava quauqua res mai que lo non-res, 'quo era pusleu lo quasi-res - lo quasi-res e, en francés, le dérisoire, un mot que sabiá pas denguera - tan efredable, pus triste es rare que lo non-res." (Las Vias priondas de la memòria)

(19) "Negra nuech", PpqT IV, p. 87.

(20) "Dieu", Saumes Pagans, p. 165.

(21) "L'aubre", PpqT, IV, p. 131.

(22) "Lo poèma", PpqT, V, p. 27.

(23) "Le Désert", Poésie Modale, III

(24) "L'estrangier", per Delpastre, representa tot acte, tot comportament, tota persona que son dins la negacion e lo non-respect de las valors essencialas de la vida e de las sòbras de la "civilizacion agrària".

(25) "Lo dalh", PpqT, IV, p. 99.

(26) "Lo pan de l'autres", Saumes Pagans, p. 47.

(27) "Lo dalh", PpqT,IV

(28) PpqT, III

(29) "Mai d'Orador", PpqT I, p.49.

(30) Poésie Modale, III

(31) L'araignée et la rose

Lenga e país d'òc, n°52, page 29 (09/2012)
Lenga e país d'òc - Una cosmogonia del vivent