Practicas

L'album de joinessa en CP

Un conte occitan per passar de l'oral a l'escrich

Evelyne Faïsse, Professeur d'école, doctorante

Prendrem l'exemple del conte : La galineta roja, per ensajar de mostrar cossí, a partir d'una istòria mai que simpla, es possible d'anar (mai o mens) luènh dins l'aprendissatge de la lenga e d'engimbrar un procès cap a l'escrich.

Los exercicís escriches prepausats son estats experimentats dins una classa de C.P., a la fin de l'annada, aprèp tres sesilhas de raconte e d'exercicís orals. Estent que los escolans son acostumats de veire sus las parets e dins lor quasèrn los tèxtes de las comptinas e cançons, e de s'i referir sovent, an aquesit una debuta de competéncia rapòrt a l'escrich occitan.

Èra pas qu'una experiéncia improvisada e un pauc azardosa, qu'aviái pas cap pensat a la debuta d'arribar fins a la lectura (al contrari, pensavi qu'èra tròp perilhós de presentar l'escrich occitan la quita annada de l'aprendissatge de l'escrich francés). Mas vist que los escolans an pas agut de reaccions marridas, qu'an pas fach ges de mescla francés-occitan, que son totjorn estats plens de vam per tot çò prepausat, ara me sembla que pòdon accedir a l'escrich fòrça lèu (tre la granda seccion de mairala), d'un biais progressiu e adaptat.

1) Lo conte

La galineta roja

Ieu sabi una istòria, l'istòria de la galineta roja.

Un còp èra una galineta roja que gratava dins la cort, quand trobèt un gran de blat.
- Qual (es que) va semenar aquel blat ? demanda la galineta.
- Pas ieu ! lo piòt ditz.
- Ni mai ieu ! lo rit ditz.
- Alara ieu lo semenarai ! ditz la galineta roja.
E va semenar lo gran de blat.

Quand lo blat es madur, la galineta roja demanda :
- Qual va portar aquel gran al molin ?
- Pas ieu ! lo piòt ditz.
- Ni mai ieu ! lo rit ditz.
- Alara ieu lo portarai ! ditz la galineta roja.
- E va portar lo gran al molin.

Quand lo gran es molinat, la galineta roja demanda :
- Qual va far de pan amb aquela farina ?
- Pas ieu ! lo piòt ditz.
- Ni mai ieu ! lo rit ditz.
- Alara ieu lo farai, ditz la galineta roja.
E fa de pan amb la farina.

Quand lo pan es cuèch, la galineta roja demanda :
- Qual va manjar aquel pan ?
- Ieu ! lo piòt ditz.
- Ieu ! lo rit ditz.
- Non, pas vosautres ! la galineta roja ditz. Ieu e mos poletons, lo manjarem. Còt còt còt, venètz, mos poletonets !

2) Analisi

Los nivèls concernits

Se tracha aquí d'un conte de bèstias cortet, simple, amb un vocabulari concret e fòrça repeticions. Aquelas caracteristicas permeton de lo prepausar tre l'escòla mairala, doncas al cicle 1, e tanben als dròlles de cicle 2 per començar amb un conte agradiu e facil.

Lo conte se pòt presentar tal coma es : demanda pas d'adaptacion especiala, nimai de simplificacion suplementària.

Las rasons de la causida

L'estructura es clara : l'eroïna realiza son percors cap e tot, en quatre etapas successivas plan distinctas.

Los tèmas son rics : de la grana a la planta, del blat a la farina e al pan ; la polalha ; las bèstias de la bòria... Permeton d'espleitacions nombrosas e variadas.

Los objectius

La compreneson de l'oral : bastir de sens a partir d'elements coneguts ( noms de las bèstias ; cicle de la vegetacion - grana, planta, fruch, grana... - ; còdis del conte en francés), e d'indicis coma l'intonacion, los gèstes (ieu ! pas ieu... ), las mimicas, la proximitat amb lo francés (cort, molin, farina, manjar...)

La memorizacion de fòrmas sintaxicas e verbalas (Qual va semenar ? ieu o semenarai), de vocabulari, de frasetas, de torns idiomatics (lo piòt ditz ; en francés : "dit le dindon")

La presa de paraula, per la repeticion aprèp lo mèstre, la responsa a de questions, lo jòc de ròtles...

Las dificultats

Lo lexic : qualques mots son un pauc malaisits de comprene :

  • semenar, semer : se pòt emplegar lo vèrb "plantar", en represa de semenar ; çò que fa : "Qual va semenar, qual va plantar aquel gran de blat ?" Lo mot mai prèp del francés e mai general plantar ajuda a comprene lo mot precís semenar.
  • madur, mûr : per defugir la traduccion, se pòt mostrar de fruchas maduras e de fruchas pas maduras, en imatges o per de verai, de biais que lo sens siá evident .
  • cuèch, cuit : se pòt explicar en occitan, mas la traduccion es pas tabó.

Los tempses verbals : se tròba l'imperfach, lo present, lo futur e lo futur immediat.

L'imperfach es emplegat dins la primièra frasa per situar lo conte coma tal (un còp èra...), e per installar la situacion de debuta, lo decòr (gratava), en sistèma (associacion) amb lo preterit trobèt que marca la debuta de l'accion : un còp èra una galineta roja que gratava..., quand trobèt...(il était une fois une petite poule rouge qui grattait..., quand elle trouva...) ; la resulta es d'implicar sulpic los escotaires dins l'istòria. Es tanben l'escasença de los iniciar a un procediment literari, d'un biais implicit.

Amb de drollets mai que joves, es possible de començar directament al present : "Es una galineta roja que grata dins la cort, e (de) que (te) tròba ? Un gran de blat !"

Lo present es lo temps mai emplegat, lo temps de l'accion (demanda, ditz, es, fa...) ; s'i restaca lo futur immediat (va semenar, va portar, va far, va manjar) format amb lo present del vèrb anar e l'infinitiu.

Lo futur immediat (va semenar, va portar, va far, va manjar) e lo futur simple (semenarai, portarai, farai, manjarem) : lo fach d'aver consecutivament lo futur immediat e lo futur simple es fòrça interessant : aital n'es mesa en evidéncia la formacion, infinitiu + desinéncia : semenar-ai, portar-ai,... per la primièra persona del singular e del plural : manjar-em. Sus aquel modèl se poirà imaginar d'exercicís orals per o far assimilar.

Lo debanament logic

Totas las etapas importantas son explicitadas (semenar, molinar lo blat, far de pan, lo manjar) ; mas los eveniments intermediaris son josentenduts, que pòdon contribuir a la compreneson e a l'animacion de l'istòria. Se pòdon apondre d'explicas suplementàrias, integradas dins lo raconte. Per exemple, entre l'episòdi 1 e lo 2, aprèp "va semenar lo gran de blat", se pòt dire : E lo blat sortís de tèrra, e creis, e creis, coma aquò (amb los gèstes), e ven jaune, e quand es madur, lo cal copar, e lo menar al molin, per far de farina, e alara la galineta roja demanda... etc.

Egalament entre los episòdis 2 e 3 : E lo vent bufa, las alas del molin viran, e lo molin molina lo blat, e lo blat ven de farina...

E entre los episòdis 3 e 4 : e puèi la galineta fa coire lo pan, dins lo forn...

Tot çò que pòt ajudar la compreneson, en fasent viure la lenga, es util e utilizable. Pasmens, se de pichòtas variantas son admesas e recomandadas, l'estructura del conte dèu demorar fixada ; a cada novèl raconte los escotaires la devon retrobar.

3) Las fichas d'activitats e d'evaluacion

Las activitats prealablas

Vist que se tracha d'escolans fòrça joves e a la tota debuta de l'aprendissatge, es important de limitar los elements novèls e de mal comprene : lo tròp de dificultat descoratja, empacha de presar lo conte e doncas de ne traire profièch. Un apròchi progressiu e metodic permet de donar de claus que fan accedir al sens general.

La coneissença de contes qu'abòrdan de tèmas similars, en francés o en occitan, es utila per fin que los escolans ajan ja qualques nocions, subretot sus las transformacions del blat en farina, puèi en pan o en pastisson.

Amb d'escolans de cicle 1 e 2, lo conte de Roule Galette1 conven del tot ; amb lo cicle 2, se pòt abordar Le secret de Maître Cornille2 (benlèu dins una version un pauc simplificada), per far comprene lo ròtle dels molins.

Los personatges e los elements principals pòdon èstre presentats per avança, a l'ocasion de jòcs d'identificacion

amb de cartas :

  • la galina (gròssa) la galineta (pichòta)
  • la galineta blanca # la galineta roja
  • lo piòt, lo rit, los poletons

o amb d'escapolons e d'experiéncias :

  • l'espiga de blat
  • lo gran de blat (lo blat de la Santa Barba que fasèm créisser per Nadal).

Las coneissenças anterioras son reactivadas e mobilizadas per estimular la compreneson globala e fina de l'istòria ; l'esperit es mai dobèrt e mai actiu se lo raconte novèl dintra en resonància amb de causas vistas de per abans dins un contèxt diferent, o dins una lenga diferenta.

De mai, los aquesits prealables constituisson de ponches d'apèu per assegurar la compreneson, parciala a la debuta, puèi mai precisa.

Exercicis orals

Tre lo primièr raconte, se pòt engatjar un jòc de questions-responsas entre l'ensenhaire e los escolans per explicitar lo sens, dire d'autre biais e provocar de reaccions verbalas. Exemple :

Qual a trobat lo gran de blat, lo piòt, lo rit o la galina ? - La galina !
E òc, es la galina qu'a trobat lo gran de blat. De qu'a trobat la galina ? - Un gran de blat !
A ! la galina a trobat lo gran de blat ! E que vòl far la galina amb lo gran de blat ? - Lo (vòl) semenar.
Qual semena lo blat ? La galina, lo piòt, o lo rit ? - Es la galina !
Vòl lo piòt semenar lo blat ? - Non, vòl pas - E de que ditz lo piòt ? - Pas ieu !
E vòl lo rit semenar lo blat ? - Non, vòl pas ! - E de que ditzlo rit ? - Ni mai ieu !
E aital per la seguida, cap a la fin de l'istòria.

Los dròlles fan generalament de responsas minimalas, e sovent en francés, a la debuta ; es normal (espontaneitat, desconeissença de la lenga), mas es necite de las tornar emplegar dins de frasas completas, de bon comprene mercé al contèxt, e que se pòdon far repetir (mas pas sistematicament, que l'exercicí vendriá lèu fastidiós).

Aquel trabalh sus lo tèxt es fòrça ric, a l'encòp explicacion de vocabulari, analisi del sens, reconstitucion de la cronologia, immersion dins la lenga (qu'es pas de besonh de parlar en francés, vist que dins lo contèxt del conte, los aprenents an la dintrada dins l'occitan), liberacion de la paraula...

De mai, se pòt adaptar al nivèl dels aprenents (en pausar de questions mai o mens dobèrtas), a una tòca precisa (aquesicion del lexic, usatge de la forma negativa, del futur, ...), amb lo gra de precision desirat, e a quin tèxt que siá.

Pensi que cal pas crénher de far de repeticions, dins las questions e las reformulacions : cada ocurréncia afortís la compreneson e l'impregnacion ; lo qu'a pas comprés quicòm al primièr còp va comprene a la segonda o a la tresena escasença, dins una situacion autra, un pauc diferenta. E los dròlles aiman de comprene, de saber respondre a una question, e mai plan simpla ; e subretot se congostan d'ausir tornamai d'istòrias ja conegudas, benlèu perque a cada audicion i tròban de causas novèlas.

Doncas es util e agradiu de multiplicar las escasenças de far ausir lo conte, sos tèrmes e sos tèmas, e de provocar de reaccions oralizadas.

Lo tèxt a doas voses :

Es l'equivalent oral de l'exercicí "a traucs" escrich : l'ensenhaire ditz lo tèxt, o de frasas, amb de mots o d'expressions que mancan, e los escolans completan. Exemples :

Quand lo blat es madur, lo cal ...... (molinar, portar al molin) per far de ...... (farina). Es la ...... (galina) que pòrta lo ...... (blat) al ...... (molin).

Cal copar lo blat quand es ...... (madur).

La galineta (roja) gratava dins la ......, quand trobèt un ...... Qual va ...... aquel ...... ? demanda la ...... . Lo piòt ditz : ...... ! Lo rit ditz : ...... ! La ...... ditz : Alara ...... o semenarai ! E la galineta ...... va ...... lo ......

Çò interessant aquí es la participacion activa dels dròlles, e la possibilitat de modular la dificultat (completar amb los substantius, o los adjectius, o los vèrbes, o d'expressions e de partidas de frasa) ; de s'adreiçar a la classa tota o de designar un enfant a cada escasença.

Aquel dialòg mèstre-classa, o mèstre-escolan(s), mena a la memorizacion activa del tèxt ; dins un segond temps, se pòt demandar de frasas completas :

Mèstre : Quand lo blat es madur...
Escolan 1 : la galineta roja demanda :
E 2 : Qual va portar aquel gran al molin ?
E 3 : Pas ieu ! lo piòt ditz ...

Etc. Lo mèstre torna prene la paraula quand cal sosténer o relançar la narracion ; son ròtle se redusís fins a venir inutil : collectivament, los escolans pòdon dire lo conte solets.

Fin finala, los dròlles coneisseràn de frasas e d'expressions de tèsta, e d'unes auràn memorizat quasiment lo conte tot.

Las devinalhas

Es çò que tròba la galineta : lo gran de blat
Los que vòlon pas semenar lo blat : lo piòt, lo rit
Es çò que se fa amb lo blat : la farina
Son los pichons de la galineta : los poletons
Lo piòt e lo rit o vòlon pas far : semenar, portar lo blat al molin, far de pan...
Los que manjan lo pan : la galineta e sos poletons

Lo jòc de ròtles

Se tracha d'una istòria que se pòt aisidament metre en scèna.

A la debuta, l'ensenhaire pòt far lo narrator, e los dròlles mimar e dire cadun son ròtle : la galina, lo piòt, lo rit.

- Narrator : La galineta roja gratava dins la cort, quand trobèt un gran de blat (la galina grata, tròba lo gran)
- Galina : Qual va semenar aquel blat ?
- Piòt : Pas ieu !
- Rit : Nimai ieu !
- Galina : Alara ieu o semenarai ! (mima lo gèst de semenar)

Dins un segond temps, los ròtles pòdon èstre enriquesits (mima e paraulas) :

- Galina : A ! Un gran de blat ! E un autre ! un autre ! Qual va semenar aquel blat ?
- Piòt : Pas ieu, o semenarai pas !
- Rit : Nimai ieu, o semenarai pas !
- Galina : Ieu, o semenarai ! Aquí !

Totes los dròlles jògan cadun son torn ; d'unes pòdon personalizar son ròtle, amb d'elements suplementaris. Per anar mai luènh, òm pòt inventar de pichòtas scenetas sus aquel modèl :

- A ! una vèsta roja ! Qual vòl metre aquela vèsta roja ?
- Pas ieu ! - Nimai ieu ! - Ieu, vòli la vèsta roja !

Exercicis escriches

Quand los escolans an plan assimilats los elements del conte amb las activitats oralas, òm pòt propausar una aplicacion escricha, que permetrà de gardar una traça, de fixar los aquesits, d'abordar de domènis novèls.

Per exemple:

Las colors (roge, jaune, blau, verd, negre), amb la tièra dels animals del conte :

- Que i a sus la fuèlha ? (responsas dels escolans)
- Coma es la galineta ? Coma la cal colorar ? en ... roge !
- E los poletons ? ...en jaune ! E lo rit ? Es verd e blau !
- E lo piòt, es negre !

De còps cal emplegar lo francés, en doblatge de l'occitan (donar las consignas dins las doas lengas consecutivament, occitan-francés-occitan) ; e sustot mostrar e repetir...

La transformacion del blat en pan

Las etapas mai importantas son sintetizadas dins quatre imatges, que cal ordenar.

Es un trabalh collectiu e comentat, en occitan e/o en francés.

D'en primièr cal identificar los dessenhs : molin, farina, blat, pan. Puèi comprene que contan l'istòria del pan, mas que son mesclats ; doncas dire e far dire las etapas, dins l'òrdre. E quand tot sembla plan clar, passar a l'exercicí individual.

Dos biaisses de procedir : descopar los imatges e los pegar dins l'òrdre corrècte ; o notar per dejós de cadun lo numeró correspondent (mai dificil).

Augmentatius e diminutius : lo sistèma de sufixacion

L'eroïna del conte es una galineta ; dins de sesilhas anterioras, es estada presentada la galina, e benlèu lo gal. Es una escasença d'aprofiechar per far sentir, e mai comprene, aquel sistèma fòrça emplegat en occitan.

Coma la diferéncia galina-galineta-galinassa se fa per comparason amb una nòrma implicita de galina, la cal far veire concretament ; per exemple mostrar un imatge de galina :

M : - Qu'es aquò ?
E : - Una galina ! (mai d'un dròlle). Puèi lo mèstre mòstra un imatge de galineta mai pichòta :
M : - E aquò, de qu'es?
E : - Una galina ! Petite!
M : - E òc, es una galinapichòta pichòta (amb los gèstes), es una galineta ! Qu'es aquò ?
E : - Una galineta ! (mai d'un dròlle)
M (torna mostrar cada imatge): - Doncas, aquí ...
E : - Es una galina !
M : - E aquí ...
E : - Es una galineta !
M (mòstra una galinassa) : - E qu'es aquò ?
E : - Una galina grosse !
M : - E òc, es una galina gròssa, una galinassa !
E : - Una galinassa !

Lo mèstre fa veire los imatges e dire encara a mai d'un dròlle los mots correspondents.

Un exercici escrich pòt illustrar aquelas aquesicions novèlas, amb una consigna

coma : Colorala galina en jaune, la galineta en roge e la galinassa en irange, e la flor en blau.

Lo ròtle de la flor, totjorn parièra, es de donar una escala, un punt de comparason estable.

La legenda en dejós de cada dessenh, que cal far dire (puslèu que legir) al moment de l'explicacion de l'exercicí, permet de metre en evidéncia lo radical comun, e doncas las diferéncias.

Dins un segond temps, d'autres exemples similars de bastison de derivats, a partir de mots coneguts o novèls, amb d'imatges a la debuta puèi directament :

Una cata, una cateta ; una flor, una floreta ; una filha, una filheta ; una cadièra, una cadiereta ; una mirga, una mirgueta ; eca...

Per los noms masculins, se pòt partir de polet, poleton, poletonet per anar a piòt, pioton ; rit, riton ; cat, caton ; lapin, lapinon ...

La formacion del feminin

Òm pòt espleitar lo tèma dels animals domèrgues de biais a constituir de familhas : lo mascle, la femèla, los pichòts. Çò que fa : lo piòt, la piòta, lo pioton ; lo rit, la rita, lo riton ; lo cat, la cata, lo caton ; lo lapin, la lapina, lo lapinon...

D'exemples simples, a l'escasença d'istòrias o amb un supòrt documentari, permeton de mostrar que los adjectius seguisson la meteissa règla (de segur, es pas question d'explicitar). Per exemple :

- Vesètz aquí ! Lo polit rit ! e la polida rita !
- Es pichòt aquel caton... E la cata es pichòta tanben ...

Associar lo dessenh e lo mot correspondent

Amb de dròlles que sabon legir, o quasiment, es possible de demandar de religar cada perso­natge a son nom ; per defugir una lectura "a la francesa", cada mot deu èstre plan conegut e prononciat. Òm pòt donar los dessenhs abans los mots, e los far nomenar per mai d'un enfant ; puèi distribuir los mots e demandar de los pegar o de los escriure en dejós. Los escolans utilizan divèrses indicis per identificar cada mot : l'iniciala, las vocalas, lo nombre de sillabas, ...

Escriure la legenda d'un dessenh

L'exercici çai-sus concernís de mots isolats, plan diferents ; aquí se tracha d'una frasa corteta mas completa.

D'en primièr los dròlles agachan lo dessenh, e lo descrivon : i a la galineta, i a lo molin, la galineta va al molin, per portar lo blat, eca... La frasa-legenda es oralizada pels dròlles, e escricha sul tablèu per servir de referéncia.

  • Pel primièr ensag, es mièlhs de donar la frasa dins l'òrdre, la plan observar, demandar de copar per desseparar los mots, puèi de los mesclar, de la tornar ordenar e de la pegar.
  • Mas i a d'autres biaisses de far, per complicar lo trabalh : donar la frasa en desòrdre, escafar lo modèl del tablèu, pegar puèi escriure en dejòs... E acabar per lo coloratge del dessenh.
  • Las consignas son donadas una per una, e repetidas mai d'un còp.

Conclusion

Per acabar, ensagèri quicòm de novèl : donèri lo tèxt, amb las illustracions familiaras e escrich en gròs, e esperèri las reaccions. Los escolans son acostumats a aver de tèxtes de comptinas e de cançons, mas jamai an pas agut un tèxt tan long e qu'es pas estat memorizat sistematicament. Sulpic los dròlles veson qu'es l'istòria de la galineta, e ensajan de legir. De paur que prononcien coma en francés, prepausi de legir ieu la debuta, puèi eles la seguida, cadun son torn.

Legissi lentament, seguisson amb lo det. A cada fin de frasa verifiqui que tot lo mond i es. Puèi demandi : "Qual vòl ensajar de legir ?" Los volontaris son nombroses ; cadun legís una o doas frasas. Repreni quand la prononciacion es incorrècta. Mas i pas gaire d'errors. Quasiment totes son capables de legir corrèctament, amb l'intonacion adeqüata e mai de còps las ligasons, aquel tèxt plan conegut oralament, mas pas de per còr. De formas complèxas coma ieu, pas ieu, ni mai ieu, pauson pas de problèmas, perque lo sens e la prononciacion ne son estats assimilats simultanèament, dins un contèxte significant. Pensi que aquí se pòt parlar de lectura vertadièra : d'efièch, se i a d'ajudas e d'indicis nombroses, i a d'elements de descobrir que son pas estats vistes de per abans, una presentacion novèla, e un fum de competéncias complexas de metre en òbra (mobilizar los aquesits en francés e en occitan).

Sembla que la frequentacion dels tèxtes escriches, e mai abans que los escolans sián capables de los legir, favorisca lo passatge a una lectura vertadièra, basta que los tèxtes prepausats sián prealablament estudiats e apropriats (integrats) oralament.

Mas a la tota debuta de l'aprendissatge, devon pas jamai èstre plaçats en situacion de deschiframent d'un tèxt desconegut, perque de tot segur ensajarián de legir "a la francesa", e la resulta seriá contrària a la tòca cercada (prononciacion marrida, pèrda de l'accent tonic, pèrda del sens...). Es necite qu'ajan un corpus lexical, sintaxic e fonologic minimal, e subretot una intuicion del foncionament de la lenga.

Çò mai esmovent es de los veire totes volontoses e estrambordats : son ufanoses de saber legir l'istòria, e un fa remarcar que la poirà legir a sos parents que sabon pas l'occitan, idèa represa per d'autres. E vaquí que l'occitan va sortir de la classa, mercé als quites aprenents, e tocar un autre public.

De mai, d'unas remarcas fachas pels dròlles indican que debutan una reflexion sus la(s) lenga(s), e mai una comparason entre las doas lengas, lo francés e l'occitan. Per exemple, aprèp aver seguit dels uèlhs lo tèxt d'una cançon qu'èrem a cantar : "On dirait qu'en occitan il n'y a pas beaucoup de lettres muettes, c'est pas comme en français, on prononce presque tout..." (Mayeul, 7 ans, mai 2005).

L'occitan a pas de demorar una lenga son qu'orala ; los dròlles - e los parents - devon s'avisar que çò que se ditz en occitan s'escriu e se legís segon un còdi que s'apren, e qu'es util e accessible.

(N1) Albums du Père Castor, Flammarion.

(N2) Edicions nombrosas, per exemple aquela illustrada de las Editions Equinoxe, Barbentane, 1996.

Lenga e país d'òc, n°47, page 41 (12/2007)
Lenga e país d'òc - L'album de joinessa en CP