Tèxtes

Los monuments dels mòrts

Claire Torreilles

Dins lo patrimòni dich de proximitat, los monuments dels mòrts de la guèrra de 14-18 son de mens en mens ignorats de l'escòla. Representan un biais concret e aisit d'abordar lo tèma de la premièra guèrra mondiala, que lo succès del film recent de Jean-Pierre Jeunet, Un long dimanche de fiançailles a poscut reviudar en cò dels joves, melhor que totas las commemoracions oficialas. Lo monument, a condicion de l'agachar vertadièrament -generalament es tan familièr que se vei pas mai- permet de far dintrar dins la memòria e dins l'istòria amb una reflexion sus la memòria e l'istòria. Òm començarà per far observar lo monument que cadun a dins sa comuna, per comparar amb d'autres que seràn fotografiats, o cercats sur internet o que lo professor mostrarà. Partent de la descripcion: l'aspècte material del monument, los noms marcats, las inscripcions, passant puèi en revista los emblèmas e lor significacion, la reflexion se pòt perlongar amb d'enquistas ont la memòria familiala e collectiva serà reactivada, e l'exercici desbocarà sus las clarificacions istoricas necitas. Coma tot monument patrimonial, lo monument dels mòrts, que gaireben cada comuna a lo sieu (a l'entorn de 40 000 en França), es destinat a prendre e a perdre lo sens que las generacions que lo costejan li vòlon ben donar. La màger part dels monuments son estats edificats en 1922 o 1923, e exprimisson una mena d'acceptacion resignada de la guèrra, e mai, de còps, la reïvindiquèssen dins la dolor, coma un sacrifici talament òrre qu'òm cèrca de li donar un sens... A costat dels monuments bèls, òbras d'esculptors coneguts, coma lo de Bourdelle a Montalban, de Dardé a Lodèva e Clarmont d'Erau, de Maillol a Pòrt-Vendres, de monuments umils e mai estereotipats an tanben son interés coma luòcs de memòria.

Dins lo nombre, los monuments diches "pacifistas" son un planponh. Se tròban pertot en France. Podèm citar en Normandia, a Equeurdreville, lo monument d'Emilie Rolez, "La veuve" que representa una femna en dòl, cap levat, amb sos dos enfantons, en dessús d'un pedestal que ditz "Que maudite soit la guerre!"1

Lo mai conegut d'aquestes es occitan. S'agís del monument de Genciòus (fr. Gentioux) en Cruèsa. Se pòt veire en fòto sul site de l'Associacion 18512. Pòrta la meteissa inscripcion. Es descrich per Denis Martin coma lo mai esmovent e lo mai poderós, dins la denóncia populara de la guèrra. Donam dins lo dorsièr sa descripcion del monument e un article de La Setmana sus son istòria. D'autres monuments que pòrtan una inscripcion en occitan nos interessan, d'en primièr lo de Lavercantièra dins Òlt, puèi los de Bruniquel (Tarn e Garona), de Sant Felix de Lauragués e d'Aniana dins Erau. L'emission Viure al País lor consacrèt un reportatge fòrça bel.

La lectura dels monuments serà una lectura metodicament guidada, coma la de totes los documents de civilisation (veire la guida metodologica per confrontar de documents istorics, Lenga e País n° 43, p.39). Son plan disparièrs, an de comun d'aver una inscripcion en occitan. D'estil laconic per Lavercantièra ont una païsana, mans crosadas e tèsta clinada, regda de dolor, ditz "Paoures drolles" en agachant la tièra longa dels noms. L'inscripcion es mai desvolopada a Bruniquel, amb de vèrses d'amator, en grafia patesa. Es d'auçada mai literària a Sant Felix de Lauragués amb la citacion d'un quatrin d'Antonin Perbòsc (vèrses citats en epigraf de Los Mòrts te parlaràn. "Les morts te parleront", Montauban, Imprimerie coopérative, 13 novembre 1932), citacion represa a Aniana amb una autra atribucion (!). La causida de la lenga dels Peluts per los onorar es pas a priori subversiva, levat qu'es pas d'ordinàri la lenga del discors patriotic, es un biais mai pròche e patetic de comuniar amb la memòria dels mòrts, es un biais de defugir las formulas convencionalas, es una atencion, e, de segur, una volontat. Òm se demandarà quala es la significacion possibla de cadun, en crosant totes los indicis de sens: lo monument dins la materialitat, sa forma, l'escalpradura, lo motiu, la matèria, quitament la plaça dins l'espaci comunal, lo contengut e las intencions supausadas del discors en òc.

Document :Le monument

Document :Lo dotze de novembre 1918

Document :Genciòus, lo mai ferotge

Document :Un monument jamai inaugurat

Document :Sóudat de ploumb

Document :Cançons del país

Document (format PDF) :Monuments dels mòrts (documents iconografics)

Bibliographie

  • Annette BECKER, Les monuments aux morts, patrimoine et mémoire, Paris, Errances, 1988.
  • François COCHET, Monuments aux morts et devoir d'histoire, site du CRDP de Reims
  • Bernat GIÈLY, Flour de camin [1988], Provènço d'aro, 1997
  • Antoine PROST, "Les monuments aux morts", in Pierre NORA, Les Lieux de mémoire, T. I., Paris, Gallimard, 1984.
  • Ives RAUZIER, L'occitan dins las trencadas, [Saint-Sulpice-et-Cameyrac]; I.Rauzier, 2001.
  • Danielle et Pierre ROY, Autour des monuments aux morts pacifistes en France, éditions FNLM, 1999.
  • Odon ABBAL, Les monuments aux morts de l'Hérault 1914-1918, Editions: Pub. université Paul Valery de Montpellier.
  • Jacqueline et Henri VALLAT. Paul Dardé, sculpture, dessins et peintures, Edition Les Presses du Languedoc, Montpellier 1994
  • Plumalhon n°32, setembre de 1998. Un dorsièr de 4 paginas : "Soldats occitans de la guèrra de 1914".
  • André NEYTON, La légende noire du soldat O, Centre Dramatique Occitan. Supèrba pèça sus "l'afar del XVen còrps" compausat de Provençals e de Còrses que foguèron acusats per la ierarquia d'èsser estats capons davant l'enemic. Una demostracion eficaça del racisme interior ordinari que los del Miègjorn ne son victimas, racisme legitimat per un sègle de mesprés afichat dels intellectuals franceses. Una leiçon d'educacion civica.
Lenga e país d'òc, n°44, page 75 (01/2006)
Lenga e país d'òc - Los monuments dels mòrts