Estudis

Pensabèstia ortografic

Josiane Ubaud, Ethnobotaniste, lexicologue

Doni aicí forra-borra qualques ponches que pausan problèma ais Occitans, qu'en mai rescontri dins los tèxtes e ausissi a la ràdio. Los bons genres indicats (que van en contra del francés) son los de totas las lengas romanicas. S'agís donc pas d'una solucion personala qu'estimariái melhora que la solucion d'un autre. S'agís de la lei de la lenga occitana e mai generalament de la lei de las lengas romanicas. Laissi lo tèxt en estil telegrafic tal coma l'ai distribuit en cors, ont èra assortit evidentament de commentaris.

Malautiás totas en -iti (< grèc -itis, feminin) : la riniti, la sinusiti, la traqueïti, la bronquiti, l'apendiciti, etc (non pas rinita, sinusita, bronquita,...)

Pèiras totas en -ita : la malaquita, la marcassita, la magnetita, l'azurita, l'oolita (ròca formada d'oolits), levat ematites

Noms en -lit (< grèc lithos masculin, pèira) : un oolit (particula), un aerolit,

Noms en -lit (< grèc lutos, soluble) : un electrolit

Sucres totes en -òsa : la glucòsa, la fructòsa, la sacaròsa, la maltòsa

Malautiás totas en -òsi (< grèc -ôsis) : la cloròsi, la neuròsi, l'artròsi, la lordòsi (e mai l'osteoporòsi, mas per una autra rason etimologica). Anomalias (seguisson pas l'etimologia, dins totas las lengas romanicas) : basa, osmòsi, origina (normalament deuriam aver basi, osmòs, origin). N'i a d'autres que totas las lengas romanicas presentan d'anomalias / illogismes, mas son en quantitat infima.

Noms grecs en -ma > noms masculins en -ma : lo plasma, un prisma, l'esquèma, l'esquisma, lo problèma, lo teorèma, l'espèrma, lo clima, un diplòma, lo drama, lo fantasma, lo tèma, un trauma, un fonèma, un sintagma (e de ges de biais climat, esquemà, plasmà, traumà, prisme, drame, teorème, etc, coma nos arriba de legir, per calc del francés illogic bòrd que tracta de tres biais diferents lo meteis sufixe). Totes donan los adjectius en -atic : plasmatic, prismatic, esquematic, esquismatic, problematic, espermatic, climatic, diplomatic, dramatic, fantasmatic, tematic, traumatic, sintagmatic.

Noms latins o grècs en -is feminins > noms feminins en -e o -i : la piramide (< pyramidis nf), una ellipse (en mat.) / una ellipsi (en ling.) (< ellipsis nf), una eclipsi (< eclipsis nf), la fèbre (< febris), la crisalide (< chrysallis), etc, e tanben una elice (< helix, helicis), la penche (pecten, pectinis nf) (que non pas piramida, ellipsa, eclipsa, fèbra, crisalida, eliça, lo penche),

Genre dels moms en oc ࣔ genre en francés (qu'es mai illogic a respècte dels etimons)

a > noms del latin en - us ou grèc en -os totjorn masculins > noms occitans masculins : un metòde (< methodus), un periòde (< periodus), un anòde (< anodos), un catòde (< catodos) , > metodic, periodic, catodic, anodic (non pas una metòda, una periòda, la catòda, etc) ; excepcions : noms d'arbres en -us feminins en latin : la pibola (< populus nf), la platana (< platanus nf), la figuièra (< ficus nf), la prunièra (< prunus nf), la mirta (< myrtus nf)

b > noms del latin en -ium (-ion grec) neutres > noms occitans masculins : un estudi (< studium) [coma un preludi < praeludium, un suicidi < suicidium, un crani < cranium, un privilègi < privilegium, un prejudici < praejudicium] ; (non pas una estuda / estúdia per calc del francés feminin, ni mai prelude, suicide, crane, privilège, prejudice)

c > noms de plantas del latin en -a (latin botanic) totjorn feminins > noms occitans feminins : la begònia, la petúnia, la camèlia (flor) / la camelièra (arbre), la sofòra, la catalpa, una albízia, la gazània, la magnòlia (flor) / lo magnolièr (arbre), la zínnia, la mimòsa, la reseda, la iuca, la tuia, (e subretot pas un begonià, un camelià, lo mimosà, lo resedà, lo catalpà, un tuià, un iucà, etc, francismes !). Totes se pronóncian en seguissent la lei classica de l'accentuacion occitana. Son feminins dins totas las lengas romanicas (levat lo francés). Se pòt discutir puèi de l'oportunitat de destriar la flor de l'arbre, practica frequenta en occitan : magnòlia / magnolièr, albízia / albizièr, camèlia / camelièra, etc, coma violeta / violetièr, cogorda / cogordièr, garana / garanièr,...

d > noms latins o d'una autra lenga romanica feminins en -a > noms occitans feminins non accentuats en finala una agenda, una tíbia, la tapiòca, la madrepòra, una opèra (donc una opèra comica), una orchèstra (e donc una orchèstra sinfonica), la tènia, una amalgama, la placenta, una neuròna, una armonica (instrument), la rèsta, una sauna, una sòda, una guida toristica, una sigla, la tarifa, la tapiòca, las tèrmas, la vagina, la filloxèra, la placenta, una ulcèra, la sòja, la còbra, la naja, (e subretot pas un agendà, lo tibià, lo placentà, lo tenià, un operà (comic), lo tapiocà, lo sojà, un sodà, lo saunà, un rèste, un sigle, un neuròne, un guide toristic, los tèrmes, un tarife, lo vagin, etc, lo cobrà, lo najà, francismes que rescontram sovent)

e > la laringe, la faringe, una esfinge (e subretot pas lo larinx, lo farinx, un esfinx),

d > lo limit, un prefaci, un apròchi, los annals, un afar, un imatge, un annèxe, la maniòca, la còlza (non pas la limita, una afaira, una imatge / imatja, lo maniòc, lo colzà, una annèxa ni mai un anèx) (cf. etimologia).

Confusion -sa / -si, -isar / -izar

crisi, analisi, electrolisi, idrolisi, dialisi, tèsi, mas fasa, basa (es illogic, que venon totes d'un etimon en -is, fase e base e catalan es espanhòu (basa, fasa arcaïcs), mas ja basa encò dels Trobadors), e tanben precís, lis, anís, país, assisa, nis, camisa, balisa > analisar, electrolisar, idrolisar, dialisar, precisar, alisar, anisar, apaïsar, assisar, desnisar, descamisar, balisar (nom de basa tenent una s + sufixe -ar)
e donc derivats analisaire, idrolisador / idrolisaire, alisador / alisaire, etc.

Mas robòt > robotizar, perenne > perennizar, ierarquia > ierarquizar, armonia > armonizar, regular > regularizar, real > realizar, social > socializar, util > utilizar, aromat > aromatizar (nom / adjectiu de basa tenent ges de s + -izar, sufixe sabent grèc)
e donc derivats robotizacion, ierarquizacion, socializacion, capitalizacion, realizacion, utilizacion, ..., realizaire, utilizaire, etc.

Confusion -i / -e finalas (agachar se l'etimon ten o pas una i)

site < situs, tipe < typus, mite (< mythus), rite (< ritus) (a la rigor sit, mit, tip, rit, mas subretot pas siti, miti, riti, ipercorreccions)
mas crani (< cranium), intermèdi (< intermedius), preludi (< praeludium) e per similitud interludi, interstici (< interstitium), frontispici (< frontispicium), (e subretot pas crane, prelude, interstice,...), servici < servicium, indici < indicium
lo pòl nòrd (< polus), mas una metropòli, una megapòli (< metropolisnf) (e non pas metropòla, megapòla)

Confusion -ar / -ari (agachar l'etimon)

popular, a < popularis, exemplar, a<exemplaris, regular, a < regularis, epistolar, a < epistolaris, estellar, a < stellaris, familiar, a < familiaris, impar, a < impar, insular, a < insularis
mai generalament -aris, -aris (o -ar- aris) latin > -ar, -ara occitan,
mas fiduciari, fiduciàra < fiduciarius, exemplari nm < exemplarium, centenari, centenària (< centenarius), donatari, donatària < donatarius, legionari < legionarius,
mai generalament -arius, -aria latin > -ari, -ària occitan
Donc "un trabalh exemplar", mas "un exemplari gratuit d'un obratge" : es pas per secutar lo monde, es la simpla logica etimologica.
En l'abséncia d'etimon latin / grèc, per de creacions recentas... consultar un diccionari d'occitan e de catalan (quora son pas clafits de decas)
nuclear, vascular, glaciar, globular, mas diamantari, disciplinari, divisionari, egalitari,

Confusion -ança, -ença / -ància, -éncia (francament, es lo pati dins totas las lengas, perque avèm pas totjorn l'etimon latin) agradança / desagradança, acusança, concordança, discordança, alegança, aligança, descasença, madurança, fisança / malfisança, malvolença, mantenença, assonança, coneissença / mesconeissença, cresença / mescresença, alternança, valéncia / ambivaléncia / equivaléncia (< valentia), tolerància / intolerància (< tolerancia), intransigéncia, variància / invariància, frequéncia / iperfrequéncia (< frequentia), prudéncia / jurisprudéncia (< prudentia), decadéncia (< decadentia), licéncia (< licentia), sciéncia / inconsciéncia (< scientia), esséncia / quintesséncia (< essentia)

Confusion -ar / -ir dins los suffixes dels vèrbes

Un vèrb en -are en latin dona un vèrb en -ar en occitan ; un vèrbe en -ere / -ire en latin dona un vèrb en -ir en occitan.
discutir / discussion / discutida (e non discutar) (< discutere)
distribuir / distribucion (e non distribuar) (< distribuere)
dividir / division (e non divisar !) (< dividere)
evoluir / evolucion (e non evoluar) (lo vèrb foguèt tirat del nom evolucion)
negligir / negligéncia (e non neglijar / neglijància) (< negligere)
perimir (e non perimar) (< perimere)
polluir / pollucion (e non polluar) (< polluere)
preferir / preferéncia (e non preferar / preferància) (< praeferre)
resistir / resisténcia (e non resistar / resistància) (< resistere)
e segur vomir (< vomire < vomere), languir (< languire < languere), rugir (< rugire), etc ,
mas situar / situacion (< situare) e non l'ipercorreccion frequenta situir

I a sovent calc del francés que destria pas las doas provenéncias e mena los usatgièrs a escriure resistar, discutar, polluar, evoluar, o al contra a practicar l'ipercorreccion situir. D'unes usatgièrs cabussan en mai dins l'illogisme en emplegant resistar mas resisténcia, discutar mas discutida, evoluar mas evolucion : las formas resistar / discutar suspausan las formas resistància / discutada, mas s'es resisténcia / discutida / evolucion las formas verbalas son forçadament resistir / discutir / evoluir. Çò meteis per la forma situir que suspausariá situcion : s'es situicion, es forçadament situar. Evidentament, a l'oral mai que mai, sèm totes un pauc pres dins l'urgéncia e avèm pas totjorn lo temps de faire lo rasonament logic.

Los fraires vesins... mas desparièrs (per rason d'etimologia)

un exemplari d'un jornal (< exemplarium) mas un trabalh exemplar (< exemplaris)
un vèrb(e) pronominal (< verbum) mas un advèrbi de luòc (< adverbium)
un filh / una filha parricida, un / una parricida (agent, < parricida) mas un òrre parricidi (acte, < parricidium)
çò parièr per matricida (agent, adj e n) / matricidi (acte, nm), regicida (agent, adj e n) / regicidi (acte, nm), infanticida (agent, adj e n) / infanticidi (acte, nm),
donc los noms d'agents un pesticida, un erbicida, un fongicida, un raticida (los portats sus l'umor poiràn fargar un erbicidi, un raticidi, ..., mas l'acte es pas encara qualificat en justícia !)

Noms acabats per una vocala accentuada a, i, o, u en francés = noms occitans rarament accentuats en finala

la lambada, la samba, la camèra, la mazurca, la pòlca ( non pas la lambadà, la sambà, la camerà, la mazurcà, la polcà, francismes ! cf çai-sus), segon lo meteis principi : accentuacion classica de l'occitan per los noms acabats per una vocala e non calc del francés.
En occitan, la vocala a finala accentuda existís solament dins la conjugason (parlarà, cantarà) e qualques advèrbis (aiçà, ailà). Aquò val mai generalament per totas las vocalas rarament accentuadas en finala en occitan (es una evidéncia per la a e la e, n'es tanben una per la i e la o !) : un canari, lo carri (espècia per la cosina), lo tafanari, un casco, un cigarro, un caraco, un crèdo, lo sòrgo, la sòja, la còlza, la còbra, la naja,
e tanben un pedalo, lo vèlcro (marcas), e l'èuro (malgrat las bramadissas !)
Trobam d'accents dins qualques advèrbis (aquí, aquò, aiçò, ailà, aiçà), qualques rars adjectius (tabó, contigú, ambigú), e qualques onomatopèas e retintons (torrolí, lanlèra lanlà, tiralirà, turlututú,... )
Los autres accents venon de manlèus a de lengas non romanicas (esquí, oïstití, alcalí, taigà, tondrà, Peró, Tomboctó, tolú, cafè, sofà, tabó, vodó, etc.) o al francés que manlevam donc amb la prononciacion (canapè, bigodí, chantilhí). E encara l'adaptacion dels noms estrangièrs es cambiadissa d'una lenga a l'autra...
Faretz mens d'errors en accentuant jamai qu'en accentuant pertot... : oïstiti o oïstití es pas grèu, Tombocto o Tomboctó, es pas grèu, mas begonià, petunià, pedalò, credò, cinemà, dinamò, cobrà, aquò's impossible.

Abreviacions : jamai d'accent tonic sus la vocala finala (francismes !, cf. çai sus)

Un vèlo, la tècno, la ràdio, una vidèo, un estilo, lo cinèma, una auto, una mòto, una fòto, la dinamo, la pòlio (non pas velò, estilò, radiò, videò, motò, autò, cinemà, etc), e donc dubertura de la vocala que pòrta l'accent tonic (vèlo, cinèma, vidèo, mòto, non pas video, cinema, velo, moto). Lo manlèu es ja en se una influéncia francesa, que l'occitan practica pas naturalament l'acorcha dels noms. Coma podèm pas rasonablament impausar de se'n téner a "fotografia, cinematograf, poliomieliti, motocicleta, etc", la mendra de las causas es de prononciar a l'occitana.
Atencion ais unitats en matematicas : quilo (non pas quilò) se s'agís de l'escriure, mas pasmens kg coma simbòl (sistèma internacional), donc quilomètre (mas km)

Noms latins o italians acabats per una vocala jamai accentuats a la fin en occitan (???? francés)

Capri, Rebècca, la pizza, la polenta, la ricòtta, una tocata, una tombòla, una trattòria, una vèspa (marca de veïcul = insècte en italian), la vendetta, a priòri, un / de tifòsi, un crèdo, lo vitiligo, moderato, moderato cantabile, allègro, allegreto, un numèro, un piano, lo pisto, un pizzaiòlo, un tremòlo, un trio, lo sòrgo, lo rècto, lo vèrso, un diabòlo (non pas Caprí, Rebeccà, credò, a priorí, moderatò cantabilé, allegrò, numerò, pianò, pistó, vitiligò, pizzà, pizzaiolò / pizzaiòlò, ricottà, tocatà, tifosí, tombolà, triò, versò, diabolò / diabòlò, etc., francismes !).
Tornar mai, se seguís la règla generala de l'accentuacion de l'occitan (e del catalan, espanhòl, italian) e non la contaminacion per lo francés. E se pòt prononciar tanben la a finala [a] coma manlèu a l'italian : se destriarà eventualament [la bèspo] (insècte) de [la bèspa] lo veïcul, levat per los parlars que pronóncian las a finalas [a] evidentament.
Dubertura de la vocala (è segon los dialèctes, ò), l'escritura (à, í) essent completament inutila en ortografia classica bòrd que la prononciacion càmbia pas (piàno = piano, písto = pisto, Càpri = Capri, vitilígo = vitiligo, del meteis biais que s'escriu pas analísi mas analisi, càsco mas casco).

Noms latins acabats en -s jamai accentuats a la fin, donc pas d'accent sus la vocala que precedís la s

Vènus, Pròtis, Tètis, Anacarsis, Uranus, fètus, prospèctus, utèrus, sinus, cosinus, terminus, tumulus, umèrus, cubitus, radius, anus, sanctus, etc (non pas Venús, Protís, Tetís, Uranús, Anacarsís, fetús, prospectús, uterús, sinús, cosinús, terminús, tumulús, anús).
Aquí tanben dubertura de la vocala que pòrta l'accent tonic (è, ò), l'accent sus la a o la i essent inutil (l'escritura Anacàrsis vòl dire la meteissa causa qu'Anacarsis ; sínus la meteissa causa que sinus ; cubítus parièr que cubitus ; ràdius, ànus, sànctus parièr que radius, anus, sanctus)
Mas talús, palús, tucús, de debitoribús, etc. (noms populars)

Noms occitans acabats en -a, mas masculins (excepcions a la primièra declinason latina en -a de costuma feminins)

un poèta (> una poetessa) (< latin poeta nm), un profèta (> una profetessa) (< latin propheta nm), un papa (> una papessa) (< latin papa nm), mas un diable (> una diablessa) (< diabolus). Pausan problèma a d'unes gens que fan mentalament l'equacion erronèa "noms en -a = forçadament feminins".

Noms / adjectius acabats en -a dels dos genres

un / una estèta, un / una democrata, un / una acrobata, un / una telepata, un / una terapeuta (que non pas un estèt / una estèta, un democrat / una democrata, etc, coma nos arriba de legir), un / una garda ~ gàrdia,
un / una torista, un / una equilibrista, un / una copista, un / una socialista, un / una lampista, etc., (que non pas un toriste / una torista, un copiste / una copista, etc, coma nos arriba de legir).

Adjectius acabats en -còla dels dos genres

agricòla, orticòla, silvicòla, viticòla (que non pas viticòl, -la, agricòl, -la, etc, coma nos arriba de legir)

Especialitats eissidas d'un nom de region, de vila o de persona

Borgonhanf > borgonhenm (vin)
Camarganf > camarguenm (caval)
Champanhanf > champanhenm (vin)
Tula > tulnm (teissut)
Laguiòla > laguiòle 1 nm (cotèu), laguiòle 2 nm (formatge)
Francés Barrême (occitan de Tarascon) > barrèmenm (amb doas r)
Mathieu de Dombasle > dombaslanf (mena d'araire)
Mr Poubelle > pobèla / pobèllanf

Especialitats, unitats o tecnologias estrangièras

Existís sovent doas solucions possiblas : l'adaptacion completa (pro que seguisca la lei fonologica de l'occitan) o lo manlèu a l'identic. Totas las lengas romanicas esitan tanben e son pas unanimas per quant a las solucions adoptadas. Son jamai adaptadas las unitats en fisica o quimia que seguisson la nomenclatura internacionala.
(non adaptat) whisk(e)y ~ (adaptat) visqui, mas subretot pas oïsquí completament desconfòrme a la fonologia de l'occitan ! En mai l'ortografia "distanciada" oïsquí retrai... la marrida prononciacion francesa. Per escapar a un anglicisme per anglofobia ( ?... son los Angleses los especialistas del Whisky), òm cabussa dins un francisme doblat d'un monstre ortografic en occitan.
(non adaptat) wèb ~ (adaptat) vèb, mas subretot pas oèb ! completament desconfòrme a la fonologia de l'occitan
(non adaptat) e-mail ~ mèl (adaptat e ja socializat)
(non adaptat) scòtch ~ escòch (adaptat, bevenda ; papièr pegant)
(non adaptat) yuccanf~ iucanf (adaptat) (mai jamai un iucà)
(non adaptat) vòdkanf~ vòdcanf (adaptat)
e làser, túner, càrter, chàrter, escànner, escóter, pànzer, tàler, etc, alinhats sus l'adaptacion atestada de dòllar, puslèu que lasèr, tunèr, cartèr, chartèr, escannèr, escotèr, talèr, panzèr, etc. D'un cert biais, de comparar amb véser, créser, léser, céser, màger, càncer, etc
Blaise Pascal > pascalnm (unitat de pression, pascal e mai en provençal, e non pascau)
Louis Ampère > ampèr(e)nm (unitat en electricitat)
James Watt > wattnm (unitat en electricitat) a l'identic (que nomenclatura internacionala), donc pas d'adaptacion de la mena vatt, e encara mens oat ! completament desconfòrme a la fonologia de l'occitan !
Isaac Newton > newtonnm (unitat de fòrça) a l'identic (que nomenclatura internacionala), donc pas de forma farlabicada de la mena nioton !
James Joule > joule nm (unitat de trabalh) a l'identic (que nomenclatura internacionala), donc pas de forma adaptada jol, jole

Neologismes, tecnologias, nivèls de lenga : seguir las lengas romanicas e non la folclorizacion !

La recèrca de l'imatge granat, gras, espés, galejaire, al nom que seriá mai "autentic" perque "distanciat amb lo francés" es una deriva populista e mai qu'aquò : una escòrna facha a la lenga, un mesprètz de la lenga, un assassinat de la lenga. Aquí tanben se seguís la lei generala de las autras lengas, e se sèrva la nocion fondamentala de "nivèl de lenga".

Totas las lengas dison (a l'adaptacion especifica pròpria a caduna) aspirador / aspiradoira, infirmièr, eslip, fotbòl, arbitre, reflexion, television, etc. De quin drech e al nom de quina competéncia descarar la lenga en fargant e çò pièger impausant chucaposcas, traucacodena, tapapecat, butabala, repotegaire, soscadissa, televista (exemples ailàs autentics ausits o legits) ? Imaginatz una carteta de visita amb "Francés Fabre, Traucacodena diplomat d'estat", o "sénher Rigal, repotegaire internacional"? Un arquitècte-païsatgista venent presentar a un cònsol "un projècte de viracolhon o vira-l'ase al crosador de la D 35 e de la RN 113"? Credible... o totalament ridicul ? Autentic ... o totalament patesejant e trencat de la romanitat ? Perqué defugir de tota fòrça de formas mai neutras coma viracarris (ja dins Mistral), o giratòri, o viraveituras ?

Empacha pas per tant de poder emplegar de talas formacions, mas dins de circonstàncias ben particularas de nivèls de lenga, de la mena : "ai cambiat d'infirmièr, lo mieu èra pas qu'un traucacodena malbiaissut".

Meteis fals rasonament que menan mai d'unes a censurar la paraula "atencion !" al solet profièch de "mèfi !", que seriá forçadament mai autentic bòrd que sembla en res al francés. Pasmens, totas las lengas emplegan atencion, e mèfi correspond a un nivèl mai popular de "fais gaffe". Censurar atencion, es donc privar inutilament la lenga d'un vocable e d'un autre nivèl de lenga que mèfi. Es practicar l'apauriment e lo nivelament per lo bas, al nom d'una idèa totalament falsa e d'una vision de la lenga reductritz, tot se cresent "aimar mièlhs sa lenga que lo vesin qu'emplega atencion, arbitre", e qu'es donc acusat de "parlar francés".

Òm destriarà utilament los francismes que descaran la lenga (discutar, neglijar, achatar, soar, tractur, batusa, velò, parachuta, aptituda, etc) per divèrsas rasons (etimologicas, fonologicas, lexicalas, etc) dels gallicismes legitims (canapè, chantilhí, bechamèl, velo...), donc de manlèus al francés per d'especialitats, pron que sián bastits segon las leis de l'occitan. L'occitan manlèva al francés coma manlèva a l'anglo-american (bit, surf, bungalow, visqui, etc), coma manlevèt ja al germanic (branda, rausèl), a l'arabi (albricòt, borratge, cachòfle, merinjana) e a d'autras lengas, seguissent las tres solucions possiblas : sens adaptacion (bungalow, whisk(e)y), o en adaptant parcialament o totalament (visqui, albricòt < al-barcouq, borratge < abu rach).

De defugir absoludament

Son de defugir absoludament las solucions lexicalas totalament illegitimas prepausadas per Arvèi Cassinhac e sa còla de Tolosa, qu'envasisson Internet, (panoccitan.org, lexilogos, etc). Son de farlabicas que se trufan d'a fons de la lei de la lenga, de son istòria, de son etimologia, de son usatge, e de la romanitat. Es una entrepresa de demolicion programada de la lenga, non perque son d'invencions, mas perque son scientificament illegitimas. Tota lenga inventa per pas morir, tot locutor a lo drech d'inventar, ...mas PRO QUE SEGUISCA LA LEI DE LA LENGA, NON PAS SA FANTASIÁ PERSONALA au nom de "la distanciacion maximala" amb lo francés. Formulat autrament, tota invencion es pas legitima simplament perqué qualqu'un s'autreja lo drech d'inventar segon sa fantasiá en virant l'esquina a l'etimologia, la fonologia, la gramatica e l'usatge. Formulat encara autrament, una lenga s'inventa pas au gra de l'imaginari, coma s'inventa un partit politic, una sècta, una òbra picturala o una recèta de cosina.

descriveson, televista, condrechor ortografic, circulason, manifestason, son de monstres linguistics, en plaça de descripcion, television, corrector / corregidor ortografic, manifestacion, emplegats dins tota la romanitat e d'unes despuèi los Trobadors !

Degun significa "ges de persona", non pas "una persona"! La frasa "tres deguns tuats" qu'es de longa emplegada dins son jornal es una orror semantica, en plaça de "tres personas tuadas" : sembla qu'avèm aicí una revirada automatica ont l'ordenador va pescar solet lo mot "personne" en francés, e tròba coma responsa "degun", mas qu'a malurosament pas lo sens demandat. La nocion de camp semantic escapa vesedoirament als reviraires-amators. "La degunalitat" es un monstre impossible, en plaça de "la personalitat"; "lo ministre anglés de la Devesa" es una orror semantica, en plaça de "lo ministre anglés de la Defensa"! Una devesa es un bòsc o una pradariá "mes en defensa", i.e. en reglamentacion d'usatge : lo ministre ven donc un "Ministre de la prairie, ou du bois"!

La quasi totalitat del lexic prepausat per aquesta còla relèva de la fantasiá mai descabestrada. De frasas entièras de son jornal son totalament incomprensiblas : "la descresedissa (!) injustiça (!) del mòde de balotason (!) de las elegidas (!) legislativas", "los endreçaments (!) sendicals (!) e patronals reporgidisses (!)...". I comprenètz quicòm ? Evidentament non ! Sus dètz mots, sèt decas (ortografia non confòrma a la nòrma classica, errors semanticas grossièras, manipulacions lexicalas descabestradas) que son autant d'escòrnas a la lenga.

Avís ! Atencion ! Mèfi ! fasètz-o saber dins vòstra environa ! Vos laissetz pas abusar per "es diferent del francés, donc es forçadament autentic". Es d'a fons antiscientific e extrèmament dangierós per nòstra lenga, que a disposicion sus Internet, donc d'accès immediat. Quant de professors s'acaran a de reviradas inversemblablas fachas per sos escolans / estudiants, que las anèron pescar sus Internet en tota innocéncia ! E malurosament sens esperit critic...

Conclusion

Pòsca aqueste pensabèstia vos ajudar totes a vos levar de la tèsta las marridas solucions que circulan que tròp sus las ràdios, las revistas, los diccionaris, l'Internet e dins l'ensenhament de còps. Fasèm totes de decas (ieu tanben), subretot a l'oral ont l'espontaneitat requesida nos jòga de torns, mas pro de n'èsser conscients e d'assajar cada jorn de ne faire mens... sens se laissar agantar per las falsas solucions de traficaires de lenga autoproclamats "reis del lexic".

Malaürosament, un cèrt public occitan, retiu a tota lèi viscuda coma entrepacha a sa libertat (mentre qu'es exactament lo contrari), es en cerca de solucions lexicalas estranhas / divergentas (venon atractivas solament perque son divergentas), folcloricas / galejairas (que seriá "l'èime occitan" çò dison !) e es complètament sord ais explicas donadas : fa pas que cavar conscienciosament lo tombèl de sa lenga.

Lenga e país d'òc, n°48, page 33 (06/2009)
Lenga e país d'òc - Pensabèstia ortografic