Tèxtes

Pichòta antologia : país d'òc e Espanha, una fraternitat poetica

Marie-Jeanne Verny

Una recèrca dins la literatura e la cançon occitanas del sègle vint i revèla d'ausida tot un jòc de ressons e d'influéncias de la literatura espanhòla. Entre reviradas e inspiracion, la poesia espanhòla, mai que mai la d'abans lo franquisme, es estada una font per los escrivèires d'òc. A aquò vesèm mantuna rason, coma la lectura e la meditacion d'una literatura vesina, los ressons doloiroses de la guèrra d'Espanha e de l'estofador franquista amb son contrapè, la frequentacion dels poètas exilhats e, mai tard, dels cantaires (Paco Ibanez o Lluis Lach ne son d'exemples màgers). De pas oblidar tanpauc que, per mantun, coma Claudi Marti, Eric Fraj1 o Alem Surre García, jòga tanben la dobla origina, que ven font d'inspiracion dins son òbra.

Dins aquel article, avèm ensajat de recampar una tièra de tèxtes ; causida dificila estent que nòstra recèrca, pas encara acabada, nos a revelada la riquesa del corpus.

Literatura e oralitat populara

Per çò qu'es de las referéncias als escrivèires espanhòls dins la literatura d'òc, la mai frequenta es la de Lorca, de segur, revirat per mantun, que los mai coneguts son Robert Allan2 e Max Roqueta3. Mas d'autres poètas son tanben citats o revirats, coma Machado, Jiménez e tantes maites. Mantun occitanista es estat inspirat per sas lecturas de la literatura espanhòla, sovent dins sa lenga d'origina.. Es lo cas de Ramon Busquet, de Bernat Lesfargas, de Robèrt Allan, de Bodon o de Pèire Lagarda. Camprós aviá legit Lorca del temps que Lorca èra encara viu e que sas òbras èran pas encara reviradas4. Bodon lo legissiá amb fervor e ne sabiá de poèmas de per còr. De sos primièrs poèmas, d'unes son inspirats de Lorca5. Pasmens, Bodon donava tanben Machado coma un poèta màger, e mai lo primièr. Dins una letra a Molin de 1941, li escriu :

D'après ieu, lo pus grand trobaire d'en aval seriá Antonio Machado e ai volgut atrapar son biais. Dins los vèrses espanhòls la rima es un azard, es pas qu'una assonància pus parfèta que las autras. Coma l'occitan a un pauc lo même son que l'espanhòl, m'èri afigurat de far de vèrses assonantats. Aquel Machado, lo pus sovent, fa de vèrses de 8 sillabas e dins sas pèças cortòtas i a totjorn coma una espècia de refrin...6

Mantun tèxt, d'Allan, de Jòrgi Gròs, de Lafont e subretot de Ramon Busquet7, pòrtan en epigraf de citacions de poètas espanhòls - que lo principal es Lorca, de segur - o lor son dedicats. Robert Lafont, dins lo prefaci qu'escriguèt per lo recuelh poëtic Aquò ritz quand plòu de Busquet, interprèta finament aqueles rebats e ressons :

Ramon Busquet nos aprèn que l'evolucion d'una destinada poetica es pas tan simplassa e s'assabora de mai de riquesas matisadas. E primièr de tot, nos cau assenhalar dins una òbra anteriora, escricha en lenga francesa, çò que s'assemblava ja a l'òbra occitana : una referéncia iberica, castelhana mai que mai, çò pense. Busquet es d'aquelei, question de generacion tant coma de cultura, que veguèron lo continent europenc arquitecturat dei grandei massas auturosas, Hernández, Lorca, Alberti, Jiménez. Es aquí qu'aprenguèt lo rapòrt de la cèrca contemporanèa amb la tradicion populara, de l'estetisme mai agusat amb lo refranh conservat pèr vilas e camins. Recebèt donc de l'espanhòu au francés una leiçon que lei poètas occitans la recebián tanbèn entre 1940 e 1945.

Per Lafont, la poesia iberica plaça "lo lengatge aquí qu'enrebala la dicha de tot òme dins leis entrelaç de l'art signat8."

Robèrt Lafont soslinha aital una proximitat entre las poesias espanhòla e occitana : una granda part d'aquelas doas literaturas ensajan d'aligar paraula poetica populara e recèrca de la modernitat d'escritura9. Es una de las causas comunas a Lorca, Machado, Loisà Paulin, Marcèla Delpastre o Max Roqueta, per prene son que qualques exemples. La literatura occitana contemporana vai quèrre dins las breçairòlas10 (Paulin, Roqueta...), lo romance (Roqueta, Bodon...), la cançon (Allan, Roqueta, Bodon...), lo conte (Roqueta, Bodon...), la comptina (Roqueta, Camprós...) los biaisses de tocar lo legèire tot en fasent òbra de creacion.

La mòrt de Lorca e la guèrra d'Espanha

Mantun poèta occitan faguèt allusion a la mòrt de Lorca, "lo primièr martir de la guèrra d'Espanha", çò diguèt Robèrt Allan. Per M. Roqueta, la figura de Lorca es associada a la de Pablo Neruda, que coneguèt la Republica espanhòla e la debuta de la guèrra franquista qu'escanèt la democracia per 40 longas annadas11. Los chaples de la guèrra civila, lo tractament inuman dels Republicans espanhòls caçats de son país al moment de la retirada foguèron tanben sòrga d'inspiracion. La fraternitat joguèt e Max Roqueta organizèt a Montpelhièr un comitat d'acuèlh per los escrivèires catalans exilhats, del temps que Lo Calen, e son animator màger, lo poèta Jòrgi Rebol, los aculhissián tanben a Marselha, coma o mòstra l'article de Pere Grau dins aquel numerò. E Bodon aguèt a Rodés de contactes amb de Republicans espanhòls exilhats.

Pichòta antologia

Lo país de las originas

Òm se poirà referir a de cançons de Claudi Martí que reïvindica son grand, nascut en Aragon, e que mantuna utilisa cotria l'espanhòl e l'occitan o a de cançons d'Eric Fraj, - qu'el tanben a a causit de cantar en occitan, catalan e espanhòl - e que son espetacle Marrano12 conta lo viatge d'exilh de son grand entre lo País Valencian e la vilòta de Lavelanet.

Òm poirà tanben faire escotar e legir aquel tèxt d'Alem Surre-García, simpletament titolat "Galícia" que son contengut es simple e faire soscar los escolans sus la paradòxa d'aquelas "occitanissimas pensadas" que son inspiradas a l'autor per sa grand galiciana.

Poème :Galícia

Reviradas e influéncias

Robèrt Allan (Montpelhièr, 1927- Avinhon, 1998), escriguèt una òbra importanta, en granda part inedicha13. Rescontrèt Lafont a Nimes a la debuta dels ans 50, dins l'encastre dels "amis des Lettres françaises" que Lafont n'èra lo secretari nimesenc. Semblariá, d'après un manuscrit autograf de Robèrt Lafont, retrobat dins los arquius familials d'Allan, qu'aqueste aviá revirat Lorca en grafia mistralenca a la debuta de las annadas 50 e qu'aviá portat aquelas reviradas a Lafont que l'encoratgèt a escriure en grafia classica14.

En 1956, adaptèt dins lo jornal La Dépêche de Provence un tèxt de Juan Ramón Jiménez, Prèmi Nobel 1956. I avèm junta la version originala : los professors ispanistas poiràn aital veire lo trabalh de reescritura realizat per Robert Allan, mai que mai sul repic.

A la seguida, avèm integradas doas estròfas de la "Cantadissa d'Avinhon" compausada en 1959 per Robert Allan, que protestava contra la destruccion d'un barri de bomians en Avinhon, per tal de "netejar" lo centre de la vila. Dins lo repic d'aquelas doas estròfas, se vei clarament lo rebat de l'adaptacion del poèma de Jiménez. E, dins l'ensemble del poèma, s'ausís lo resson del Romancero gitano de Lorca, que n'anam parlar puèi.

Poème :Li carreto

Poème :Las carretas

Robert Allan e lo resson de Jiménez

Poème :La Cantadissa d'Avinhon

Remembres iberics dins Aquò ritz quand plòu de Ramon Busquet

Góngora, Machado, Jiménez, Moreno Vila, Alberti, Guillén, Pemán, Aleixandre, Hernández, Celaya, Suárez Carreño e Lorca fornisson sas epigrafas a 17 poèmas d'aquel recuelh que l'ensemble s'ameritariá d'èsser estudiat dins la perspectiva qu'es la nòstra.

Nos contentarem aquí de mostrar lo trabalh de recreacion poetica que fai Busquet a partir de dos poèmas de Lorca.

Poème :Testament

Poème :Memento

Serà aisit, çò me sembla, de faire trobar als escolans que Busquet emplega los meteisses "ingredients" que Lorca. Òm lor poirà demandar, per aquò, de cercar los mots que se semblan (per aquestes, faire notar las doas formas en òc e en espanhòl), de devinhar los autres : yerbabuena / menta, veleta / giroleta... Los dos poètas associan la mòrt a la continuacion d'una vida de sensualitat. Puèi òm cercarà los apondons de Busquet : en mai del lombric, la diferéncia màger es dins la tonalitat dels dos tèxtes, lo de Lorca dins la doçor melancolica, lo de Busquet dins l'umor negre.

Lo poèma de Busquet, s'es pas una revirada literala del tèxt de Lorca que i remanda, es pasmens fòrt pròche de l'original. Ne seguís en granda part la composicion en reprenent el tanben los dos primièrs vèrses a la fin del poèma, recerca una regularitat de la rima. Los dos tèxtes son dins la dralha semantica e formala del romance, pròches, un coma l'autre de la tradicion orala coma d'una cèrta tradicion escricha. Quantas cançons occitanas, dempuèi lo genre medieval de la pastorala, fins al folclòre, contan las avanças fachas per d'òmes de passatge, sovent cavalièrs, a una joventa... que cap los escota.

Çò que manlèva aquí Busquet a Lorca (mai poiriá èsser a Hugo, qu'òm se rampèla son poèma "Gastibelza" cantat per Brassens), es lo ròtle erotic del vent.

Poème :Las olivas

Poème :Arbolé, arbolé seco y verde.

Max Roqueta e la figure de Lorca

Amb son edicion del Romancero gitano de Lorca revirat per Max Roqueta e son article recent "Max Rouquette en Andalousie. Ou : Federico García Lorca en Terre d'oc"15, Felip Gardy mòstra clarament l'influéncia primordiala qu'aguèt Lorca sus l'òbra de Max Roqueta, coma sus d'autres poètas occitans. Una anecdòta qu'amusa totjorn los estudiants es aquela de la faussa revirada occitana de Lorca que publiquèt Max Roqueta dins la revista Òc en 1942, en la fasent passar per una adaptacion al lengadocian d'un poèma de Lorca titolat "Lo banh de la luna". Lo poèma, en realitat, èra d'el, e lo publiquèt puèi dins Lo Maucòr de l'Unicòrn. Òm i poirà veire los rebats de l'estetica lorquiana : la claror nocturna, la figura de la luna, figura feminina marcada a l'encòp per la folia e la sensualitat...

Poème :Lo banh de la luna

Quand Max Roqueta parla de son Verd Paradís (Entreten amb Enric Giordan, dins la primièra edicion francesa, que sos principals elements son represes dins lo DVD Max Rouquette, retrouver le chant profond16), de la Genèsi, ne reten pas son que la beutat del Paradís terrèstre, mas tanben lo "sol interdit" d'aqueste e l'exilh d'Adam, figura originala de l'exilhat. E es a un poèma de Lorca que se referís d'un biais allusiu : lo "Romance del emplazado"17 [Romance de l'assigné], poèma que Max Roqueta ne faguèt una revirada occitana. Robèrt Allan, el tanben, revirèt aquel poèma18. Donam aquí, successivament, la revirada de Roqueta, la d'Allan, e la version originala de la debuta de l'estròfa tres19. Aital se poirà faire soscar los escolans sul trabalh de la revirada, qu'es totjorn una reescritura e que fai d'una òbra una autra òbra.

Poème :Romance de l'assignat

Poème :Romance de l'alogat

Poème :Romance del emplazado

Lo romance (seguida regulara de vèrses corts recampats dins d'estròfas, en principi assonant cada dos vèrses, l'ensemble constituissent un genre poëticò-narratiu ont las notacions de cada jorn s'entremèsclan de meravilhós) es un genre comun als Espanhòls e als Occitans20, que siá dins la tradicion orala o dins la creacion contemporana. Lo Romancero gitano de Lorca n'es l'exemple mai conegut. Bodon s'ensajèt a aquel genre, per exemple amb lo poèma sovent titolat "Lo romance de la vielhòta"21.

Poème :Lo romance de la vielhòta

Max Roqueta tanben s'interessèt a la forma poetica del romance22. Apliquèt aquel biais a un poèma del Maucòr de l'unicòrn simplament titolat "Romance" que ne seguís un autre, de pròsa aqueste, titolat "Romance de la grasilha" (Lo Maucòrde l'unicòrn, p. 108- 111). Lo tèxt en pròsa poetica esclargís lo sens de l'autre. Lo "Romance" es dedicat a aqueles obrièrs d'Aniana que trabalhavan dins de condicions terriblas e que trobavan, lo dimenge, un pauc de solaç dins de moments convivials a l'entorn d'una grasilhada e dels trabalhs dels camps. Lo tèxt en vèrses pren sa coloracion a l'encòp dramatica e fantastica dins aquel jòc entre la vida e la mòrt "las pòrtas de la nuòch", que cada dimenge i passa un dels òmes, fins al darrièr. Donam aquí la debuta del poèma. Se poiriá suggerir, pasmens, per d'escolans de bon nivèl, un trabalh de comparason entre los dos tèxtes : cossí lo poèma en pròsa prepara lo resquilhar progressiu de l'anecdòta de critica sociala cap al fantastic e a l'oniric.

Poème :Romance

Robert Allan e Federico Garcia Lorca

Tot de long de sa vida Allan diguèt son admiracion per Lorca, una passion adolescenta nascuda del temps de sos estudis, e sa ràbia de l'assassinat d'aqueste. Coma jornalista, Allan se batèt per la memòria del poèta andalós. Li consacrèt mantun article dins La Dépêche de Provence, un jornal d'Avinhon que n'èra un dels redactors principals. Per el, Lorca representava la figura del poèta assassinat, e tanben l'afogat del teatre popular qu'amb sa tropa estudianta de La Barraca metèt los classics del siglo de oro a la portada del pòble. Lo teatre, autra passion d'Allan. De reviradas de Lorca, Allan ne publiquèt mantuna. Per el, l'espanhòl èra una lenga sòrre que se podiá revirar literalament en òc. Es çò qu'afortiguèt en 1956 dins La Dépêche de Provence, ont publiquèt, per illustrar son dire, una revirada de "La Casada infiel" de Lorca.

Coma per Jiménez, la meditacion de l'òbra de Lorca per Allan se sentís dins la siá. Aital, aquela revirada de "La Monja gitana" (Romancero gitano), nos sembla que ne retrobam lo resson, tot de sòmi e de sensualitat, dins lo poèma "La cançon de Maria Nèu", qu'Allan publiquèt en 1957 amb una citacion de "La Casada infiel" en exèrgue...

Al nivèl pedagogic, serà escasença de faire soscar los escolans al processus de creacion poetica, entre originalitat personala e innutricion (conscienta o non : Max Roqueta, dins son orgulh modèst, aviá costuma de se comparar a una posaraca que fai remontar mecanicament l'aiga del prigond de la tèrra).

Aquí la debuta del poèma de Lorca, e sa revirada per Allan :

Poème :La monja gitana

Poème :La monja caraca

Aquí lo tèxt original escrich per Allan :

Poème :La cançon de Maria - Nèu

Allan, qu'aviá un sens permanent dels rituals, causiguèt l'an 1976, anniversari de l'assassinat de Lorca, per publicar, dins l'ostal d'edicion qu'aviá creat, lo Comptador Generau del Libre Occitan (Ressons de la guèrra d'Espanha), sa causida de poèmas de Lorca. I ajustèt la revirada del poèma de Machado "El crimen fue en Granada", poèma qu'aviá, en 1956, revirat en francés dins La Dépêche de Provence, amb la mencion : "Poema escrich après lo sagatatge de Federico Garcia Lorca per Antonio Machado (1875 - 1939)"

Donam aquí la version originala del tèxt, puèi sa reviradas occitana per Allan.

Poème :El crimen fue en Granada

Amb aquela revirada d'un poèma de Machado, avèm entamenat la recerca dels ressons de la guèrra d'Espanha dins la poesia occitana e, mai largament, las allusions a l'estofador franquista.

Pèire Lagarda, bon coneisseire de l'espanhòl, es l'autor d'aquela bèla novèla titolada "Abuelita23" que met en scèna, pendent la Resisténcia, una familha pirenenca qu'aviá aculhit un refugiat republican catalan, engatjat puèi, amb los òmes de la familha, dins la Resisténcia contra lo nazisme. En 1953, dins son recuèlh Espèra del jorn, es a Machado, mòrt a Cotlliure, dins l'exilh, en 1939, que dedica aquel "Ataüc". E de segur que lo plural "dels poètas mòrts" rejonh dins la meteissa allusion Machado e Lorca.

Poème :Cavalets de fusta

Robèrt Lafont, qu'aviá aguda aquela reflexion tan justa a prepaus del libre de Busquet, el tanben consacrèt un poèma a Lorca24. Se i pòdon legir, en surimpression, a l'encòp los ressons de la poesia de Lorca (cavalièrs, guitara, vilas d'Espanha, olivetas, sang, dòu, caminament) e aqueles dels desastres de 1936 a 1939, de tant que la tragedia sembla de radar sus la scèna. Coma o fai Lorca dins sa poesia, Lafont laissa una part importanta de suggestion e de mistèri.

Poème :Cinc cavaliers

Max Roqueta, el, dins un bèl poèma del recuelh Lo Maucòr de l'Unicòrn, gaire sovent citat, rend omenatge a Lorca e a Neruda, en metent en relèu la fraternitat òc / Espanha. D'aquel long poèma titolat "L'Argela", n'avèm represas aquí qualques estròfas :

Poème :L'argela

Dins lo libre Paraulas per una ciutat, de Jòrgi Gròs, la novèla Vilaverda25 se dubrís per aquela citacion del "Romance sonánbulo" de Lorca : "Dejadme subir al menos / hasta las altas barandas / ¡ dejadme subir ! dejadme / hasta las altas barandas".

La novèla, d'un realisme que pega al fantastic, coma sovent dins los racontes brèus de Jòrgi Gròs, met en scèna Ignacio, un pintor refugiat de la guèrra d'Espanha, trevat per de remembres òrres, que li fan pintrar de tablèus esfraioses per los que los descobrisson a l'amagada. L'arribada del Nazis "la malautiá verda" coma los qualifica J. Gròs, mena a la disparicion d'Ignacio, que sas rasons demoraràn un mistèri.

Donam aquí la fin de la novèla :

Document :Vilaverda

Joan Maria Petit evòca la figura de Lorca dins un recuelh recent, amb son biais, plan diferent de lo de Roqueta, entre condensacion de l'imatge e mèscla de tonalitat grèva e d'umor leugièr. Sa poesia foguèt magnificament illustrada per Pèire Francés26, e aquí tanben, me sembla qu'aquel poèma se poiriá donar a d'escolans en lor demandar de metre sul papièr las colors, las formas que lor inspira.

Poème :Lo limon

Dins lo recuelh Lo maucòr de l'Unicòrn de Roqueta, un dels poèmas mai esmovents es "Aqueles", escrich coma un omenatge als Republicans espanhòls al moment de la Retirada. Per ieu, aquel poèma es ligat a una autra circonstància, datada de 1991 : la fugida esperduda dels refugiats curds d'Irak a travèrs de las montanhas, victimas collateralas de la primièra guèrra del Gòlf. Aviái causit, en febrièr de 1991, de faire legir "Aqueles" a mos escolans del Licèu de la Camarga a Nimes que vesián sus lo fenestron de lor television los imatges d'aqueles tropèls umans que fugissán per las montanhas dins lo freg e dins la nèu. E lor aviái mostradas de reproduccions de tablèus e bas-relèus de Daumier (mai que mai una seria sonada "Les fugitifs") e mai una fotò celebra del reportaire Robert Capa sus la retirada dels Republicans. Aquelas òbras, coma lo poèma de Max Roqueta, foguèron d'en primièr inspiradas per una circonstància particulara puèi prenguèron valor universala.

D'elements d'estudi comparat : en defòra de la diversitat dels mejans d'expression (esculpradura, pintura, fotografia, e mai escritura), de qué i a de comun entre aquelas evocacions dels exilhats ? Faire notar lo moviment, los òmes clinats en abans, coma aclapats sota lo pes de l'umiliacion, de la dolor, del lassitge "sos uòlhs negats delembravan lo cèl", escriu Max Roqueta.

Dins los imatges nombroses que causís Max Roqueta per dire lo maucòr (terme plan roquetian) e lo despoder de l'exilhat, i a aquel del cardon, a la fin del tèxt, que Max utilisa al mens tres còps dins son òbra, amb lo biais que lo caracteriza de jogar sus las variacions poeticas d'un motiu.

Dins Medelha :

Pòble que siam ! Pòble maudich ! Deu èstre escrich endacòm que devèm pas jamai s'arrestar ! Aquí l'astre de ma raça. Las caucidas secas, ròdas trachas dins l'espandi dau desèrt, lo vent d'ivèrn las enrebala sens pietat, sens relambi, jot la terra e lo gèu. Siam pas mai qu'una caucida derrabada a la tèrra e que ròda a tot vent e que s'estripa a tota pèira. Sens repaus, nautres que sabèm pas jamai ont es la pèira qu'i pausarem la tèsta a l'ora de tancar los uòlhs.

Medelha, p. 12, ed. "Federop"

Dins "Secret de l'èrba" :

Conoissiam los cardons per l'amanhagadís de sa flor sedosa e que, secats per l'estiu desrabats pel vent d'auton, se'n van rebalar per los camins amb un planhum de fuòlha mòrta"

Verd Paradís 1, CRDP Montpellier, 2008, p. 15

Aquò pòt èsser escasença de mostrar als escolans, concrètament, çò qu'es la coeréncia de l'univèrs poëtic d'un escrivèire, facha, abans tot, de lengatge.

Poème :Aqueles

Lo títol del poèma de Renat Nelli que seguís contrasta amb lo tèxt : lo títol dona d'èr a lo d'un article informatiu alara que lo poèma jòga sus las allusions e los imatges. La guèrra, i aguèsse pas lo títol, òm la cercariá... Òm poirà trabalhar amb los escolans sus aqueles imatges e las suggestions que pòrtan, mai que mai aquela de la filha clavelada que i deuriá faire resson lo poèmas de Lagarda que seguís.

Poème :Guèrra d'Espanha

Dins un poèma publicat qualque temps après lo de Nelli, Pèire Lagarda, tot evocant lo monastèri de Santo Domingo de Silos, dins la Província de Burgos, un joièl d'art romanic, i desliura tota una somiariá sus l'istòria doloirosa d'Espanha. Lo contrast es volgut entre la patz del claustre, amb son ciprès, qu'òm ne poirà aver una idèa en consultar aquel sit : www.terres-romanes.lu/silos.htm, e los remembres que naisson en cò del poèta. Un trabalh de faire amb los escolans serà benlèu de faire doas tièras amb los mots e los imatges del poèma : patz e doçor d'un costat, guèrra e violéncia de l'autre.

Lo primièr resson que vejèri entre lo poèma de Nelli e lo de Pèire Lagarda que seguís es aquela figura de femna, allegoria polisemica : fòrça de la Resisténcia27, e figura de desir. Òm poirà remarcar la sensualitat pagana que giscla d'un biais susprenent dins aquel encastre de despolhament espiritual, amb l'imatge de la femna-clavèl. Es evident que Lagarda jòga aquí sul sens doble del mot "clavel" : "oeillet" (sensualitat, imatge de resisténcia) et "clou" (nafra, martiri, passion cristica).

Poème :Espanha, Espanha

Lo poèta montpelhierenc Max Allier rejonh dins lo poëma que seguís mai d'un moment de l'istòria d'Espanha.

Poème :Ai viscut los jorns de vergonha

Dins l'estròfa 2, es l'Espanha republicana del Frente Popular e sos imatges de jòia, puèi la guèrra qu'espeta, la resisténcia a la tirania franquista, ja evocada dins la primièra estròfa, que fa resson a l'eslogan republican "No Pasaran". L'estròfa 5 fai un saut de vint ans, en 1963. Aquela annada, lo regim franquista condamnèt e executèt tres militants, Gata, Martinez e Grimau28. Lo poèma d'Allièr, publicat dins un recuèlh de 1965, es evident que foguèt escrich sul còp de l'emocion.

L'eveniment de 1963 inspirèt tanben Robert Allan, qu'escriguèt, la meteissa annada, en doas versions, una en grafia mistralenca, una en grafia classica, un poèma titolat "Espagno 196329" / "Espanha 196330". Es pas un azard se lo poèma es dedicat a Lorca.

Poème :Espanha 1963

E, per clavar, un poèma de Leon Còrdas. Lo jòcs de mots l'arquitecturan, entre lo nom del poèta coma una guinchada a l'autra proximitat : la dels dos luòcs "Còrdas sus cèl" l'Occitana e "Cordoba" l'espanhòla. Que i aja un rapòrt toponimic, ne sèm pas gaire segura... La poesia, aquí, jòga mai que mai sul significant.

Poème :De Còrdas sus Cèl a Còrdas d'Espanha

Proposicions de trabalh pedagogic.

A flor e mesura de la presentacion dels tèxtes, avèm ensajat de ne suggerir de dralhas d'expleitacion pedagogica que completam aquí.

Interdisciplinaritat :

Aquela antologia, nos sembla que poiriá èsser un otís per trabalhar concrètament sus de projèctes interdisciplinaris. Soscar a l'intercompreneson de lengas romanas pròchas, coma o son l'espanhòl e l'occitan. Es una causa que sovent se fai, a partir de listas de vocables, per mostrar l'evolucion d'una lenga a l'autra, en parten de l'origina latina. Lo trabalh sus la version occitana e la version espanhòla d'un tèxt pòt èsser una mesa en practica d'aquela intercompreneson. Faire devinhar per los estudiants lo sens a partir de la lenga que coneisson melhor. Bastir d'apròches d'interpretacion del sens a partir de las ipotèsis suggeridas per l'un o l'autre escolan : quin mot reconeisses ? A qué te fai pensar aquel mot ?

Dos biaisses :

  • en classa d'occitan, comparar las doas versions d'un tèxt, faire notar semblanças e diferéncias. Prepausar al professor d'espanhòl un trabalh comparable dins sa classa d'espanhòl.
  • montar un projècte interdisciplinari amb lo professor d'espanhòl, mas tanben amb los d'istòria, de francés, d'arts plasticas, sus la guèrra d'Espanha, realitat istorica e ressons artistics. Demòran encara d'actors d'aquesta guèrra, pro sovent. E pron sovent, son fièrs de testimoniar, e mai se los remembres son sovent doloiroses.

(1) Cf. son espectacle Marrano, ont conta l'odissèia de son grand de Valéncia fins a Lavelanet.

(2) Federico Garcia Lorca (1898-1936). Poèmas causits revirats dau castilhan en occitan, per Robèrt Allan e illustrats per Miquèu Barjòu, Vedena, Comptador Generau dau Libre Occitan, 1976.

(3) Romancero gitan, Federico García Lorca. Version occitana de Max Roqueta. Editat per Felip Gardy, 2009 Edicions Letras d'òc - ISBN : 978-2-916718-17-0 - http://www.letrasdoc.org/f/index.php L'introduccion de Gardy es plan ensenharèla e la reprodusissèm aicí : "La traduccion dau Romancero gitano engimbrada per Max Roqueta es çò que se pòt sonar una traduccion de poèta. Lei primiers romances revirats, e sus lo moment publicats dins Òc, son lo testimoniatge d'un moment clau de la poesia de l'autor dei Sòmis. Lo segond dei dos libres provesit d'aquel intitulat sortiguèt dei premsas de Castellvi, a Tolosa, per la colleccion "Messatges", en octòbre de 1942. Au temps que Roqueta escriviá e publicava sota lo nom de Lorca, dins Òc totjorn, un poèma en realitat sieu, "Lo banh de la luna", que trobariá sa plaça, ben mai tard, en 1988, dins la debuta dau Maucòr de l'Unicòrn. L'inspiracion e lei causidas formalas e estilisticas dei Sòmis èran pas abandonadas, e trobarián sei perlongaments en 1963, amb la publicacion, a sa seguida, dei quauquei peças que, compausant La Pietat dau matin, anavan donar son títol au recuelh entier. Mai un autre aspècte de la poesia de Max Roqueta èra ja en camin, que lo Maucòr recampariá mai tard, ne mostrant tot l'ample dins lo temps e dins la vida dau poèta. Un dei poèmas pus significatius sus aquò dau Maucòr de l'Unicòrn, lo "Romance de la grasilha" (ai p. 106-117 de l'edicion de 1988), èra ja estada publicada dins Òc a la fin de 1981 (nòva tieira, n° 12, decembre de 1981, p. 17-22). Pròva, podèm creire, que lo romance èra una dei fòrmas poëticas que Roqueta i èra especialament estacat, dins son òbra coma dins la de Lorca. Fau tanben apondre qu'un desenat d'ans aperabans, Jean-Marie Petit e Jean Tena avián publicat son Romancero occitan, obratge reeditat un desenat d'ans puèi. I mostravan, en prefaci a una rica antologia, que i aviá en occitan un repertòri popular de romances comparable a la tradicion dau romancero espanhòu e mai largament iberic, que son existéncia e son istòria èran estadas establidas per lo grand romanista Ramón Menéndez Pidal. La represa dei reviradas dins leis ans 1980 ò benlèu un pauc abans, coma la decision de traduire dins son entier lo Romancero, mai tanben Poema del Cante Jondo, Diván del Tamarit e Llanto per Ignacio Sànchez Mejías, tot aquò pareis ligat a l'elaboracion e a la publicacion dau Maucòr e a la re-descoberta, ajudada per leis recercas de Petit e Tena, que lo romance, coma Roqueta (e d'autres coma Bodon) n'avián agut l'intuicion, èra un biais d'escriure especialament ben acordat a la lenga d'òc."

(4) Entreten amb Joan-Maria Petit, julhet de 2009.

(5) Merceji Elodie de Oliveira, que trabalha suls primièrs tèxtes de Bodon que m'a comunicadas aquelas informacions, tirada d'una letra inedicha de Bodon a Ives Roqueta.

(6) Citat per Felip Gardy dins son article "Terroir nouveau", in Ph. Gardy e MJ. Verny, eds. Max Rouquette et le renouveau de la poésie occitane, PULM, Montpellier, 2010.

(7) Ramon Busquet, Aquò ritz quand plòu, Messatges, IEO, Tolosa, 1979. Prefaci de Robèrt Lafont. Lo libre tot s'ameritariá un estudi precís dels ressons que bastís amb la poesia espanhòla. Los 17 darrièrs poèmas de la part titolada "E de quicòm mai" (p. 104 a 126) subretot.

(8) Ramon Busquet, op.cit. p.10-11.

(9) Sus aquela question, òm legirà tanben l'article de Felip Gardy : "Literatura orala, literatura escricha. A prepaus de Joan-Baptista Fabre, Frederic Mistral e Marcela Delpastre", in Contes e cants, les recueils de littérature orale en pays d'oc, XIXe-XXe siècles, actes du colloque (Montpellier 12 et 13 novembre 2003), communications recueillies et éditées par C. Torreilles et M.-J. Verny, Publications Montpellier 3 ; RedOc- C.E.O, coll. "Lo gat negre", 252 p.

(10) Lorca el tanben faguèt una longa conferéncia sus la breçairòla coma manifestacion de la creativitat populara. Cf. Marie Laffranque, Les idées esthétiques de Federico García Lorca, Paris, 1967, p. 116.

(11) Cf. lo poèma "Explico algunas cosas", que trobaretz per exemple sul sit :http://www.neruda.uchile.cl/obra/obraresidencia3d.html

(12) http://www.orgetcom.net/artiste.php?idArtiste=42

(13) Cf. M.-J. Verny : "Robert Allan (Montpellier 1927 - Avignon 1998). L'itinéraire singulier d'un poète dans le siècle.", in Angelica Rieger, éd. : Actes du Congrès de l'Association Internationale d'Études Occitanes - Aix-La-Chapelle, août 2008. ; "L'oeuvre poétique de Robert Allan Allan (1927-1998), entre enchantement et désenchantement du monde", in Philippe Gardy et Marie-Jeanne Verny, éds. : Max Rouquette et le renouveau de la poésie occitane : la poésie d'oc dans le concert des écritures poétiques européennes, 1930-1960. PULM, collection "'Etudes occitanes", pp 257-280, 2010.

(14) Pasmens, segon los supòrts o las circonstàncias, pressions exterioras de son environa mistralenca coma causida personala, Allan escriguèt dins l'una o l'autra grafia, causida qu'avèm respectada dins aquel article, e mai s'avèm corregidas las dècas.

(15) In Max Roquette et le renouveau de la poésie occitane..., P. Gardy et M.-J. Verny, éd. PULM, Montpellier, 2010.

(16) CRDP Montpellier, 2008

(17) Extrait du Romancero gitano.

(18) Federico Garcia Lorca (1898-1936). Poèmas causits revirats dau castilhan en occitan, per Robèrt Allan e illustrats per Miquèu Barjòu, Vedena, Comptador Generau dau Libre Occitan, 1976.

(19) Vaquí la version francesa de l'estròfa que citem : Le vingt-cinq du mois, / on fit prévenir Amer. / Tu peux couper, si tu veux, / les lauriers de ton jardin. / Peins une croix sur la porte, / écris ton nom au-dessous, / car l'ortie et la ciguë / naîtront bientôt de ton ventre / et des piques de chaux vive / viendront mordre tes souliers.

(20) Cf. Jean-Marie Petit et Jean Tena,
Romancero occitan, Centre d'Études Occitanes, Montpellier, 1969. Études des thèmes, du style ; tableau de la versification, variantes ;
Romancero occitan, Paris-Montpellier, Maspero, 1971. Anthologie, édition bilingue.

(21) Aquel poèma es estat publicat dins las Letras de Joan Bodon a Enric Mouly, Societat dels Amics de Joan Bodon, 1986, p. 34. Leon Còrdas, quand fasiá lo contaire, aviá costuma de lo metre a son repertòri. Es aital que lo coneguèri, en 1981.
Me permeti de citar aquí un corrièl de Elodie de Oliveira :
"Son intérêt pour le romance est précoce : le poème auquel tu fais allusion est un texte d'adolescence. Ce poème sur la grand-mère a eu plusieurs titres : tout d'abord "Romance de la vielhota", puis plus sombrement "La vielhota" (c'est ainsi qu'il apparaît dans le recueil Frescun del nostre Viau -1945-1946-). Lorsque Boudou l'envoie à Mouly, il ne lui donne pas de titre ; il le présente comme des "romances sus la vielhota" (le poème se composant alors de plusieurs strophes numérotées). "Romances sus la vielhota" sert donc parfois de titre au texte, lorsque sa publication en revue se fait à partir de la version envoyée à Mouly.
Certains poèmes de La canson del pais (1947) et l'ensemble de ceux du Frescun del nostre Viau (1945) sont des romances. "La femna maridada", texte du Frescun del nostre Viau, est une adaptation (très) libre du poème de Lorca "La casada infiel". Le romance boudounien ne limite cependant pas son inspiration aux motifs de la littérature espagnole, il est prétexte à une réappropriation par l'auteur des thèmes de la tradition allemande : dans Frescun del nostre Viau, Boudou reprend L'Apprenti Sorcier de Goethe (et écrit "Sorcelun") ainsi que La Lorelei de Heine."
NDLR : òm legirà amb profiech la comunicacion d'Elodia de Oliveira "Un recueil inédit de J. Boudou : Frescun del nostre Viau (1945)", presentada al collòqui "joves cercaires", Albi junh de 2009.

(22) Citarai aqui, un còp de mai, Felip Gardy. Dins son article "Max Rouquette en Andalousie ou : Federico García Lorca en Terre d'oc" : in Philippe Gardy et Marie-Jeanne Verny, éds. : Max Rouquette et le renouveau de la poésie occitane : la poésie d'oc dans le concert des écritures poétiques européennes, 1930-1960. PULM, collection "'Etudes occitanes", pp. 111 - 133, nos apren : "Une chronique publiée dans le numéro de mars 1939 d'Occitania résume bien ce que pouvaient être alors les données d'une telle ambition. Rouquette y énumère, pour en tirer les conséquences, un certain nombre de caractéristiques qui séparent alors, selon lui, l'occitan du français, dans la perspective d'un usage poétique :
Copa e rima son quicon de necite al francés. A la lenga d'oc, fortamen marcada d'accent, no. L'assonança sufis a sa musica sempre presenta. Veire los trobadors, totes. Es ço memes per tota lenga popùlaria. Subretot en Espanha onte lo " romancè " ten au cor e au sanc del pople. Despiei los reis Maures fins qu'a la guerra de 36-37-38-39 lo romancè vieu. N'avem vist entre las mans de milicians. E de famoses. Aqui demora lo secret d'una poesia que devem estre socitoses de ie gardar una forma coma un esperit d'a fons occitan. Devem tornar a l'estudi del passat poetic occitan e nos virar puleu cap a las lengas sorres qu'a la francimanda.

(23) Lo Pè-ranquet del solelh, racontes, Ed. IEO CANTAL, Ostal del Libre, 1995 (p. 81 et svtes).

(24) CIRDOC. Fons Lafont, boita d'arquius diverses (1945-1978), dins una camisa portant, de la man de Lafont, lo títol "Jeune poésie d'oc". Doas fuelhas, version francesa e version occitana. Benlèu destinada a l'Antologia Lafont / Lesfargas (Le Triton bleu).

(25) Paraulas per una ciutat, Licèu Camarga, Nimes, 1995. Novèla publicada primièr dins la revista Amiras. N° fòra seria 19 Montpellier, 1989

(26) Bestiari, aubres e vinhas, Vent Terral, 1973

(27) Òm se poiriá interrogar sus la figura feminina mantun còp associada a la resisténcia dels Republicans, de la Republica, al personatge plan viu de Dolorès Ibaruri, la Pasionaria.

(28) Julian Grimau (1911-1963) Militant comunista, fusilhat en agost de 1963, sus d' accusacions a prepaus de son activitat del temps de la guerra civila. Francisco Granado Gata et Joaquín Delgado Martínez, militants anarquistas foguèron, eles, executats en abril de 1963.

(29) Reflets méditerranéens, Avinhon, 38, dec. 63 - janv. 64,

(33) Poemas politics, Comptador Generau dau Libre Occitan, 1974.

Lenga e país d'òc, n°49, page 57 (05/2010)
Lenga e país d'òc - Pichòta antologia : país d'òc e Espanha, una fraternitat poetica