Practicas

Repertòri matematic (bis)

Josiane Ubaud, Lexicografa

Publicam un segond "Repertòri matematic" per remplaçar lo qu'avèm publicat dins Lenga e país n° 43 e que Josiana Ubaud nos senhalèt "la quantitat alarmanta de decas e d'errrors de metodologia que teniá". Puslèu que de se contentar de corregir / completar / armonizar lo repertòri e lo tornar donar aicí sens comentari, Josiana Ubaud trabalhèt longament a tornar metre sus pè un repertòri matematic que se tenguèsse - e d'aquò la mercejam- e demandèt tanben que siá publicada çai-jos una introduccion critica per explicar lo perqué d'aquesta reedicion. E mai nos i espolsèsse de bèla faiçon (saique o meritàvem... e demandam a nòstres legeires de nos perdonar !), trobam normal de publicar aquela mesa al punt. La prenèm per un acte pedagogic, que cadun sap que l'analisi de l'error es un bon vector d'analisi didactica. Los ensenhaires que la legiràn se rendràn compte de la necessitat imperiosa d'ensenhar una lenga rigorosa, d'autant mai quora se tracha de matematicas. Lo premièr repertòri sètz convidats a l'escampar al mai lèu per prendre aqueste.

Vaquí donc detalhadas las principalas familhas d'errors de l'article precedent :

Errors de concèptes matematics

Nombre per chifra, basa coma revirada de "repère" (un "repère" es provesit d'una origina e d'una basa vectoriala, es donc pas una basa), taus de percentatge (existís pas, es siá taus, siá percentatge), susfàcia luòga de superficia, adjectiu numeric luòga de adjectiu numeral, "la reciprocitat d'una relacion !" luòga de "la recipròca d'una relacion", mitan luòga de mièg (milieu).

Diversitat de reviradas impossiblas

Doas responsas donadas per "différence" (diferéncia, disparitat), per "moitié" (mitat, mièg), per "reste" (rèsta, sòbra), per "espace" (espaci, espandi). De mai, sòbra èra donat coma revirada a "reste" e a "excès". Rapelam aquest truisme qu'en matematicas, coma dins d'autras sciéncias duras, dins l'immensa majoritat dels cases, una sola responsa es possibla. Se sistèma de referéncia e referencial son efectivament sinonims, non es pas lo cas per diferéncia e diversitat, per rèsta e sòbra.

Aquelas absurditats menarián donc d'unes ensenhaires a dire e far dire : "la disparitat entre 10 e 6 es 4!" luòga de "la diferéncia entre 10 e 6 es 4", "6 es lo mièg de 12 !" luòga de "6 es la mitat de 12", "la sòbra de la division de 22 per 5 es 2 !" luòga de "la rèsta de la division de 22 per 5 es 2", "lo mitan d'un segment", luòga de "lo mièg d'un segment", "lo taus de percentatge dels presents es.../lo taus de percentatge de capitada es... !" luòga de "lo percentatge dels presents es.../lo taus de capitada es...". Al contra, se pòt parlar d'un taus exprimit en percentatge, en nombre fraccionari, en nombre decimal. Sufís pasmens de consultar un diccionari de catalan, d'italian, d'espanhòl, per s'apercebre de l'universalitat del lengatge matematic sus un grand nombre de ponches : en catalan, diferència, meitat, reciproca, resta/residu, espai, en italian, differenza, metà, reciproca, resto, spazio, en espanhòl, diferencia, mitad, recíproca, resto, espacio. Respectar lo lengatge codat e la romanitat es la mendra causa dins una sciéncia dura.

Per "repère", lo mot existís pas a l'identic dins las autras lengas romanicas. En se calant sus un diccionari d'italian que dona "punto di riferimento" per "point de repère", "riferimento ortonormo" per "repère orthonormé", un diccionari de catalan que dona tanben "punt de referència" e "sistèma de referència / referencial" per "repère", un diccionari d'espanhòu que dona tanben "punto de referencia" (mas pas la revirada de "repère orthonormé"), e en francés de segur que ditz tanben "système de référence/référentiel" a egalitat, cal donc prepausar "sistèma de referéncia ~ referencial" coma revirada de "repère". Donarà las equivaléncias seguentas : repère orthogonal = sistèma de referéncia (~ referencial) ortogonal, repère normé = sistèma de referéncia (~ referencial) normat, repère orthonormé = sistèma de referéncia (~ referencial) ortonormat (~ ortonormal) (las doas paraulas existisson ara en francés, per dire la meteissa causa, "orthonormé" e "orthonormal", ortonormal essent tanben emplegat en catalan e italian, nòstre diccionari d'espanhòu essent pas pro detalhat per donar aquest vocable). Es evidentament diferent d'una basa ortonormada (~ ortonormala), revirada erronèa donada per lo repertòri, que depend pas d'una origina, al contra d'un sistèma de referéncia.

Per çò qu'es de l'addicion, donam al contra las doas reviradas possiblas de "plus" (+), plus / mai, aprèp consulta de las autras lengas romanicas : italian piu, francés plus, espanhòl más, catalan més.

Incoeréncias de las causidas dialectalas / normativas

Lo lexic donava produit, desjont mas uèch, drecha, donc quora solament una forma de lengadocian occidental, quora solament una forma de lengadocian oriental (per classificar a la lèsta). Avèm restablit las doas formas dialectalas possiblas cada còp, produch / produit, ochen / oiten, drecha / dreita, eca. Dins una optica normativa, s'emplegarà donc d'un biais armonizat siá la seria produch / ochen / drecha / inscrich, siá la seria produit / oiten / dreita / inscrit, e mai existisca de parlars qu'usan d'un mescladís de las doas possibilitats.

Avèm tanben donat las doas formas possiblas per las finalas en -ièra /-ièira qu'avèm escrichas en una sola forma -iè(i)ra : los locutors adaptaràn segon son parlar.

Mancas lexicalas elementàrias

Lo lexic donava "ordonnée, négatif, diviser, égalité, mètre, décimètre, litre, gramme, géométrie, décagone, cylindre, droit", mas pas sos fraires simetrics "abscisse, positif, soustraire, ajouter, multiplier, inégalité, décilitre, décigramme, algèbre, décaèdre, cône, oblique". Donava conversion mas pas convertir, los adjectius numerics s'arrestavan a dotzen, eca. Las mancas èran donc tras que nombrosas, qu'avèm aital apondut mai de dos cent vingt intradas basicas. Mas essent la preséncia d'intradas d'un nivèl mai especializat que lo de l'ensenhament primari (per exemple axiòma, frequéncias cumuladas, istograma), auriam degut logicament completar per d'autras, per donar una sembla coeréncia a l'ensemble. Mas nos auriá menada a apondre mai de tres cent cinquanta entradas. Se sèm donc limitada a las mai evidentas e bèl primièr las simetricas indefugiblas de las ja donadas, que rasonablament, i podèm pas passar mai d'oras que çò qu'i avèm ja consacrat.

Avèm integrat los equivalents de PPCM (plus petit commun multiple) e PGCD (plus grand commun diviseur), en nos apiejant sus las solucions dins las autras lengas : òm pòt donc seguir siá la revirada francesa mai pichòt comun multiple (MPCM), mai grand comun divisor (MGCD), siá las solucions italianas, espanhòlas, catalanas minim comun multiple (MCM), maxim comun divisor (MCD). Avèm pas soscat a la pertinéncia d'unas reviradas segondàrias qu'avèm laissadas dins l'estat (butée = acotador ? per exemple), que demandarián de recèrcas mai longas. Çò parièr per la revirada de "sommet d'un triangle", qu'avèm laissada dins l'estat (cima / som) mas que correspond pas a l'equivalent dins las autras lengas (vertice en italian e espanhòu, vèrtex en catalan).

Mancas gramaticalas

La categorizacion gramaticala èra absenta d'en pertot, e la màger part dels adjectius avián pas de feminin, ni en francés, ni en occitan, qu'èran solament donats al masculin (décroissant / descreissent), levat qualques rars exemples condrechament escriches (proportionnel, lle / proporcional, a, décimal, e / decimal, a). Al contra, d'unes èran solament al feminin (polygonale / poligonala, sexagésimale / sexagesimala), d'autres solament al plural (suplementaris, tangents). Perqué, segon quina logica ? Aquesta abséncia regretabla menava a d'ambigüitas per l'usatgièr : per exemple, l'intrada "arithmétique", solament completada per lo nom au feminin, aritmetica, pòt laissar supausar a de novicis que val tanben per l'adjectiu (e van donc dire calcul aritmetica luòga de calcul aritmetic). Al contra, l'intrada "quatrième" èra completada per quatren, mentre que se legissiá en dessota "quatrième proportionnelle, quatrena proporcionala". Per un novici, la revirada de "quatrième" es donc quatren o quatrena ? Cal evidentament aportar la precision gramaticala "arithmétique adj = aritmetic, aadj", "arithmétique nf = aritmetica nf", "quatrième adj/n = quatren, aadj/n", e ne'n deuriá èsser aital per totes los adjectius numerals (dosen, tresen) que son a l'encòp substantiu. "Parallèle" es completat qu'amb lo substantiu al feminin parallèla : "plans parallèles" donarà donc "plans *parallèlas"? ! Qu'un repertòri/lexic/diccionari es escrich en principi per los que sabon pas, pas per los que pòdon dedusir solets lo feminin o la forma substantivada. Apondrem l'exemple de "pourcentage, percentatge (del cent)" que l'escritura es tanben perfièchament incomprensibla per un novici : caliá donar un exemple detalhat que del cent non es pas la revirada de "pourcentage" mas de "pour cent". Avèm donc completat d'en pertot per la gramatica, los feminins e los plurals irregulars, e illustrat per d'exemples se necessari.

Causidas lexicalas contràrias segon las intradas francesas

Ochen (adjectif numérique) e uechen (huitième), desjont (disjoint) e desjontat (droites disjointes), plat (angle plat) e planièr (plat), angle intrant (angle) e dintrant (rentrant), denominator mas numerador, milimètre, e millimetrat.

Decas ortograficas, cauquilhas, incoeréncias d'accents

L'esteleta * marca la forma erronèa) : *prisme / prisma, *uèchen / uechen, *ellipsa / ellipse, *resta / rèsta, *ordre/òrdre, *divisir/devesir (se pòt emplegar devesir (formacion populara) o dividir (formacion sabenta, preferabla aicí), mas *divisir es una forma erronèa), *nula / nulla , *isocèl / isoscèl, *papier / papièr, *terme / tèrme, *treize / tretze, *poténcia de *detz / poténcia de dètz, "supplémentaires" al plural mas la responsa suplementari au singular, equacion mas eqüilateral. Per lo darrièr cas, rapelam que lo trèma sus la u es facultatiu per marcar la prononciacion [kw] : avèm donc restablit las doas ortografias possiblas a cada còp equacion / eqüacion, equilateral / eqüilateral.

Pòsca aquest incident linguistic servir d'exemples de çò que cal absoludament pas faire, que, sens èsser lexicograf / lexicològ, los nonanta cinc del cent d'aquelas decas aurián degut èsser evitadas, en consultant simplament un diccionari de francés e un diccionari d'occitan. Pòsca inculcar tanben doas valors màgers de la lexicografia : rigor e umilitat davant la lenga. Impausar sa revirada, non verificada (*divisir per exemple), es d'efièch mancar d'un latz d'umilitat e d'un autre latz de respècte per la lenga e los usatgièrs. Oblidar d'intradas basicas (donar negatiu, dividir, mas pas positiu, addicionar, multiplicar), donar de reviradas desparièras segon las intradas, prepausar de falses sinonims dins una sciéncia dura, donar los adjectius sens sa forma feminina, o sens sa forma masculina, es mancar de rigor e de competéncia. Per subrepés, es contribuir a donar tanben un imatge folclorizat de la lenga, segon d'unas mentalitats que se pensan encara "las decas, es pas grèu !", o "la rigor entrepacha la libertat !". Quicham sus lo fach que volèm pas impausar "nòstra lei", mas que fasèm que rapelar "la lèi de la lenga occitana", lèi pròpria e lèi ligada evidentament a las lengas romanicas. Que d'efièch, en matèria de terminologia, cal totjorn consultar çò qu'an fach las autras lengas romanicas, que lo catalan (mas qu'es pas necite de lo seguir sistematicament). En mai, cal totjorn èstre conscient de la responsabilitat qu'es d'espandir sus lo "mercat de la lenga" un repertòri / lexic, qu'es mai "sacralizat" per los usatgièrs qu'un tèxte privat, bòrd qu'es censat faire referéncia. Las meteissas decas passarián quasi (encara que vist son nombre...) dins un tèxte liure, absoludament pas dins un repertòri. E un trabalh non rigorós fa que créisser l'insecuritat linguistica, ja pro importanta coma aquò ! Cal donc doblar de prudéncia avant tota publicacion d'aquesta mena. Las remarcas precedentas son evidentament valedoiras per tota autra mena de repertòri especializat (en geografia, linguistica, sciéncias naturalas, eca)1.

Document (format PDF) :Repertòri matematic (bis)

(N1) Avèm alestit un lexic francés-occitan (lengadocian e provençal) de matematica, informatica, fisica, fisica aplicada e quimia mai detalhat (9 000 intradas).

Lenga e país d'òc, n°46, page 71 (04/2007)
Lenga e país d'òc - Repertòri matematic (bis)