Estudis

L'óulivier e sei produchs

Una cultura partejada entre relargs occitan, catalan e espanhòl

Denis Roux, denis.roux@ac-aix-marseille.fr1

Dins l'imaginari provençau, l'óulivier parèis coma un aubre fonsament identitari. Quasi lei 60 % dei Provençaus lo mentionan en promier, après causida dins una tièra de vegetaus representatieus de la region2. D'efèt, se rescòntra de mai en mai un pauc de pertot en Provença, fisicament d'abòrd am' una represa vigorosa de sa produccion e dins leis agençaments d'espacis tan publics coma privats ; simbolicament puèi dins diversei practicas et espressions collectivas e individualas. Es estat meme causit pèr lo consèu regionau coma emblèma de Provènça-Aups-Costiera d'Azur.

Mai çò que se saup mens, es que partaja un capitau comun de representacions non solament amé lei relargs occitans vesins onte se factura, mai tambèn amé totei lei païs de l'ensèm mediterranèu neo-latin, de l'Italía au Portugau. Aquesta unitat, dins la diversitat, dau monde de l'óulivier se rebate pus particularament a travers de dichas, d'expressions e de proverbis de la lenga d'òc, dau catalan e dau castilhan, que siegue en matèria de practicas agricòlas, socialas, ò, mai largament, d'usatge simbolic.

Frejùs (Var) L’olivier de la liberté.
Iscripcion dins l’espaci public provènçau.

Coma preliminari pasmèns, convèn de bèn afortir lo principi de l'unitat fonsièra, dins mon vejaire, de l'aubre e de sei produchs, l'óuliva e l'òli3, fau pereu rampelar la prefonda convergència d'opinion dei Provènçaus e dei Catalans dins sa vision comuna qu'exista vertadierament d'òli que d'óuliva, talament que parlar d'òli d'óuliva constituís, pèr un molon, un pleonasme4. Sacralisat ansin -- pensam d'alhors a lo metre en rapòrt amé seis usages rituaus a travers de l'istòria e son legendari - detèn la primautat absoluda sus totei leis autres : Se crèi l'òli sus tot (TDF5, 1886), podriam dire ! Ramentem-nos tambèn l'exclamacion de Josè Deltelh, sovènt represa dins mai d'un article promocionau sus leis òlis de país dins diversei revistas : "Quand je dis huile, je veux dire d'olive, toujours d'olive, rien que d'olive, grands dieux !". E a-n-aquò lei Catalans de respòndre de resson : "Tàcitament tothom li dona el primer lloc : és insubstituïble [...] Aquests altres olis ni gosen competir amb el d'oliva ; simplement constitueixen un amés de les variacions imaginativas de la cuina." (Ciurana, Torrado, 1981). En segond, en rason de l'especificitat dau sujet, es necite d'examinar d'un ponch de vista etimologic e istoric comparatieu lo vocabulari que li es consacrat dins lei lengas romanas concernidas.

En Andalosia, pròche Màlaga

Una singularitat iberica

En mai deis elements de cultura materiala e inmateriala ja evocats, aquel espaci neo-latin partaja lo nom de l'aubre, que remanda au meme etimon latin olea, eu-meme sortit dau grèc elaïa que l'empruntèt au vièlh fons mediterranèu pre-existent a sa venguda. Dau còp, trobam olivier en francés, óulivier en occitan de Provènça et oliu en occitan dau Lengadòc, ulivo / olivo en italian, olivera, oliver, oliu en catalan, oliveira en portugués, olivo en castilhan. Mai dins aquesta darnièra lenga trobam tanbèn aceituno (mens emplegat), terme d'origina completament diferènta, bòrd que s'agis aquí d'un emprunt a l'arabe zeitoun. Es parier pèr l'óulivier fèr, l'óulivastre, ensemblament designat pèr olivo silvestre, d'origina latina, e acebuche, d'origina araba (zebbouj). S'agís d'una particularitat linguistica importanta que sola l'istòri pròpra de la peninsula pòu esplicar6. Mai leis Espanhòus, consciènts d'aquela situacion e benlèu mai "essencialistas" que "formalistas", se l'intègran et la despassan en afirmant :

Olivo e aceituno, todo es uno.

Un restaurant andalós : Olivo e aceituno...

Lo provèrbi s'atròba dins quasi totei lei diccionaris de castilhan, çò que pròva sa popularitat e mòstra la vitalitat d'un biais de pensar estrechament ligat, d'un latz, a son istòria, de l'autre au mitan exclusivament mediterranèu. Dins son sèns metaforic, se podriá a pauc près revirar l'imatge pèr nòstre : "Es bassaquin e bassacan", correspondènt au francés "C'est bonnet blanc et blanc bonnet".

Una situacion comparabla exista pèr la designacion de sa frucha, coma pèr la de l'òli. Totei lei lengas romanas (levat dau romanés) eiretan de fòrmas nascudas dau latin oliva pèr la frucha e oleum pèr l'òli. Solets lo castilhan e lo portugués, a costat d'oliva, terme siá qu'exista dins la locucion tota facha e ja anciana "aceite de oliva", siá qu'es sentit coma envielhit, literari, poetic, recercat ò... catalan7 utilizan respectivament aceituna e azeitona pèr cò qu'es de la frucha, aceite e azeite pèr l'òli. De fach, se óleo s'atròba bèn dins lei doas lengas, son usage parèis reservat a d'usatges mai tecnics (mecanica, pintura...) qu'alimentaris, et es versemblablament d'origina sabènta. Pasmèns, pèr leis usages religiós, l'unitat de l'ensèm roman se tòrna trobar pron logicament, se pòu dire. A l'occitan provençal lei sants òlis, a l'italian l'olio santo, au catalan els sants olis correspòndon en castilhan coma en portugués los santos óleos e os santos óleos. Aquò constituís un bèl exèmple d'usage diglossic pèr un meme referènt cargat d'una valor simbolica majora et pastat de religiositat.

De notar en mai, çò qu'es tras qu'important, lei cinc lengas en question utilizan coma se vèi çai-subre, a la diferència dau francés, un mòt dau gènre masculin pèr sei fòrmas que son etimologia remònta au latin oleum. En mai d'aquò, una larga unanimitat se manifèsta de Madrid a Niça (e mai de Lisbona a Atena, mai pas en delà) pèr bèn afortir que sol l'òli qualificat de vierge, verge, virgen, virgem e parthénos extrà es lo melhor. En fach, aquela expression pèr designar un produch identic, exista pas tradicionalament dins l'espaci arabò-musulman, que la remplaça per de qualificatiéus mèns conotats, que fan solament referéncia a son excellència8.

Mai aquela unitat se pòu tambèn constatar dins de dichas que relèvan de la cultura materiala, fondada sus una coexistència mai que d'un còp milenari entre l'òme e l'aubre.

Meteorologia e agronomia

Coma fòrça aubres fruchaus, l'óulivier vèi, generalament, sa carga meliorada s'a coneigut un periòde de freg l'ivèrn d'avans. La dicha provènçala :

Fau de fre pèr que l'oulivié cargue9

TDF, 1886

es de raprochar de la catalana :

Any de gelada, any d'oliada

Alcover, 1956

Prudència pasmèns fàcia a una tana abondosa que risca de decebre ! Subretot se vèn d'avans ora :

Emé de flous noun se va au moulin

Roman, 1908

De la mostra d'abril, no n'ompliras el setrill

Ciurana Torrado, 1981

Tòmban pereu d'acòrdi pèr considerar la Sant-Joan d'estieu una data fisabla de prevesion d'óulivada :

Fai-me vèire uno óulivo à Sant-Jan, t'en farai vèire milo à Toussant

TDF, 1886

Una oliva per Sant-Joan, cent per Nadal

Ciurana-Torrado, 1981

Consensus identic pèr la maturitat et la culida :

Per santa Cartarina, l'òli es a l'óuliva

ALEP10, 1979

Per Santa Catarina, l'oli es a l'oliva

Alcover, 1956

Per Santa Calina coge tu oliva, y la vieja que lo sabía, cogida la tenía

De Barros, 1954

Un ritme d'òbra semblable dins l'arc latin, fondat sus lo ritme vegetatieu de l'aubre, indica que lo 25 de novèmbre, jorn de la Santa Catarina, l'òli es dins l'óuliva et que se dèu adonc començar la culida en Provènça, Catalonha, e pus generalament en Espanha tota. D'alhors pèr caraterizar aquèu gèste particulier de culir leis óulivas amé la man, l'occitan provençau, lo castilhan e lo catalan se referisson au meme imatge, aquèu dau móuser. Móuson ansin leis óulivas coma móuson una cabra ò una feda, e a-n-aquò correspòndon lo castilhan ordeñar et lo catalan munyir. Falié d'alhors óulivar lo mai tard possible, segon la cresènça tradicionala, en Provènça, qu'

Oou mai pende, oou mai rende

M.G., 1823

çò que lei Catalans dison a son biais mai temporalament precís :

Qui replega l'oliva abans del gener, deixa l'oli a l'oliver

Alcover, 1956

qu'es, a quaucarèn pres, lo un pauc mai gras dei Castilhans :

Recoger la aceituna antes de enero, es dejar aceite en el pandero

es.wikipedia.org, article aceituna, 2009

Profitem d'aquèu tèmps deis óulivadas pèr rampelar que, lei femas i'estènt pus particularament presèntas, eu constituava una óucasion de rescòntre entre lei sèxes. Ansin au Calignaire d'oulivado, calignaire de quingenado (TDF, 1886), respònd Al temps de les olives, fan nòvio les fadrines (Alcover, 1956), qu'aquò's mai seriós. En matèria de practica culturala, èra d'en pertot recomandat de rebrondar sevèrament l'aubre pèr fin que siegue forçat de rendre mai. Trobam doncas en Lengadòc

Espëlio më, dis l'oulivié : te vestirai

Boissier de Sauvages, 1785

de raprochar dei dichas catalanas :

L'oliver, fes-li mal i et darà bé

Alcover, 1956

Dona'm picassa i et donaré oli

Guiter, 1969

De notar la figura d'estile emplegada, aquela de la prosopopèia, que personifica l'aubre : es normau aquí, es bèn l'aubre de la dolor e de la passion de Jèsus, dins un rapport quasi sadò-masochista. Tot aqueu bòsc vengut dau rebrondatge, lo fau pas degalhar, qu'es quaucarèn de preciós. Sa capacitat de combustion es importanta, coma lo rampèlan la dicha lengadociana :

"L'oliu brulla tot viu"

Petit, 1978

et la catalana :

"L'oliu crema tot viu"

Bergnes, 1982

E lo fai encara mièlhs un còp en bilhons bèn secs, que sa cremadura pòu alòr venir un signe de distinccion sociala :

"Foc d'oliver, foc de cavaller"

Alcover, 1956

L'aubre es ansin valorizat de sa naissènça a sa mòrt.

Un aubre de bòna rènda

Bèn evidentament, la possession d'óuliviers, que se podián trobar a l'origina d'un profiech important, adús de risques e conflictes.

E en promier lei risques naturaus, tala l'inondacion :

Quau a soun bèn de-long de l'aigo o en oulivié, risco d'ana mouri à l'espitau

TDF, 1886

afortís lo provènçau, çò que confirma lo castilhan

A par de rio, ni compra vina, ni olivar, ni caserio

De Barros, 1954

Oliéula (Var) : Fèsta de l’olivier 2009. Lo molin d’òli.

La prudència prevau dins aqueste precèpte que fai rementar bèn a prepaus lo caractère particularament dangeirós que pòdon prendre lei plueias en mitan mediterranèu. La crenhènça d'una marrida óulivada, enjusqu'a l'avaliment deis aubres elei-memes marcan de lònga aquela produccion : en mai deis inondacions, fau mencionar pereu lei geladuras destrussis, leis atacas de parasitas, e de còps, lei guèrras... Mai pèr lei conflictes de vesinança, subretot se l'antica oposicion agricultor-pastre se ié'n mèscla, la dicha castilhana seguènta parlara pèr l'ensèm dau relarg mediterranèu :

Si a tu vecino quieres mal, mete las cabras en su olivar

De Barros, 1954

« Étalon Royal Des Mesures A huille De la Ville de Paris » (sic), sègle XVIII, Paris, Musèu deis Arts & Mestiers.

Leis oposicions se manifèstan tanbèn entre productors et móuniers11. Aquèstei, d'efèct, an totjorn agut marrida reputacion. Lei sospichan de raubar e d'escondre óulivas coma òli pèr engana. Vaquí una dicha niçarta, una catalana e una castilhana que cridan en còr :

O pèr davans o pèr darrié, lou deficié la vous fa parié

Compan, 1976

Pots canviar de moliner, no canviaràs de lladre

Guiter, 1969

Cien sastres, y cien molineros, y cien tejedores son trecientos ladrones

Maldonado, 1970

Aquò se comprèn, bòrd que l'òli de qualitat, produch de luxi exportat dins tota l'Euròpa et mai dans lo Novèu-Monde, èra dins un tèmps una producion especulativa que porgissiá ai comerçants e ai productors de beneficis importants.

Marchand d'holi, marchand flori

M. G. 1823

Aceite, hierro y sal, mercaduría real12

Fernandez, 1974

Amb oli a les piques, les cases son riques

Alcover, 1956

Diversitat d'usages de l'òli

La multiplicitat deis utilisacions de l'òli explica son importància dins la vida dei tèmps passats : èra utilizat de segur pèr la cosina e lei conservariás, mai tambèn pèr faire lume, pèr la mecanica, pèr la farmaciá, pèr lei fabricas e manufacturas (de lana, en particular). Lei Provençaus dison que L'oli es à mitat sarraié (La Tour Keyrié, 1882) e lei Castilhans que El aceite es armero, relojero y curandero (Fernandez, 1994). Vaquí quauqueis autreis exèmples :

Alimentacion

"Vin vièlh, frema joina, òli novèu, vaquí la fin dau cabudèu" (ALEP, 1979) son tres bònei causas pèr lei Provènçaus mai amé totei lei risques qu'aquò pòu adure. Lei Catalans son mens crentós, dison solament "Vi vell i oli novell"13.

Un jorn de vèspre, dau costat de-z-Ais-de-Provènça...

Pèr quant ais óulivas, n'en fau pas abusar. Pèr un còp Catalans e Castilhans se tròban d'acòrdi de seguir lei precèptes de la vièlha medecina que se mesfisa de sa natura reputada indigèsta :

Aceituna : una es oro, dos plata y la tercera mata

Coutance, 1877

Oliva, una és or, dues plata, i la tercera mata

Alcover, 1956

L'equivalènt se rescòntra en portugués, francés e italian, mai a l'ora d'ara, l'avèm curiosament pa'ncara rescontrat en occitan...

Usage medicinau

"L'òli es garimen, serve en tout usàgi"(TDF, 1886), exprimís la mema causa que "Oli d'oliva, tot mal esquiva" (Alcover, 1956) "Aceite de oliva, todo mal orça" (De Barros, 1954). Fuguèt sèmpre considerat unanimament coma una panacèia, que siágue pèr lo dedins ò pèr lo defòra dau còrs.

Quauqueis imatges simbolics

Tocam aicí, podriam dire, a d'universaus ò a d'imatges arquetipaus. Pèr exprimir la realitat complèxa de la relativitat de la vida vegetala e umana, de l'enrasigament familiau e locau, dau trabalh dei generacions e de la permanència, dison :

Óulivié de toun grand, castanié de toun paire, amourié tiéu

TDF, 1886

Oliver de ton padrí ; de ton pare el castaner ; i el morer, de tu mateix

Alcover, 1956

Casa de padre, olivar de abuelo y vina de bisabuelo14

De Barros, 1954

La patz e la tranquilitat de la mar ò d'una estenduda d'aiga, que correspond au latin oleo tranquilior, se retròba dins lei tres lengas : "La mar es doça come d'òli" (TDF, 1886) ; "La mar echa azeyta" (Oudin, 1675) ; "estar com una bassa d'oli" (Alcover, 1956). Se raportant en primièr au monde materiau, lo constat dau fenomèn s'aplica puèi metaforicament a l'actitud umana.

Pèr rendre còmpte de la fòrça irresistibla de la veritat, se ditz d'en pertot :

La verita a coumo l'oli va toujours dessus

A.B.C., 1649

La veritat fa com l'oli, que sempre sura

Alcover, 1956

La verdad, como el olio, nada en somo

De Barros, 1954

Aquí mai, lo fenomen fisic sèrve de matriça a l'espression d'una veritat eterna.

Exista tanbèn una representacion negativa de l'òli, que se manifesta puèi clarament dans la metafòra dei mans solhadas e de la taca vergonhosa :

Qu mesura d'oli, resto lei mans vounchos

Cabanis, 18e s.

Qui oli mesura, els dits se n'unta

Fabra, 1932

Quien el aceite mesura, las manos se unta

Fernandez, 1994

Es lo gras qu'embrutís d'un biais indelebile. Dins lei tres lengas, es "taca d'òli", "taca d'oli" ò "mancha de aceite" que se dèu pas estèndre, subretot se s'agís de l'onor de la familha.

Una aplicacion pedagogica

Aqueu trabalh de recèrca, fòra expausats e conferèncias, trobèt pendènt quatre ans (2005-2008) una pichona aplication pedagogica. Un module consacrat especificament a l'antropologia de l'óulivier (dimensions istoricas, linguisticas, etnologicas...) dins una amira comparatista s'estendènt a l'ensèm dei culturas mediterranèas, fuguèt creat e integrat a la preparacion d'un diplòma professionau de l'ensenhamènt agricòla publíc15 en complemènt dei matèrias agronomicas, tecnologicas e economicas. Sa tòca principala èra de faire prendre consciència qu'un produch se redús pas a son biais tecnic solet, mai que fai partida d'un ensèm pus vaste e que se pòu mièlhs promòure en coneissènt mièlhs sei aspèctes "culturèus" (excusatz lo galicisme).

Pèr anar un pauc mai luenh...

Pèr alargar encara un pauc la recèrca, sariá de bòn de menar d'estudis mai sistematics sus d'autrei relargs geografícs e "culturèus" onte crèis l'óulivier dins la mema amira comparatista. E, en promier luòc, de se virar devèrs leis Americas que leis Espanhòus, tre la debuta, i an adús sei plants. Una adaptacion au mitan s'es facha, e pèr exèmple, la varietat sudamericana arauco sèmbla venir de la lenga amerindiana que i dison lo mapuche. Lo nom de la varietat misión ò mission en Californía, s'esplica pèr la presència dei religiós franciscans espanhòus que l'an portada a la fin dau sègle XVIII...

Ròca-Bruna-Cap-Martin (Aups-Maritimas). Olivier de ton grand...

La problematica nòva que se pausa doncas es la seguènta : a despart de la lenga tecnica recènta qu'evolua lèu-lèu dins lo sens de l'uniformizacion, aquò a l'image dei tecnicas nòvas que s'espandisson d'en pertot, que demòra, ailai, de la cultura d'origina e de que s'es creat de novèu, d'originau e d'especific ? Aquò meritariá, a mon vejaire, la creacion d'un malhum internacionau de cercaires afecionats au sujet.

Figueres (Catalunya) : l’olivier simbolic. Lo monument a Francesc Pujols, òbra de Dalì a la mantenència de l’identitat catalana utilisa metaforicament lo tronc d’un olivier milenari, tancat a la basa de l’escultura.

Bibliografia

  • A.B.C. : La Bugado prouvençalo vonte cadun l'y a panouchon, enliassado de prouvérbis, sentencis, silitudos e mouts per rire en prouençau, Aix, Roize, 1649
  • Alcover, Antoni M., Moll, Francesc de B., Sanchis Guarner, Manuel : Diccionari català-valencià-balear, Inventari lixicogràfic i etimoligic de la llengua catalana en totes les seves formes literàries i dialectals [...] (t. VII : LLI - OM), Palma de Mallorca, 1956
  • Barros, Alonso de : Refranero espanol, coleccion de ocho mil refranes [...], Madrid, Ediciones Ibericas, 1954
  • Bergnes En : Colleccio de proverbis, maximas y adagis catalans, Perpignan, A. Julia, 1882
  • (Boissier De Sauvages) S***, abbé de : Dictionnaire Languedocien-Français [...], Nîmes, Michel Gaude libraire, 1761
  • Bouvier, Jean-Claude; MARTEL, Claude : Atlas linguistique etethnographique de Provence, Paris, Edition du CNRS, 1979
  • Cabanis, Jean : Santanços prouverbis prouvençaus, manuscrit du XVIIIe s; 304 p. (Arch. Dep. dei BdR, cota 8F28)
  • Ciurana, Jaume ; TORRADO, Llorenç : Els olis de Catalunya i la seva cuina, Barcelona, Servei central de publicacions de la Generalitat, 1981
  • Compan, André : Glossaire raisonné de la langue niçoise, Nice, Tiranty, 1967
  • Coutance, A. : L'olivier [...], Paris, J. Rotschild éditeur, 1877
  • Fabra, Pompeu : Diccionari general de la llengua catalana, 1932.
  • Fernandez, Mauro : Diccionario de refranes, Madrid, Alderaban, 1994
  • Gaffiot, Félix : Dictionnaire illustré latin-français, Paris, Librairie Hachette, 1934
  • Guiter, Henri : Proverbes et dictons catalans, Forcalquier, Robert Morel, 1969
  • La Tour-Keyrie, A.M. de : Recueil de proverbes, maximes, sentences, dictons provençaux, Aix, Makaire, 1882
  • Maldonado, Felipe : Refranero classico español, Madrid, Taurus, 1970
  • M.G. : Le nouveau dictionnaire provençal-français [...] Marseille, madame Vve Roche, 1823
  • Mistral,Frederic : Lou Tresor dou Felibrige [...], is Edicioun Ramoun Berenguié, 1968
  • Oudin, César : Tresoro de las dos lenguas espanola y francesa, 1675, réimpr. 1968.
  • Petit, Jean-Marie : Le vocabulaire de l'agriculture dans le discours occitandes paysans du Biterrois (tèsi d'Estat) Université de Provence, centre d'Aix, 1978.
  • Roman, Pau : Lei Mount-Joio, voucabulari dei prouvèrbi e loucucien prouberbialo de la lengo prouvençalo. Tome proumié (A-G), (sol pareigut), Avignoun, Aubanel fraire, 1908
  • Roux, Denis : "Enquistas oralas complidas encò de Sr. Roux, oleicultor a Cotignac (83), de Dòna et Sr. Sicard, de Sr. Gonfond, oleicultors a Maussana (13) en 1995" (inedit)
  • Roux, Denis : Représentations de l'olivier en Provence et dans l'aire méditerranéenne Opinions contemporaines et formes brèves de tradition orale (tèsi, 2003) Diffusion ANRT, Lille

(1) Denis Roux, nascut en 1951, a trabalhat de tèmps a la direcion regionala de l'agricultura de Provènça, a Marselha. Cercaire associat a l'U.M.R. Telemme de la Maison Méditerranéenne des Sciences de l'Homme de-z-Ais-de-Provènça, es titulari d'un doctorat en etnò-linguistica e lenga e cultura regionalas (U. I, Aix-Marseille, 2003). Es tambèn tastaire d'òli e participa regularament a de concors oleïcòlas nacionaus e regionaus.

(2) Cf. tèsi de Denis Roux, A.N.R.T., p. 61 à 63

(3) Op. cit. supra p. 46 à 53

(4) Cf. pèr eisèmple, pèr Provènça, Paul Peyre, Sur l'olivier (1938), Maurice Brun, Groumandùgi, réflexions d'un gourmand provençal (1949) Jean Pagnol, L'olivier (1975), Maguelonne Toussaint-Samat, Histoire naturelle et morale de la nourriture (1987), almanach Semanié prouvençau (1994), enquistas oralas auprès d'oleicultors (Roux, 1995) e testimònis divers etc.

(5) Tresor dóu Felibrige

(6) 'aplica tambèn au portugués

(7) "La aceitunaes el fruto del olivo. Erróneamente (debido a un préstamo lingüístico del idioma catalán) se llama oliva, pero es preferible usar ese término sólo para hacer référencia al árbol." (es.wikipedia.org/wiki/Aceituna, septembre 2009)

(8) arié trop lòng d'esplicar aquèl escart culturau que relèva pas de l'encastre d'aquest' article; mai contunhe d'ié trabalhar.

(9) Grafías : lei citacions son reproduchas talas coma parèisson dins lei diferènts obratges consultats.

(10) Atlas linguistique et ethnologique de la Provence

(11) Lei dichas se rapòrtan indiferentament ei móuniers d'òli coma ei móuniers de farina. Pèr lei móuniers d'òli, es encara quauquarèn de bèn vivènt.

(12) Lo tèrme Real se pòu interpretar de dos biais, sié vertadier (es de dire autentic, nòble), sié reiau (aquí belèu en foncion dei tassas que fai percèbre). Mai aquò cambia pas gaire la natura de la representacion.

(13) Tirat d'una brocadura distribuïda pèr la peissonarié Cabassus, a-n-Avinhon, 1933

(14) Pèr aqueste darnier provèrbi, lo comentador castilhan sotalinha qu'es gaire logic e qu'aurié faugut una inversion entre la vinha e l'óuliveta que dura bèn mai.

(15) 'agís dau certicat d'especialisacion de nivèu III intitolat "Conduite de la production oléicole, transformation et spécialisation", se debanant au Centre de Formacion e de Promocion Professionalas Agricòlas (CFPPA) de Sant-Romié-de-Provènça (Boucas-dau-Ròse).

Lenga e país d'òc, n°49, page 35 (05/2010)
Lenga e país d'òc - L'óulivier e sei produchs