Estudis

La vinha e lo vin dins l'òbra d'Emili Barthe (1874-1939)

Claire Torreilles, 1

Emili Barthe es de Nissa, pròche Besièrs (Nissan-lez-Ensérune en francés). Comença per i far lo borralièr, puèi fa lo representant de comerci, e aprèp la guèrra es cafetièr, a Sanch Inhan e a Besièrs ont ten lo "Café des Félibres". Es lo discípol de Jean Laurès, lo Felibre de Vilanòva, autor de La malautié de la Bigno2, 1857 (document 1).

Sa produccion teatrala es ligada a la vida del teatre populari entre las doas guèrras en Lengadòc (vida que se manifèsta d'alhors dins Occitània tota, de Gasconha a Niça). La tropa d'Emili Barthe es lo Brès besieirenc, de Nissa. Cada vilatge - e mai las vilas ! - de Lengadòc-Bas a sa tropa dins las annadas 1900-1930. E. Vieu e J.-M. Petit an evaluat a l'entorn de 2000 lo nombre de pèças representadas entre las doas guèrras, dins los vilatges de Lengadòc. Citam "Lou poulin de Montblanc" de J. Layris, "La Tourre de Sauvian" d' H. Cabanel, e mai que mai "Lous cigalous narbouneses" d'Ernest Vieu. Senhalam enfin que Marcellin Albert aviá una tropa sieuna a Argelièrs.

Escriu d'en primièr de nombrosas "carnavaladas", jutjaments de Carnaval per Nissa, per Casols, per Colombièrs... pèças jogadas per las tropas localas, imprimidas sus de fuèlhs volants, abans d'èsser recampadas e publicadas : Lou proucès de Maissodoulo, 1901 ; Lous abinatach, 1902 ; Lous celibataris, La cougo de l'ase, 1903 ; Pagèl e Pagèlo, 1904 ; Bistroutié, 1906 ; Carèmo e Carnaval, 1908 ; Pincardeto e Cantoclar, 1910... etc. An aquel genre s'apren sa pèça mai famosa : Lous proufitaires, 1922, contra los profitors de guèrra (jogada pertot en Lengadòc, amb mai de 300 representacions).

Escriu puèi de pèças en un acte, que recampa jos lo títol : Teatre poupulari, en dos tòms. Citam : La coucho bestido, 1924 ; Lou courdounié amourous, 1925 ; Lous dous gabaches 1934 ; La soupo de mourres, 1938.

E tanben de pèças mai ambitiosas, en tres actes : Lous bielhs, 1923 ; Lou perdou de la Tèrro, 1925 ; Rasims de Luno, 1927 ; La filho de la Mar, 1928 ; La gitano, 1931 ; Nino, 1934 (d'aprèp lo roman de Vigné d'Octon).

Escriu a la fin de sa vida un roman, en 1938, La Nissanenco. Laissa inacabada una pèça en tres actes, qu'Ernest Vieu ne parla dins un article d'Occitania, en 1937, en disent : "una peça pas encara acabada, fresca en tres actes d'una epòca troblada per lo nòstre país, e dont lo títol 1907 es per nosaus Occitans de la vinha d'un tant dolent remembre."

Emili Barthe es un radical en politica e un membre actiu del Felibritge. En 1924, quand demanda per èsser majoral, dona la tièra de sas pèças : mai de quaranta títols, jogadas per de tropas d'amators dins 13 vilas, 28 vilages dins Eraut, 6 dins Aude. Participa, a la fin del sègle XIX, a L'escolo del Titan de René Fournier que s'acaba en 1906. Es fondator de la Cigalo Lengadociano (1906-1933), puèi, en 1936 de L'Escolo Trencavel, amb Léon Cordes e Ernest Vieu.

Barthe es un autor urós, escriu per un public precís, d'un luòc e d'un moment. Es plan representatiu d'aquel teatre de vilatge qu'es a l'encòp teatre al vilatge e del vilatge, coma ne fan Laurès (Lous secrech de la bendémio3), Albarel (Vivo lou vi !) Dezeuze, Jeanne Barthés, dicha Clardeluno, Vinas4. Per los tèmas que tracha, Claude Alranq lo compara al teatre roergàs (E. Mouly) o carcinòl (Cayrou) de la pontannada : un teatre terradorenc, mas adaptat a las realitats sociologicas del Lengadòc viticòl.

Léon Cordes, qu'es fòrça critic per los estereotips qu'un tal teatre pòt enrebalar, es tanben conscient de la riquesa de lenga que ne fa la capitada vertadièra : "Il a le génie du mot qui porte, il est peuple et parle comme le peuple".

Paure Miègjorn, La vida o la mòrt.

De la vinha e del vin, Emili Barthe ne viurà una granda part de sa vida, sens èsser païsan ni proprietari, mas bistrotièr e comerçant. Parla als vinhairons en fraire :

"Nascut dins lo Miègjorn, tetèm del même lach
Se la vaca morís de ieu tanben n'es fach.
Coma vautres tanben, visat per la roïna
Sentissi'n grand sanglot elargir ma peitrina",

çò ditz dins un poëma de 1901 : Paure Miechour.

Aqueste poèma long (document 2) es una mena de pamflet, violent e plen d'amarum, que comença per un omenatge a Laurès que ven de morir, e que contunha per una analisi de la crisi de la viticultura miègjornala a la debuta del sègle XX. La vida del vinhairon es evocada coma una lucha de contunh contra los elements e contra los eveniments. Quora patís d'una succession de flèus naturals, e lo cors del vin monta, mas los trabalhaires son dins la misèria. Quora lo temps es bèl, las recòltas bonas, mas lo cors tomba, lo vin se vend pas, e la maganha es generala. Lo pichòt proprietari a saique lo coratge de tornar prene lo bigòs en dire :

"A l'an que ven
N'aurem saiqu'un pauc mai s'aqueles temps s'arrèstan".

Mas lo malastre de la viticultura es pas solament lo mildió o l'oïdium, es tanben una organizacion economica e un sistèma politic que menan lo mond vinhairon a la crisi5. Emili Barthe denóncia ja los profitaires que "chucan lo sang" del vinhairons. "I a tres ans, oui, tres ans qu'aquò dura" çò ditz. D'en primièr, es lo comèrci que "coma un lop es prèste a sautar sus la feda" e que crompa "s'aquò pòt s'apelar crompar / Vòstra susor d'un an per un bocin de pan".

Puèi se demanda perqué la crisi de la viticultura es mai que mai la del Miègjorn e respond que la monocultura de la vinha i a pres una plaça desmesurada dins l'economia - es un discors que tendrà tota sa vida, e que desvoloparà dins La Nissanenco6: "Agachem-nos a nautres. Bèi s'es plantat pertot !" çò ditz, en reprochant la tissa generalizada de far de vin : "De vin, fagam de vin, ne fagam en abonde !" Va mai luènh, en disent que cal reconéisser que los primièrs fraudaires son los vinhairons qu'an traficat lors vins :

"Segon que l'aja espés o clar coma d'aigueta
Tal i met son tres-sièis, tal autre sas piquetas".

La resulta es un vin de marrida qualitat, pas que de "mistura e de salopariá"!

La conclusion del poëma manca pas de conviccion. La crisi es aquí, es generala e seriosa. "Lo Miègjorn es condemnat a mòrt !" La roïna menaça proprietaris e obrièrs. Lo discors sus la mòrt del país prefigura mai d'un discors de 1907, dins una mena d'eloquéncia felibrenca patetica e imatjada :

"Dins un tautàs sens fons lo país arpateja
Dins totes los ostals la misèra mestreja".

Lo darrièr moviment es de revòlta e de revindicacion per parlar al nom de los que vòlon "viure de son trabalh" e al país. La perorason s'adreiça a França, maire de totes, per li dire de pas doblidar sos enfants del Miègjorn :

"Sèm pas bastards, pasmens, França, siás nòstra maire
Volèm que viure, ensi te demandam pas gaire !"7

E a la fin se fa lo resson quitament ugolian de "tres milions de bocas / de tot çò qu'entreten e trabalha de socas" per implorar d'un biais solenne la maire patria :

"Balaja per totjorn la nuèit que nos estropa
Parla, França, es de tus que depend nòstre sòrt
Per nautres ton arrèst es la vida o la mòrt."

Aquesta violéncia verbala, representativa d'una certa fraseologia dels moviments viticòls, se tòrna trobar jos de plumas mens conegudas, a l'entorn de 1907, dins las revistas (Trencavel, Lou Camel) e los almanacs felibrencs (La Cigalo lengadouciano, La Cigalo narbouneso,). Se trobam gaire de cançons dirèctament "engatjadas", ne trobam fòrça que desvolopan la tematica dolorista de la misèria populara, obrièrs sens trabalh, enfants adalits, femnas aclapadas e filhas redusidas a la prostitucion8, amb qualques allusions a una actualitat dramatizada. Citam una Tristo cansou d'A-E Vincent de Servian (document 3). Darrièr los estereotips del romantisme social, se i pòt legir una mena d'estil 1907.

Barthe escriu dins la meteissa vena patetico-populista una Marseillaise du vigneron en francés. Son de cançons en francés que los manifestants de 1907 cantan, coma La Vigneronne, La Marseillaise des viticultureurs... L'occitan, e mai foguèsse encara largament la lenga d'usatge de la populacion miègjornala, a pas dins las manifestacions qu'una plaça simbolica e marginala9.

Lo mond de la vinha dins lo teatre

Al contra, l'occitan es la lenga del teatre, luòc de connivéncia e celebracion de la convivéncia. Mai d'una pèça a per encastre e per subjècte lo mond viticòl.

Lous abinatach es una carnavalada, jogada per lo primièr còp a Nissa, lo 19 de mai de 1900. Lo genre forabandís tota deploracion e favoriza l'inventivitat burlesca. Los personatges an totes un nom en rapòrt amb lo vin, Roubinet, Embut, Dousil, Semalou, Piparot... L'avocat general s'apèla Chucomoust, lo president del tribunal Tinèl e l'ussièr Cornut ! Pas besonh de revirada per lo public lengadocian ! Es l'istòria d'un proprietari, Pansariho (es a dire : rasim secat), que convida sos amics per la Sant Miquelada, fèsta de la Sant Miquèl, que marca la debuta de l'annada païsana. L'endeman i a sièis dels sèt convidats de malauts e acusan Pansarilha de lor aver servit de vin de farlabica10. L'avocat de la defensa, Pecoul-transit, plaideja que l'amor excessiu de la botelha es sol en causa. (document 4). Lo lengatge est lo testimòni de la plaça que ten lo vin dins la vida sociala, dins las convèrsas comolas de provèrbis, de perifrasas umoristicas, de luòcs-comuns que quitan pas de far rire. L'escambi n'es ritual. Es lo signe de l'apartenéncia a una comunautat, a una cultura.

Quina invencion metaforica del lengatge comun represa dins lo lengatge del teatre ! Per dire "aver set", se ditz "aver la gargamèla seca" o, "aver lo gargalhòl eissuch"; per "beure", las femnas dison "beure" mas los òmes, entre eles : "banhar l'enche", "chucar, trincar, banhar lo bèc", "mocar de botelhas", "caplevar la botelha suls pòts", "se gargalisar", "pintar, chucar la picharra..", o encara "abeusar lo cabòt"; per "se sadolar", "s'empegar (duscas a las aurelhas, se se tròba !) , se caufar las cilhas", "se tibar", "s'adosilhar", "èstre brausit", "aver la pel tanada...". Enfin per designar lo vin, las expressions idomaticas mancan pas : "jus de bròca", "tisana de gavèl", "siròp que pissa la soca", "vin de bona canha", o, mai emfatic jos las plumas felibrencas : "sublima liquor", "miralh de la vida", "chuc de l'ambrosia", "òli de la pensada", "divenc fiu de la soca", "sang benesit...". Mas, s'es marrit, es de "tisana de tuca", "d'aiga de castanha", "de fel", "de poison", "de sorra", "de porranca", "de mistura". Per los compliments d'usatge, avèm la causida entre "se regalar, se cofar d'un vin", "çò que se beu es de rasim pur", "ne cal pas un carton per montar la ganarra", "crèsi pas qu'a Besièrs se'n faga de melhor", "me monta a la narra", "fasiá lo pel al vin de Rosselhon" o "lo Bordèu s'i fa pas". Mas per criticar, òm es pas en rèsta, de : "a un pauc l'escaudat", "n'auriái pas lavat las cambas a mon chin..." o "es talament negat que crida al secors !" o, en variacion : "es qu'un auratge, ièr, tombèt dins la barrica ?".

Aquestas replicas en alexandrins, a la mòda burlesca, Emili Barthe las fa dire per d'obrièrs ataulats a la terrassa d'un cafè de vilatge, jos la trelha, al canton de la carrièra, dins Lou rebe de Peirounet. Mas las expressions oralas que n'avèm donat pas qu'un pichòt escapolon, las met tanben dins la boca dels borgeses, grands o pichòts, quand se recebon ceremoniosament, tant coma de las sirventas, dels trabalhadors de tèrra, dels menusièrs, comerçants, postièrs, peissonièras, maçons, pescaires... Se pòt pas citar totes los mestièrs que Barthe a representats dins son teatre, que son ambicion es de donar l'imatge lo mai precís e diferenciat de la societat lengadociana. La cultura del vin es coma lo ciment d'aquesta diversitat.

La pèça Lous rasims de luno es jogada a Pesenàs en 1927 per la tropa de Frédéric Pétesque11. L'accion se passa en Lengadòc-Bas, pendent las vendémias, dins la "mainajariá de monsur Ramèl", decòr descrich amb un abonde de detalhs realistas : la cort, los escalièrs, la trelha, lo portal alandat que laissa veire lo vilatge amb son cloquièr, la pòrta del chai dobèrta sus totes los instruments de la vinha... L'ostal deu pas èsser luènh de Vilanòva, que se ditz que, de la vinha, òm pòt veire los Pirenèus, e que lo majoral Laurès (reincarnat !) i passa en vesin, dintra e sortís, mai d'un còp. Es una figura nòbla d'artista e de savi (document 5). Lo tèma dels "rasims de luna" es d'alhors manlevat a una cançon de Laurès, cançon leugièra qu'evòca l'amor liure en temps de vendémia :

"E cadun ambe sa caduna
Dins lo campèstre embriagat,
Anèit partiràn d'amagat
Per culhir de rasims de luna ! ..."

Çò que mancarà pas de far lo jove Jan, filh del patron, amb la polida Martina, una copaira blonda venguda... d'Avinhon e mestressa d'un braconièr, que li dison "lo Roge"! Mas l'aventura que comença dins los rires e l'afiscacion de la vendémia, amb danças e cants, vira al drama, quand Jan vòl esposar sa Provençala. L'acarament del paire e del filh ven lo subjècte central de la pèça. Lo primièr argumenta de l'onor, del nom, de la proprietat e de la morala, lo segond dels dreches de la passion. Lo paire ganha, mas tot bèl just, que Martina, in fine, es nafrada a mòrt per son braconièr. L'òrdre del campèstre es restaurat, e la morala de la proprietat e de l'eiretage triomfa.

Dins La Gitano, pèça de 1931, (document 6), la cortina se dobrís parièr sus un decòr rustic : "Granja de Mèstre Arnaud, entre Serinhan e Besièrs, entre lo ramonetatge e l'ostal : trelha sus la façada, banc rustic davant la pòrta". Los mots cargan lor pes de realitat sociologica : la granja es la bòria, lo ramonetage, l'ostal del meitadièr, del baile o ramonet, e l'ostal es l'abitacion del mèstre. Vaquí un mond en representacion : la gròssa proprietat de la plana, lo mèstre e los obrièrs que tòrnan en fin de matinada e rendon compte del trabalh. Venon de sulfatar. La distribucion de paraula es plan ieraquizada : Pierrau sembla d'aver la plaça del ramonet, parla primièr, los obrièrs aprèp, e enfin lo gitano ditz sa frasa. Son tres gitanos "endiablats", preissats d'avançar per poder assistir a las fèstas de Las Santas lo 25 de mai. Dins lo dialòg, cadun ten sa particion, la familiaritat paternalista e ironica del mèstre, lo respècte del ramonet, la satisfaccion del trabalh plan fach matissada de la contrarietat de professionals obligats de seguir lo ritme tròp rapid que los interimaris que son los gitanos lor an impausat. Lo tèma de la pèça es ja indicat : l'oposicion de dos monds, lo dels òmes de la tèrra e lo dels "barrutlaires" sens estaca. L'intriga es una represa dels Rasims de Luno. Lo filh del patron tombarà amorós de la bèla Gitana, mas a la temptacion del nomadisme succedirà la saviesa terradorenca. La Gitana, escotelada ela tanben per un pretendent gelós, morís, coma Mirèio, a Las Santas12. L'amor aquí tanben serà sacrificat a la lei d'aram del patriarcat.

Lo perdoun de la tèrro (1925) representa l'autre costat : la descasença d'una proprietat pichòta que son mèstre a pas sauput o pogut servar. Martí a vendudas sas tèrras e sa "grangeta" per dotar sa filha, e se tròba a calòs. Regreta lo temps ont èra "son mèstre", vinhairon liure e urós :

"Tant ivèrn coma estiu, alargat pel campèstre
Fasiái mon trabalhòt reglat coma se deu,
Coneissiái pas digús de pus urós que ieu !
Cada matin, quand l'auba atuda las estelas,
Quilhat sus ma saumeta entre las canastelas,
Anavi escaucelar, podar, sofrar, rasclar ;
Me crebar dins ma vinha èra me regalar."

Ges de tèrra, ges d'ostal. Los mòbles de la familha son venduts a l'enquant, lo filh jove es escampat del collègi. Se retròban, umiliats e ofensats, dins l'ostalon del vesin. A l'evidéncia, aquesta pèça representa lo mecanisme de la speculacion capitalista que permet als gròsses negociants (M. Bompal) de devorar los proprietaris pichòts (Marti) e mai los negociants mens solids (lo gendre Ramon, butat al suicidi) per dire de contrarotlar mercats e produccion. Los dialògs son violents, l'occitan ditz amb eficacitat los conflictes umans e las destinadas estrifadas. Mas la lei del genre comic permet pas una denóncia tròp amara de l'injustícia. Sus la scèna, Barthe filtra la realitat sociala amb de crivèls psicologics mai o mens versemblables : d'un costat acusa las femnas capleugièras d'aver fach lo malur de l'ostalada, e de l'autre, dona de remòrds al gròs negociant que fin finala rendrà als Martí la tèrra e l'ostal, amb aquelas paraulas sublimas :

"La tèrra a pas d'atrach per n'autres comerçants
E de pensar que vos l'amatz coma un calandre
Me dobla lo plaser de poder vos la rendre !"

Lo maridatge e las amors son donc sovent, dins lo teatre de Barthe, sotmeses a l'interés de la vinha. Dins Lous Maridaires, lo filh del cordonièr Gustou deu maridar una filha qu'aima pas, perqué sos parents an de vinhas : l'ambicion de l'artisan es d'aver qualques vinhas, e mai foguèsson "quatre socas en crotz" coma ditz, e a partir d'aquò, la promocion passa per lo nombre de socas qu'òm poirà apondre al ben13. Dins Nino, los parents d'una joventa son plan uroses de la veire dançar la dança de las Trelhas amb un cèrt Polita de Montblanc, qu'es "caluc del vin que vend", mas la filha es amorosa d'un pastre desargentat !

L'ideologia del terraire

Claude Alranq o ditz dins son Théâtre d'oc contemporain14 : tot lo teatre païsan d'entre las doas guèrras en occitan es animat per lo culte sobeiran de la "Tèrra", lo d'Emili Barthe bèl primièr. Es a respècte de l'interès de la Tèrra, sovent confondut amb la Proprietat, que totes les conflictes se devon resòlver, per lo bonur o lo malur dels òmes e de las femnas, de las familhas, de las comunautats... Es la valor superiora. La tèrra mentís pas, la tèrra perdona, la tèrra es generosa... La morala del Perdoun de la Tèrro es explicita :

"La tèrra vos pòrta son perdon
Sap que l'avètz totjorn aimada e regretada".

La Tèrra, d'un biais essencialista, permet de passar per dessús los accidents de l'istòria, a regard d'una permanéncia de valors que lo temps ciclic de las recòltas incarna. Lo messatge mistralenc, en 1907, èra ben d'aquesta inspiracion. Dins son poëma del 3 de mars 1907, Veguen veni, Mistral se plaça, per prendre pas posicion dins lo temps dels eveniments, al nivèl de l'eternitat :

"S'aco's pas vuei, sara deman
Duro jamai quand plòu o nèvo
Pèr tóuti lou soulèu se lèvo,
E grum d'eigagno en se fourmant
Autant lusis coume diamant."

e presica la paciéncia de la natura als òmes impacients :

"S'aco's pas vuei, sara deman
Rapelen-nous que la paciènci
Es lou cepoun de la sapiènci
E, mau-grat tout, sian flourimand
Quand de paciènci nous arman".

Lo poëma es publicat en junh dins la Cigalo lengadouciana15.

Emili Barthe, dins lo roman de la fin de sa vida, La Nissanenco, jos-titolat "roman de la tèrra d'òc", es tot plen d'aquesta filosofia. Lo temps a passat, la societat a cambiat, mas fixa dins una forma romanesca una ideologia que rebat lo desir d'eternizar la "Tèrra d'òc". Aqueste roman es d'alhors pas un roman tant a de mal a trobar son ton entre lo realisme de la descripcion del país (trabalh de la vinha mai que mai o pintura justa de las relacions socialas dins un vilatge) e un discors pastat d'ideologia felibrenca.

Podèm notar pasmens, qu'al contrari de las situacions del teatre, aquí es pas la vinha qu'empacha los joves de se maridar, es la distància sociala. Floreta, filha d'artisan de Nissa, pòt pas esposar Francil, un "bastard". Passarem lis : lo corrolari del culta de la Tèrra es lo de la "raça", "la fòrta raça d'òc", "l'arma de la tradicion"!

La vinha, ela, reunís los joves. Lo temps de la vendémia es temps de fringatge. Dona als joves l'escasença de se rescontrar : Floreta trabalha a la vinha e espèra mai que tot l'ora de la vendémia (document 7). Lo tèma de la libertat sexuala que la vendémia favoriza es recurrent dins la literatura occitana, coma o mòstra Felip Gardy dins son estudi sus la "caponada"16.

Lo roman comença per la caponada e l'intriga sentimentala, puèi se fa mai etnologic en descrivent las fèstas ligadas a la vinha, coma la "carreta ramada" e la "solenca". Aqueste repais de fin de vendémia se fa a la granja de Salabèrt (document 8). Barthe representa la fin de la vendémia, amb grandiloquéncia, coma un moment ritual ont los òmes fan rajar lo sang de la tèrra, lo principi de vida que se transmet de generacion en generacion. La Tèrra-Maire es urosa de "s'adalir per lo benèstre de l'umanitat" dins una vision quasi cristica, avant d'entamenar son cicle de renaissença. Lo ligam de tota una societat i deu trobar sa fòrça, malgrat las tensions superficialas : "Mêmes dins las epòcas las plus treboladas ont la politica semenava la discòrda dins tant d'ostals, los vilatges an totjorn donat l'impression d'èstre de grandas familhas amolonadas al torn del cloquièr." Reconciliacion de las classas dins la fraternitat meridionala : sens luènh de l'eime de 1907, mas pas tant qu'aquò, al fons, levat lo cloquièr ! Nos demandam amb interès çò que n'es endevengut de la pèça inacabada sur 1907 que Barthe es censat escriure dins lo meteis temps, a pauc près, qu'escriu La Nissanenco. Mas, dins La Nissanenco, cal ben dire qu'es lo ruralisme felibrenc que domina, e, en 1938, es malurosament portaire d'autres ressons.

Dins l'òbra, fòrça rica, d'Emili Barthe, una evolucion se dessenha, d'una poësia polemica sus la crisi del Miègjorn a un teatre fecond noirit de la coneissença intima qu'a de la societat bas-lengadociana, per acabar sus un ensag de roman sus lo país natal. Lo tèma de la vinha es omnipresent, jos totas sas formas, economica e istorica, burlèsca, patetica, erotica, etnologica, mitica. La distància amb l'istòria es mai importanta a mesura que lo temps passa, en foncion tanben dels genres causits. Es ben lo genre teatral qu'a sa preferéncia e la de son public, genre popular que n'explòra tota sa vida las possibilitats, de la galejada al drama, a l'interior d'una estetica del "natural" qu'es la d'una situacion e d'una societat, e que, per una granda part, es condicionada per la causida de la lenga.

Annèxes

Document 1

La malautiá de la vinha

Enric Laurès

Èra per las tres fes qu'un bon chuca-brotilha1
Lo rabassièr sul còl, arribava a la vinha
Cada jorn resolgut de l'anar derrabar.
Mes, quand i èra, son còr podiá pas i tombar.

Sa vinha patís l'oïdium... de dos ans a pas donat de vin, e lo trabalhador n'a pas begut, a pas pus de vam !

Ont ai aquela ponha
Quand, a son de ponhet e sans faire la tronha
Amb una dama-jana au mens de dètz cartons
Ne vojavi plen veire a vint, a vint-e-dos ?
Quand amb un barricòt d'una pagèla e mièja,
Beviái coma un vaissèl beu amb la tremeja
Aquí glo-glo, glo-glo, sans lo braç me morir
Sans languir de pausar, sans flacar, sans pallir ?
E lo jorn del parí, beure au mens un quart d'ora
Amé l'embut de boès, l'embut de canta-plora ?2
Aquò, si, qu'èra un temps ! Mes aquel gus de mal
Me rend espelofit coma un an d'espital.

Se ditz que se derraba sa vinha e que la malautiá s'acaba, serà arroïnat !

Pasmens, se l'an que ven, florada, fresca, bèla,
Cargada de rasims coma un pomièr de flors
La vinha repreniá sas primièras favors
E que, per recaptar la vendémia novèla,
Vejèssem tot en trin, carretas, faunhadors,
Vaissèls, tinas, semals, panièrs vendemiadors,
Lo premsaire assetat al ras de la canèla
Sangbeure, tirar l'enche al fumet capitós
Que monta daus los cabirons,
Lo gavach qu'es vestit o de sarga o de tela,
Aveire tot l'argaud avinatat, onchós
E ieu veire ma vinha un lenhièr d'estelons
E me brutlariái la cervèla !
[...]
O gus d'oïdium ! agacha, aquí ton òbra !
T'amagas per las flors coma fa la colòbra
E quand as empestat la vinha amb ton veren,
Te tòrnas enanar sans far semblant de ren.
Aja pietat del monde, e de ieu en persona,
Lo vinagre val mai que l'aiga la milhona !

ponha : fòrça del ponhet
una pagèla : 60 litres
tremuèja : trémie, gros entonnoir
faunhar : fouler
vaissèl : foudre, gros tonneau
tina : grande cuve, semal comporte
sangbeure : convoiter ; enche : tuyau
cabirons : chevrons
sarga : serge
argaud : sarrau, blouse
estelons : petit bois

(1) Èra lo tresen còp...

(2) chantepleure, mena d'asaigador en tèrra

Source : La malautié de la bigno, 1855.

Document 2

Paure Miègjorn

Emile Barthe

Lo poëma comença per un omenatge a Laurès que ven de morir.

Lo temps d'unas fes ritz, de fes plora, e sul temps
Lo comèrci a totjorn reglat sos moviments.
Que lo trabalhador soslève, bine, terce,
Mas qu'engatge pas res sul temps ni sul comèrci,
Car a part lo femnum que trompa los pus fins,
Lo comèrci e lo temps son çò pus trompadís.
Cal pas per eles dos ne metre mai a còire ;
A lo qu'i fisa tròp, sovent li pòt escòire.
Son bèi çò qu'èran ièr, coma es totjorn estat,
Los enemics mortals de la proprietat1,
E son per l'assucar car l'an tròp presa en tissa.

Qu'abrial se fonda en gèl e julhet en granissa,
Que las nèblas de junh congrelhen lo mildió,
Que blueta e porquet, que pirala e carbon2
S'acarnen sul socam coma los còps suls ases,
Que per tot lo Miègjorn e dins totes los mases
Bèstias e malautiás passejen sos verens,
Que li demòre enfin pas res o presque res,
Tot lo monde es ernhós, lo pus gai fa la cara.
E pasmens tot escàs la Sant Miquèl se sarra
Que lo vin, còp sus còp, vei montar sa valor,
Coma lo termomètre al fòrt de la calor.
E s'explica, pardiu ! aquela auça de prises
S'es colit un rasim cada cinc o sièis vises.
E malgrat son pris fòl, dins los trabalhadors,
Es pas en même cap d'arribar'far lo nos3,
Car lo mal es per el pus fòrt que lo remèdi.
Per viure un an de mai a que recors al crèdit,
Mes sans se desgostar, totjorn fèrme e valent,
Emponha son bigòs e ditz : "A l'an que ven !
N'aurem saique un pauc mai s'aqueles temps s'arrèstan !"
E plen d'esper combat.
Que las sasons s'i prèsten,
Qu'ambe moderacion, sans baugièr, sans furor,
L'ivèrn traga son freg e l'estiu sa calor,
Que plòga a temps volgut, que cap de matinada
Espolse pas en lòc son escarrabinada,
Que ges de bestialum ni cap de malautiá
Venga pas destorbar la marcha del plantièr,
Que mai ambe sos vents que fan rafir los morres,
Prenga pas tant a còr l'espilhatge dels borres,
Qu'un temps viu e galòi pare la florison,
Que lo rasim pinhat dintre plan 'n vairason,
E tot lo monde es fièr, galòi, tot met de garri ;
Del pichòt païsan al gròs proprietari,
Cap rèsta pas darrèr : sèm pas al mes d'agost,
Que tot afogats, romplits d'un meme gost,
An dejà pauc o pro la vaissèla enginhada :
Digús s'oblida pas per far la reliada,
E quand lo jorn vengut comença lo rambalh,
Tot es embriagat per l'amor del trabalh.
S'ausís que de cançons dins las vinhas ramudas,
De rires de jovents e de crits de menudas,
La jòia bat son plen, tot nada dins lo vin,
Ne raja de pertot, sans saupre ont lo cabir...
"Quna recòlta ! Aumens ongan farem los fraisses !"
E los trabalhadors son fièrs coma de gaisses :
Paures tanecs, cantatz, risètz, dins pauc de temps
Vos èra reservat de retorns escosents ;
Coma lo lop qu'es prèste a sautar sus la feda,
Lo comèrci vos finta : es el que bat moneda :
Vos aurà tard o temps ; podètz pas reguitnar,
Ten lo nos corredor que deu vos escanar.
"- Se vendiatz plan lo vin seriatz ben tròp uroses !
Tant d'òr es pas fondut per vòstres dets terroses ;
E seriá ben donat, s'èretz tan plan pagats,
De crocants al porcèls e crèma als forçats !"
Aquí çò qu'entre dents lo comèrci romilha :
Abusa del besonh que vos entortovilha,
E vos crompa, s'aquò pòt s'apelar crompar,
Vòstra susor d'un an per un bocin de pan.
Dels crèdits qu'avètz fach lo pagament s'impausa,
I prepausatz lo vin (malur a qui prepausa)
E vos dona vint francs de çò que ne val cent.
A ! Compreni, botatz, que vos siágue escosent,
D'arroïr vòstres còrs per enrichir los autres,
Compreni vòstre sòrt, fraires, car coma vautres,
Nascut dins lo Miègjorn, tetèm del même lach,
Se la vaca morís de ieu tanben n'es fach.
Coma vautres, tanben, visat per la roïna,
Sentissi'n grand sanglot elargir ma peitrina,
E contra los tirans que nos chucan tot vius,
Crachi tot l'amarum de las malediccions !
[...]
E pasmens i a tres ans, oui, tres ans qu'aquò dura,
E res enralha pas lo mal que nos aturra,
Fòrça rasons, es vrai, nos tenon jol flagèl,
E malgrat sul comèrci aja racat mon fèl,
Car dins l'embalament d'una ataca mordenta,
Virat que sus el sol los tòrts de la meventa4,
Reconeissi, botatz, que la crisi en question,
Ven un pauquet tanben del tròp de produccion.
Soi pas de los qu'aicí se meton dins la bòla,
Que de l'intelligéncia avèm lo monopòla,
Ni de los qu'an cregut jusqu'an aqueste jorn,
Que se la França beu es que gràcias al Miègjorn.
Ai pro de jutjament e pro de comprenòri
Per saupre que pertot bèi la vinha fa flòri,
E que dins tal endrech ont fasián que de milh,
Bèi pòdon de sos vins ne beure a plen dosilh ;
Oui, s'es plantat pertot : e sans parlar dels autres
Prengam-z-o per aicí, agachem nos a nautres :
Avèm mes en socams totes nòstres terrens ;
Los puèges plen de tuf, los fonses salobrens,
Ont veniá pas un gran per noirir 'na lunòta,
Los estanhs qu'autras fes fasián que de canòta,
Tot aquò's preparat, virat dessús-dejós,
Coma d'una fontaina ara pissa de most.
E quand passejariatz tota nòstra contrada,
Trobariatz pas en camp la mendre sestairada :
Cal que totes a reng, grands e pichòts borgés
Crompen per sos bestials grans, foratges e fens.
"De vin, fagam de vin, ne fagam en abonde !"
E coma tot se pèrd quand òm ne fa 'n abús,
L'òr que la tèrra a pres ne sortirà pas pus.
Bèi tot se fa sans gost : abans, dins cap de vinha,
Auriatz pas vist una èrba, una mata, una espinha,
Ara s'i fa pas cas : al luòc de cinc faissons,
S'en fa dos, e grand gaug : mes çò pus malurós,
Es qu'a la prima, quand los borres, ambe fòrça,
Del socam plen de saba escarvalhan l'escòrça,
Ne se'n ara arrivats, o desespèr crudèl,
A reclamar contra el las colèras del cèl,
Per que bèi, la recòlta entretenga la vida,
Oui, soetam que lo temps la rabaisse en partida.
Despuèi que Monde viu, saiqu'es lo primièr còp
Qu'un país es perdut per que rapòrta tròp.
[...]
Se sap, la produccion es apelada a créisser
Digús n'es pas pro sòt per o pas reconéisser :
Mas per que donc, alòrs, se la vinha se plai
Dins certenas regions ont se fasiá jamai,
Se lo rasim madura ont veniá que la poma,
Se se'n recòlta mai que çò que se'n consoma,
Per que donc, nom d'un gòi, sans socit de la Lei,
La frauda un pauc pertot cada jorn bat son plen ?
Totes braman contra ela, e pecaire, pecaire,
Qual es que n'a pas fach o cercat a ne faire ?
Vòli pas anar lenc, sans sortir del país,
Qual es que pauc o pro trafica pas sos vins ?
Segon que l'aja espés o clar coma d'aiguetas
Tal i met son tres-sièis, tal autre sas piquetas,
E non content d'aquò, mai d'un e mai de dos,
An vendemiat, un temps, amb de sucre e lo potz.
Bauges que sètz estats ! gueitatz çò que nos penja,
Lo teniatz al comèrci, el ara se revenja,
S'es causa mai que res del mal que subissèm ;
Oui, s'es causa que bèi lo comerci nos ten,
Fraudaires sans pudor sètz estats son complici,
Avètz pèira per pèira auçat son edifici,
E bèi qu'a vòstre torn vos a dins son fialat,
Vodriatz lo davalar, mes l'avètz tròp quilhat :
Los ròtles son chanjats ! fa çò que fasiatz vautres,
Ramassa al prètz que vòl los vins dels uns dels autres,
Puèi ambe lo concors de mila ingredients
De cent litres de vin ne retira dos cents !
[...] Lo vin d'ara es de "mistura e de salopariá"
Es tròp vrai, lo Miègjorn es condemnat a mòrt !
Que fagam, que digam, pecaire ! al triste sòrt
Que l'espèra, digús tròba pas de remèdi :
La roïna l'atend coma lo tèrme al crèdit.
Un bèi, l'autre deman, totes sans remission,
Nos cal capitular fauta de municion :
Lo que n'a s'atalís, lo que n'a pas s'endeuta ;
E lo qu'es endeutat d'ont mai va, mai s'empeuta,
Coma lo païsan, lo borgés se rafís,
Caminan totes dos a la fin de las fins.
Dins un tautàs sans fond, lo país arpateja,
Dins totes los ostals la misèria mestreja :
La gèina d'ont mai va pesa d'un pes egal,
Sul patron sans lo sòu e l'obrièr sans trabalh.
Del sòrt que nos attend ne sarem pas suspreses
Nos cal pichòt flòc morir coma de bleses...
Morir ! mes nom d'un gòi ! Morirem pas atal !
Avèm drech a la vida, e coma tal o tal,
Se soi de los que cridan al mièg de la trantida,
Que del comèrci, bèi, la pus granda partida
A de l'onestetat clavelat sos talons,
Se repròbi la frauda, enfin se soi de los
Que sabon qu'en tot luòc las vinhas s'aclimatan,
Se soi dels devogats que quand o cal s'acatan,
Soi de los que tanben sans bridon ni morrat,
Vòlon 'n plan trabalhant viure de son trabalh :
Sèm pas bastards, pasmens, França, siás nòstra maire !
Volèm que viure, ensi te demandam pas gaire !
E pòdes pas laissar tant miserablament
Una de tas regions crebar d'adaliment.
Non, França, pòdes pas totjorn demorar muda ;
Despuèi dejà tres ans reclamam ton ajuda,
Enfangats jusqu'al còl nos ausisses plorar,
Seriá temps o jamai de nos desensorrar.
N'avèm pro tabassats de passatges destreches,
Ara, butats a bot, exigèm nòstres dreches,
Sèm lasses, n'avèm pro d'èstre totjorn tonduts,
E de caler crupir sus nòstres revenguts.
Çò que disi sortís de tres milions de bocas,
De tot çò qu'entreten e trabalha de socas ;
Lo pauc d'esper qu'avèm cada jorn demesís :
França, a nòstre secors, esperam ton decís,
Del comèrci emmascat debotona la ropa,
Balaja per totjorn la nèit que nos estropa,
Parla, França, es de tus que depend nòstre sòrt,
Per nautres ton arrèst es la vida o la mòrt.

terçar : far la tresena laurada
Vis, vit : cep, souche
gaisses ; pl. de gai, geai
tanec, nigaud

fintar : épier, tromper
milh : maïs
desensorrar : désembourber

(1) Veire Lou perdoun de la tèrro

(2) Malautiás de la vinha, parasits. Lo mot occitan per o dire en general es "bestialum"!

(3) capita pas a far lo nos

(4) virat sonque sus el los tòrts...

Source : Paure Miègjorn, 20 decembre 1901

Document 3

Trista cançon

A.E. Vincent

Cançon compausada sus l'èr de La Berceuse bleue

Paure païsan,
Tu que rabalas la grola
Paure païsan
Que te fas de marrit sang,
Ton ostau lèu-lèu,
- Ara qu'es vièlh que s'escrola -
Ton ostau lèu-lèu
Aurà per teulat lo cèu !

Maugrat lo trabalh
Vas pas pus dins lo campèstre
Maugrat lo trabalh
As vendut ton vièlh chival.
Ton dròlle Pierrau
Es plaçat encò d'un mèstre
Ton dròlle Pierrau
Per manjar quita l'ostau !

Ta filha Lison
Luònh d'aicí cèrca fortuna
Ta filha Lison
N'es pas pus a la pension.
Catin ta molhièr
Palla coma un rai de luna
Catin ta molhièr
Malauta garda lo lièch.

Tas bralhas, bon Dieu !
Qu'an conegut tant de glòria
Tas bralhas, bon Dieu
Tenon pas que per un fiu !
Tos uòlhs enaigats
Ne dison pas pus ta jòia
Tos uòlhs enaigats
Semblan déjà mòrts ailàs !

Sus ton front terrós
Chaca jorn met una rega
Sus ton front terrós
Chaca jorn met una crotz.
Paure païsan
Lo malur te cèrca brega,
Paure païsan
Te caudrà crebar de fam !

Source : Servian lo 20 de febrièr 1908

Document 4

Coma sos noms o indican...

Emile Barthe

Mèstre Chucamost, per defendre Pansarilha que serviguèt de vin de farlabica a sos convidats, argumenta que los dits convidats son estats tròp portats sus la "tisana de gavèl" e que son d'avinatats, coma sos noms o indican. Es pas per asard que s'apèlan Robinet, Dosilh (cheville pour fermer le trou de la barrique), Embut (entonnoir), Semalon (petite comporte), Pecol-transit (pédoncule transi)...

Cresi qu'ara, monsurs, devètz èstre fixats,
Avètz a far aicí pas qu'a d'avinatats.
Atanben, lo varlet de monsur Pansarilha
Que Dosilh a tractat de debrís d'escobilha,
Aviá cent fès rason quand es que vos a dich
Qu'aquel jorn los planhents èran totes brausits.
Dins quane pietre estat èran nòstres collègas !
Es d'abòrd Robinet, lo talhur de las ègas,
Qu'en prevision benlèu, d'un enòrme trabalh
Aviá pres una pel tanada coma cal.
E siaguèt pas en pena, es causa plan segura,
De ne far un arnesc de primièra mesura.
Embut, lo marechal, grand amic de Baccus,
El mèmes vos n'a fach los sincères avús.
Podiá pas d'un pauc mai se levar de sa plaça
De tant qu'artistament se ferrèt a la glaça.
Dosilh, lo parruquièr que totes conoissètz,
Car s'es pro fach ausir dins lo cors del procès
Se graissèt un pauc tròp l'intestinala ròda
Tanben s'empomadèt a la darnièra mòda.
Del tonalièr Espiral, deuriái pas ne parlar
Car son abséncia aicí sufís per lo jutjar,
Encara an pas poscut li desgatjar la bòla
Car se n'anèt sauclat coma una terceiròla19.
Semalon, l'estamaire, es lo rei dels obrièrs
Car s'estama tan plan forchetas e culhièrs
Que çò qu'el s'estamèt dedins la circonstença,
Pòt que de sos clients ganhar la confiença.
Comprenètz qu'al mitan d'aquel club, Piparòt
Podiá pas rebaissar son mestièr de pegòt,
S'amusèt talament a mocar de botelhas
Qu'a la fin s'empeguèt juscas a las aurelhas.
Parli pas de Clapet, car pòdi pas sentir
Los òmes del Miègjorn que bevon pas de vin !

(1) Sarclé comme un tierçon, une barrique d'un tiers de muid.

Source : Lous abinatach, 1900.

Document 5

Lo cicle del rasim

Emile Barthe

Lo majoral Laurès consola la jove Silveta traïda per son promés, en li mostrant que la dolor es la lei de la natura e que las espròvas menan a un bonur superior. Pren l'exemple del cicle del gran de rasim. Morala crestiana e sensibilitat pagana se costejan.

Cal téner cap, Silveta, a la vida aurajosa !
Se jamai flaquissiás, agacha a ton entorn,
La natura t'ofrís d'exemples cada jorn :
Tot sofrís, los rasims, las flors, agacha, agacha :
D'amor e de bontat tota sofrença es facha ;
Lo rasim, dins lo borre ont cèrca a se noirir,
Abans d'èstre nascut, comença de sofrir !
Un bèl jorn, per venir muscat o calinhana,
Crèba enfin son coton, morreja, florís, grana,
E pas pus lèu granat, se sentís sans repaus,
Onchat cada matin de sulfata e de caus :
N'es aital tot l'estiu sans qu'un jorn lo delembre !
Cal que siágue madur a l'auba de setembre.
E quand es abarit, redond, repetelat,
Pesuc coma una pinha, e de most plan conflat,
La gorbèla pegosa, as dets d'una Martina,
I còpa lo pecol coma una guilhotina !
E lo rasim sagnós, al fons d'una semal
Cabussa ! mes aquò es qu'encara mièg mal :
Comença tot escàs son suplici, pecaire !
Va subir dins lo trelh los talons d'un faunhaire,
Que dança tot mostós e canta a plena voès,
En marcant la mesura amb sa pala de boès ;
E la pala de boès, i fa prene la rota
De la tina, la tina escura que gorgota,
Ont caldrà que uèit jorns boliga a pichòt flòc !
Enfin, la premsa, ont pres coma dins un estòc,
Se demesís, pèrd tot son chuc, s'asseca, craca !
E lo rasim pinhat es qu'un bocin de raca :
Mès s'a sofrit, aumens, a finit en beutat,
Es un veire de vin qu'i deu l'Umanitat ! !
Silveta, mai d'un còr, e lo teu n'es la pròba,
Deu, coma lo rasim, subir mai d'una espròva,
Se vei macat, faunhat, premsat, mes un bèl jorn
Rajarà per qualqu'un una copa d'amor !

Source : Lous rasims de luno, 1927.

Document 6

Retorn al mas

Emile Barthe

Mèstre Arnaud, as sulfataires - Terré, cossí se fa ? Sètz ben lèu de retorn.

Pierrau - Ah ! n'avèm mes un còp, mèstre, pel darrièr jorn.

Mèstre Arnaud - Lo malhòl es finit ?

Pierrau - E mai las entarradas.

Mèstre Arnaud - Diausses ! per sulfatar prèp de bèit sestairadas... vos a calgut faire dançar los escarpins.

Tòni - Es de trabalh a vos i miralhar dedins.

Mèstre Arnaud - Sabi que quand volètz, la besonha es plan facha.

Lo Faròt - Es plan facha totjorn.

Nadalet - E mai s'òm se despacha.

Pierrau - Per prumièr sulfatatge enfin s'es pla'ntindat.

Mèstre Arnaud - Cal dire que lo temps vos a fòrça ajudats.

Pierrau - Se volètz, mes seriam encara per las planas. Sens lo biais endiablat d'aqueles tres gitanos.

Lo pastre, gitano - Avèm fach pel melhor.

malhòl : jeune vigne
entarrada, entarada : lisière d'un champ
sestairada : sétérée, trente ares environ
entindar, atindar : arranger, organiser

Source : La Gitano, acte I, sc. 1, 1931.

Document 7

Los trabalhs de la vinha

Emile Barthe

L'ivèrn, la plus granda ocupacion de las païsandas es d'acampar las vises al darrer dels òmes en trin de podar, e per torcir un gavèl o per apariar una bofanèla, cap d'autra fasiá pas la nica a Floreta.

Aprèp las vises veniá l'escaumatge : aquel trabalh que dins l'epòca fasiá viure lo pòble de la vinha una bona partida de l'ivèrn, èra necessari per faire crebar lo bestialum que nisava jos la rusca.

Dins tot lo terraire, aladonc, s'ausissiá fiular del matin al vèspre de maquinas que mantenián de contunh, a grand bolh, l'aiga que las femnas a plenas cafetièiradas venián i posar per ne gospar lo pesòt de cada soca ; lo printemps vengut, se sofrava los primièrs borres, puèi, caliá rasclar los ermols e las caucidas, mas la filha de Pierrau èra pas embarrassada per res, e s'amagava pas per cap de femna de la còla.

Mas de totes los pretzfaches de l'annada, lo que Floreta vesiá arribar amb lo mai de plaser èra las vendémias.

Las vendémias !

Coma l'aimava aquel mes de setembre amb sas aubas risolièras e sos calabruns cantadisses.

Coma s'agradava dins aquela òlga de rasims faunhats que l'embriagava.

Las vendémias avián per ela l'atrach d'una fèsta que cada matin se renovèla, e aquela annada, la preséncia de Francil dins la còla de Salabèrt metiá lo comble a totas sas desiranças.

vis, vise, vit (f) : sirment, gavèl.
gospar lo pesòt : imbiber le pied de vigne
borre : borron, bourgeon
ermol, caussida : arroche, chardon

Source : La Nissanenca, roman de la tèrra d'òc, 1938.

Document 8

La tèrra nòstra

Emile Barthe

Cada vendemiaira, amb un manat de fuèlhas aviá netejat lo fons de son ferrat : las gorbèlas pegosas qu'avián tot un grand mes escapitat de pecols, escuradas amb un bocin de turra, anavan conéisser per un an lo rovilh del debrembrièr, e dins lo revolum d'un refrin gitat coma un suprème adieu al socam defresquinat de tota sa frucha, la còla s'adralhava cap a Salabèrt qu'aviá de bon matin pres coma un èr de fèsta.

Lo grand portal veniá d'engolir lo darnièr viatge de lairans.

Caliá veire de quin biais manat èra torcida aquela darrièra carreta que portava dins son encastre enramelat de ribans e de flors, lo darnièr pissol d'aquel sang benesit que la tèrra generosa dona cada an jusqu'à la darnièra gota, urosa de s'adalir per lo benèstre de l'umanitat.

La tèrra nòstra demòra totjorn fidèla al pretzfach de bontat qu'es tenguda cada an d'acomplir ; quand setembre s'acaba, sentís que sa mission s'acaba tanben ; mes sap qu'après lo sòm de l'ivèrn, al revèlh de la prima, una saba novèla gorgotarà dins sas venas rejovenidas, e coma breçada per aquel espèr que se renovèla sens fin, la bona tèrra mairala, en vejent se n'anar magnifica e cantadissa, la darrièra carreta de vendémia que ven de l'avenar, tremòla doçament abans de s'endormir.

escapitar : étêter, écimer
s'adalir : s'épuiser, s'exténuer

Source : La Nissanenco, rouman de la tèrro d'oc, 1938.

Concors d’afichas del projècte academic de Montpelhièr.
Aficha de Adeline Chulia, Charlotte Berger, Morgane Pisanello, seconda 12, licèu Lacroix, Narbonne.

(1) D'aprèp : Claire Torreilles, Le monde viticole dans l'oeuvre d'Emile Barthe, colloque de la "Société d'Histoire du Languedoc", Montpellier, 1984.

(2) Prenèm lo partit de donar dins lor grafia originala (mistralenca) los títols de las òbras, mas de transpausar en grafia normalizada los tèxtes citats, per facilitar l'utilizacion pedagogica que de professors ne podràn far, per exemple dins l'encastre del projècte academic occitan de 2006-2007 dins l'acadèmia de Montpelhièr : Cultura d'òc e viticultura, 1907-2007.

(3) Editat per Cristian Laus, Los secrets de la vendémia, IEO, 1988.

(4) Consultar, per aver idèa de l'abondància de la produccion teatrala, los recensaments faches per Claude Alranq dins sa tèsi, publicats dins Théâtre d'oc contemporain, Les arts de jouer du Midi de la France, Domens, Pézenas, 1995 e Répertoire du théâtre d'oc contemporain, Domens, Pézenas, 1997.

(5) Eslogan de 1907 : "La grela, la jalada, nous foou pas tant de mau couma la cassounada", Florensac, 34.

(6) Dins La Nissanenco, un ric proprietari del vilatge se met un jorn a copar d'olius centenaris en plena produccion, per plantar de vinhas. Es un sacrilègi, ditz lo narrator, que profetiza sens tròp de dificultat "Las vinhas manjadoiras faràn pas lo bonur de nòstre país !". La scèna es citada dins Lenga e País n°32. Una part de nostalgia dintra dins aquesta deploracion, coma o vesèm dins lo sonet Lo Meissonièr, de Barthe, paregut dins la Cigalo lengadociano, junh 1932 : "Es pas sens mal de còr que vesiá pel campèstre / La vinha un pauc cada an rosegar la meisson / Lo meissonièr maudís la vinha agoludida..."

(7) Eslogan de Saint-Estève (11) dins las manifestacions : "Sommes-nous fils de la terre de France ?", de Caux (34) "Ô France, n'attends pas que le Midi te renie !"

(8) La faim, la misère sont, avec la colère contre les fraudeurs, les thèmes récurrents des slogans de 1907.

(9) Veire l'analisi que ne fa Rémy Pech, mai que mai dins "1907, Révolte contre Marianne ou Marianne en révolte ?", in Per Robèrt Lafont, CEO, Montpellier-Nîmes 1990.

(10) De fach Pansarilha serà condemnat al nom de l'onor del Miègjorn e de França ! La galejada pren una dimension militanta : "A bas los gorrins qu'empoisonan la França / Lo melhor vin del mond es lo vin del Miègjorn !"

(11) La pèça es dedicaca : "A mous amics, A.-P. Alliès e Maurice Petesque, que mantenou toujours en ciutat de Pezenas l'amour de nostro bèlo lengo, e lou respect de nostros vièlhos tradicius".

(12) Es l'escasença, per lo felibre Emili Barthe, de saludar La "nacion bomiana". La pèça es d'alhors dedicada a Folco de Baroncelli e a Josèp d'Arbaud !

(13) Ives Roqueta o ditz plan dins De la vinha, del vin e dels òmes : "Tot lo mond vòl aver sa vinha.. L'obrièr agricòl se sagna per crompar de qué plantar qualques centenats de pès. Lo pichòt proprietari per agrandir son ben..." citat dins Oc-Ben, premièra annada, unitat 8, p. 94.

(14) Claude Alranq, op.cit. nòta 2.

(15) Les Olivades, 1912.

(16) "Un ethnologème, La caponada", in Lenga e País n° 22, 1991.

Lenga e país d'òc, n°46, page 25 (04/2007)
Lenga e país d'òc - La vinha e lo vin dins l'òbra d'Emili Barthe (1874-1939)