Practicas

Dos contes en primari

Evelyne Faïsse

Presentam un extrach del memòria de mestria d'Evelyne Faïsse: "Ensag d'adaptacion de contes tradicionals occitans pels dròlles del Cicle II" preparat jos la direccion de Florian Vernet, e sostengut en 2004 a l'Universitat Paul Valéry de Montpelhièr.
Evelyne Faisse es regenta a Saint-Quentin-la-Poterie, dins Gard. Son projècte vira a l'entorn d'aquela problematica: perqué e cossí trasmetre de contes populars, dins la lenga originala, sens los revirar e de tal biais que sián comprés dels dròlles que parlan pas (encara) occitan?
Donam aicí los passatges que trachan de dos contes, Lo draquet, conte reculhit per l'autora, e Turlendú, conte reculhit en Cevènas per lo pastor Liebich, dins l'encastre de l'enquista de Montel e Lambert e publicat dins la Revista de las Lengas Romanas, en 1872-1873.
Amb aqueles dos exemples, Evelyne Faïsse fai lum sus un ponch precís de metòde: la transposicion, l'adaptacion del document autentic per l'usatge pedagogic. Lo procès, coma se ditz, de didactizacion del document brut, supausa una analisi fina de la sorça tant coma l'apreciacion exacta e professionala de çò que pòt passar, e del biais de lo far passar dins l'acte pedagogic. La tòca es, tot simplament, de far de lenga, de far entendre e comprene la lenga, dins una vertadièra dinamica d'aprendissatge, en se copant pas de la cultura occitana, la de l'endrech, qu'es la de pertot.

Lo draquet

Los contes del draquet, o drac, son fòrça populars dins lo Massís Septentrional, e encara vius dins las Cevenas (Joan Bodon los reviudèt magnificament amb sos Contes del Drac1).

Lo qu'anam citar es inspirat d'una version familiala, enregistrada ongan en març 2004. Lo contaire es un òme de 79 ans, Elisée F. Se presenta coma una aventura viscuda per de mond e dins de luòcs coneguts e precises. Son interès es de far coneisser als dròlles un personatge fantastic e faceciós de la cultura occitana .

Lo citam, puèi donam una adaptacion pels dròlles que comentarem, e donarem qualquesdralhas d'expleitacion pedagogica.

Lo draquet 1 (version familiala, març 2004)

Dins lo temps - ò, vos parli pas d'ièr, aquò èra quand mon reire-reire-grand, Scipion, viviá al Mas - d'aquel temps lo draquet se fasiá veire, de temps en temps, quand aquò li passava per la tèsta.

Lo draquet èra una bestieta que tot lo mond la vesiá pas. Mas quand òm la vesiá, aviá una aparéncia de còps d'un cabrit, de còps d'un anhèl, de còps d'un duganèl, o d'un rainalhon. D'autres disián que l'avián vist coma un enfantet amb d'alas, lo pastur apelava aquò un serafin.

E mon reire-reire-grand l'aviá vist, qualques còps. Lo draquet se teniá vèrs lo Mas, Combas, los Pis, la Cala, lo Soleiròl, un pauc vèrs Fòbias, mas pas gaire.

E a Sant- Roman, d'aquel temps, i aviá un notari que s'apelava Monsur Pintard.

Ò, los vièlhs l'an totes conegut. E Monsur Pintard e mon grand, mon reire-grand, Scipion se traficavan, qualque pauc, èran d'un temps...

E Monsur Pintard disiá sovent a Scipion: "Scipion, te cal me far veire lo draquet; quand traficarà vèrs lo Mas, lo me dises, e vendrai lo veire."

E lo temps passava, mas l'ocasion s'èra pas facha. E un bon jorn que Monsur Pintard èra anat a Moissac, a la comuna, per relevar de rensenhaments, per faire sas minutas, coma disiá, se retardèt.

È quand partiguèt de Moissac, èra tard, onze oras del sèr, benlèu.

Era al mes d'agost, fasiá luna e aquò tirava pas a consequéncia. Monsur Pintard gasèt Gardon, lo pont existava pas d'aquela epòca, prenguèt lo camin del valat, la Borieta, Combas, las Rinaldièras, e quand seguèt ras d'un casal qu'apelan la Gleisa, sota lo Mas, de qu'entendèt? un anhèl que bialava!

"Ben, se diguèt, Scipion a laissat un anhèl defòra!" Se vira e de que vei dins una sagata de castanhièr? Un anhèl, de benlèu sèt o uèit jorns, un anhelon que cercava sa maira!

"Òu! diguèt, pòdi pas laissar aquel anhèl aquí, vau lo menar a Scipion".

Atrapa l'anhèl dins sos braces, e lo pòrta jusqu'al Mas. Arriba davant la pòrta: pas degus, tot èra barrat, lo chin japava pas.

De qué faire de l'anhèl? Se diguèt: "Tè, vau lo metre dins la cort dels pòrcs". Çò que faguèt, derrièr lo portonèl, e s'encamina. Aguèt pas fach trente mèstres, èra a la Canabièra, sota lo perièr Permingtòn, i aviá l'anhèl deja dins sas cambas! Diguèt: "De que faire de l'anhèl?" S'assetèt e puèi coma èra las s'alonguèt amb l'anhèl a costat d'el. E coma èra las, lo somèlh lo prenguèt. Dins son sòm, entendeguèt qualqu'un que l'apelava: "Monsur Pintard! Monsur Pintard!

- Qual me sona? diguèt.

- Es ieu, es ieu, Monsur Pintard!"

Lèva la tèsta e de que vei? l'anhèl sus una branca del perièr, jocat coma un aucèl, e que brandissiá aquela branca!

E una ramada de peras tombèt sus lo paure Monsur Pintard. Monsur Pintard seguèt sucat: aviá pas jamai vist un anhèl jocat sus la branca d'un perièr. Mas se diguèt: "Pòt pas èstre que lo draquet!"

E èra lo draquet! Monsur Pintard èra urós coma jamai èra pas estat. Espinchava aquela bestieta, mas la bestieta despareguèt sens que sàpia coma aviá fach. Dins las brancas del perièr, i aviá pas que la luna tota ronda que semblava lo nargar. E Monsur Pintard, dins son bonur, partiguèt a Sant-Romans, urós coma jamai èra pas estat: aviá vist lo draquet.

Lo draquet 2 (adaptacion pedagogica del conte)

1) Un còp èra... un draquet. Sabètz çò qu'es un draquet?
Un draquet es un diable pichon, pichon coma aquò, vesètz?
Aquel draquet èra coquinàs, maliciós. Aviá totjorn enveja de far una bestiesa, una farça.
(dessenh: lo draquet maliciós)

2) Un jorn, lo draquet se passejava dins la montanha, cercava una aventura, e de qué vei?
Vei un garçon, un garçon que marcha, tot solet, sus lo camin,
e l'idèa li ven de li jogar un torn, de li far una farça.
(dessenh: lo dròlle que camina dins la montanha, lo draquet que l'agacha)

3) Lo draquet s'amaga dins un bartàs, e se met a bialar: "- bêê, bêê..."
Lo garçon, enfin lo drollet, s'arresta e va veire qual es que biala aital.
E de qué tròba?
Tròba un anhèl! un anhelet!
(dessenh: l'anhèl dins lo bartàs, lo dròlle que se sarra d'el e l'agacha, susprés)

4) Lo garçon se ditz:
- De qué fa aquel anhelet aicí? S'es escapat, es perdut; lo vau tornar al mas ."
Pren l'anhèl dins sos braces e va al mas .
(dessenh: lo dròlle pòrta l'anhèl e marcha vèrs lo mas que se vei al luènh)

5) Al mas, i a pas degun. Degun!
Totes son partits!
Alara lo drollet pausa l'anhèl dins la cort, barra lo portal, e contunha son camin.
(dessenh: l'anhèl es dins la cort del mas, lo dròlle se'n va)

6) Mas es fatigat, lo dròlle, es cansat, de marchar dins la montanha, e fa caud!
Alara s'arrèsta sota un arbre, per se repausar un pauc.
L' arbre, es un perièr, vesètz, a de peras plan maduras .
E aquí, e ben, s'endormís.
(dessenh: lo garçon dormís sota lo perièr qu'a de polidas peras)

7) Tot d'un còp, se desrevelha. Mas vaquí que totas las peras del perièr li tomban dessús!
E l'anhèl es dins lo perièr que saqueja las brancas!
(dessenh: l'anhèl dins l'arbre fa tombar las peras sus lo dròlle estabosit)

8) Lo paure enfant a paur: aquel anhèl es un pauc estranh!
Alara partís vèrs un ostal que vei aquí, pas luènh, per contar son istòria a las gents.
(dessenh: lo garçon camina vèrs un ostal pròche)

9) A l'ostal, i a pas degun: son totes anats trabalhar defòra.
Lo garçon s'asseta davant la pòrta e espèra.
(dessenh: lo garçon espèra, assetat davant la pòrta)

10) Las gents arriban, dobrisson la pòrta, e de qué veson?
Totas las caçòlas e totas las escudelas son pel sòl!
E las escudelas copadas!
(dessenh: caçòlas e escudelas pèl sòl, copadas; las gents (un òme, una femna, lo dròlle ) estabosits; la coa del draquet e un uèlh trufanel sortisson de darrièr una paret o un arbre.)

11) Lo garçon ditz:
"- Ai comprés! Es lo draquet! Es lo draquet!
Es aquí! Es aquí!"
Mas... lo draquet i es pas pus, zo! a partit!
(dessenh: lo dròlle a costat dels dos autres mòstra amb son det l'endrech ont èra lo draquet, mas i es pas pus)

Analisi de l'adaptacion pedagogica del draquet

L'estructura

Aprèp la presentacion del draquet, l'eròi, tres episòdis s'encadenan: l'anhèl dins lo bartàs puèi dins la cort, l'anhèl que fa tombar las peras sus lo dròlle, la vaissèla copada. Son pas repetitius: cada accion del draquet es novèla. Tot es pas explicat; las relacions entre lo draquet, l'anhèl, la vaissèla copada son implicitas. Lo debanament linear seguís lo caminament del garçon, anonim (los dròlles se pòdon identificar a el) .

L'episòdi tresen (la vaissèla copada) apareis pas dins l'enregistrament de març 2004; lo contaire l'a "oblidat", se'n remembrèt un pauc mai tard, e lo contèt a part .

Lo lexic

Deu èstre de bon comprene, siá per los imatges, siá per lo contèxt, siá per la semblança amb lo mot francés. La règla es de pas amolonar las dificultats, de laissar pro d'elements facils per servir sòcle per la bastison del sens.

Per ajudar la compreneson globala, de còps cal

  • preferir un mot pròche del francés puslèu qu'un mot occitan non transparent. Exemples: montanha puslèu que serre, garçon en alternança amb dròlle...
  • integrar d'unas explicas dins lo tèxt. Exemple: un draquet es un diable pichon, pichon coma aquò...
  • far de repeticions, de redondàncias. Exemple: èra coquinas, maliciós..., li jogar un torn, li far una farsa, es fatigat, es cansat...
  • se sarrar del lengatge parlat per las expressions mai frequentas. Exemple: e de qué vei? o e de que te vei? luòga de: e qué vei?

Mas de mots basics, e mai sián pro diferents del francés, devon demorar: ostal, escudela, degun, s'asseta... L'objectiu es d'aprene aqueste lexic de l'ostalada, de la vida vidanta (Programa del primari, BO H.S n°2, 19 juin 2003, 3-Le lexique).

La sintaxi

Lo draquet es un conte que se contariá tot al passat, en francés, e mai en occitan se los escotaires i èran iniciats. Mas son novicis, e plan joves, e ai decidit de passar al present al moment que l'accion comença. Doncas la debuta, la mesa en scèna (un còp èra...) es a l'imperfach, çò que situa l'istòria coma "conte" dins un temps passat e imprecís; puèi las aventuras se debanan al present de narracion, e l'imperfach tòrna per clavar l'istòria a la darrièra frasa: Mas... lo draquet i èra pas pus, èra partit!

Tipes de frasas

Per far la narracion viventa e sosténer l'atencion, las frasas exclamativas e interrogativas son nombrosas, e i a d'apèls frequents als escotaires (...coma aquò, vesètz?). De mai, son cortetas e las proposicions juxtapausadas. o coordinadas, levat la relativa: un garçon que marcha... (coma en francés), amb de passatges a l'estil dirècte.

Lo dispositiu pegagogic

1) Reformulacion

Aquel conte sembla pas de presentar de dificultats de compreneson. I a gaire de personatges, un vocabulari simple, de frasas cortas. Amb d'illustracions, es mai aisit de far comprene las situacions.

D'activitats permeton de facilitar l'apropriacion e de passar a la fasa d'expression:

Just aprèp lo raconte, de questions barradas fan parlar e reformular los dròlles:

- De qu'es aquel d'aquí?... A! Es lo draquet!

- E ont es? Es dins la montanha! E que fa? ... Se passeja, òc!

Tornar dire çò que dison los escolans e lo far repetir per d'autres. Aquò mena a una reconstitucion de l'istòria (benlèu en mai d'un còp, qu'es un pauc longa), e a son apropriacion progressiva.

2) Apropriacion

Lo dessenh permet de tornar a una activitat individuala: assimilacion de las aquisicions novèlas, interpretacion, apropriacion, puèi collectiva, quand cada dessenh es presentat al grop, e comentat (escambis mèstre-escolan, escolan-escolan).

Los dessenhs son pegats a las parets dins lo canton de la classa reservat a l'occitan, e puèi recampats en una mena d'album-sovenir.

La classa se pòt divisar en grops. Cada grop a de dessenhar un episòdi diferent, per fin d'aver tot lo debanament de l'istòria, e d'ordonar los dessenhs segon l'òrdre cronologic.

3) Teatralizacion

Los personatges del draquet e del dròlle pòdon èstre espleitats en expression corporala: mimar lo draquet maliciós que cèrca una farça de far, que biala, que saqueja las brancas del perièr, que fa tombar las escudelas, lo dròlle que camina, qu'es estonat, que pren l'anhèl dins sos braces, que dormís, qu'a paur, eca...

Se pòt apondre de paraulas: las accions son comentadas, o las pensadas oralizadas.

Mas una interpretacion teatrala vertadièra necessitariá una adaptacion especifica

Turlendú

Turlendú es un conte pro conegut en Lengadòc; aquela version es estada reculhida vèrs 1870. Jean-Noël Pelen la presenta en 1983 jol títol: L'échange profitable. en la religant al conte-type T1655 dins la classificacion d'Aarne-Thompson2. Retipa un pauc los contes enumeratius, sens n'aver totas las caracteristicas. Seriá puslèu un conte faceciós, e iniciatic, amb una estructura narrativa en bocla: l'eròi corrís per lo mond (lo vilatge), mas capita pas a la fin ( se marida pas amb la filha); a tot perdut, e mai son pesolh.

Per aquel conte, ai fargat un ensag d'album amb lo tèxt e los dessenhs correspondents (que son pas que d'esboces), per dire de "l'ensajar" amb de dròlles de C.P.

Granmercègi Nicòla Minck per sa collaboracion artistica amistosa.

Turlendú 1 (version collectada)

Tèxt integral de la version collectada a St-Germain-de-Calberte per lo pastor Liebich, publicada per Montel e Lambert, "Contes populaires", Revue des langues romanes, 1872-1873, tome 3, pages 206-209.

Turlendu, per sa fòrtuna, abiò pas qu'un pesolh. Anèt en un ostau beire se li gardarièu pas son pesolh. E li diguèron :
- Pausatz l'aquí sus la taula.
Dins quauques jorns benguèt cercar son pesolh.
- Mon cher, la galina bos l'o manjat .
- Tant badarai, tant cridarai, d'aquí que la galina n'aurai.
- Bos cau pas tant badar, ni tant cridar, sonca prene la galina e bos en anar.

Prenguèt la galina e anèt dins un autre ostau.
- Bonjorn, Turlendu; benètz bos caufar!
- Ai pas frech, mès bene beire que me gardètz ma galina, se bos plai.
- E be! metètz lò al polalhiò.
Dins qualques jorns benguèt cercar sa galina.
- Mon cher, l'autra fes tombèt dins l'estable dels pòrcs e la bos mangèron.
- Tant badarai, tant cridarai, d'aquí que lo pòrc n'aurai.
- Bos cau pas tant badar, ni tant cridar, sonca prene lo pòrc e bos en anar.

Prenguèt lo pòrc e bai dins un autre ostau.
- Bonjorn, Turlendu; benètz bos caufar!
- Ai pas frech, mes bene beire que me gardètz mon pòrc se bos plai.
- E be! metètz l'aquí dins l'estable.
Dins quauques jorns ben quèrre son pòrc.
- Mon cher, l'autre jorn intrèt dins l'estable de la miòla, e li bailèt un còp de pè e lo tièt.
- Tant badarai, tant cridarai, d'aquí que ma miòla n'aurai.
- Bos cau pas tant badar, ni tant cridar, sonca prene la miòla e bos en anar.

Prenguèt la miòla e se'n anèt en un autre ostau.
- Bon jorn, Turlendu; benètz bos caufar!
- Ai pas frech, mès bene beire que me gardètz ma miòla, se bos plai.
- E be! laissatz l'aquí.
Dins quauques jorns ben quèrre sa miòla.
- Mon cher, l'autre fes la chambrièra l'anaba abeurar, la laissèt tombar dins lo potz .
- Tant badarai, tant cridarai, d'aquí que la cambrièra n'aurai.
- Bos cau pas tant badar, ni tant cridar, sonca prene la cambrièra e bos en anar.

Prenguèt la chambrièra, la met dins un sac e se'n bai en un autre ostau.
- Bon jorn, Turlendu; venètz bos caufar!
- Ai pas frech, mès bene beire que me gardètz mon sac, se bos plai.
- E be! metètz lo aquí darrièr la pòrta.
E Turlendu se'n bai. Del temps que i èra pas, faguèron sortir la filha e meteguèron un gròs chin.Benguèt quèrre son sac; Quand l'aguèt portat un bòn brièu :
- Marcha un pauc, que mi lasse de te portar!
Coma dobriguèt son sac, lo chin li salta al nas e lo l'emporta. E pièi disiò :
- D'un pesolhet a una poleta,
d'una poleta a un porquet,
d'un porquet a una mioleta,
d'una mioleta a una filheta,
d'una filheta a un chinàs,
que m'a emportat lo nas!

Turlendú 2 (adaptacion pedagogica del conte)

1. Es l'istòria de Turlendú. / Un còp èra Turlendú....

2. Coneissètz Turlendú?
Turlendú èra un garçon, bon un drollet, qu'aviá pas qu'un pesolh .
(Un pesolh, sabètz, es aquela bèstia pichòta que viu dins los pèlses, de còps que i a...)

3. E vaquí qu'un diluns de matin, Turlendú va veire son vesin Tòni e li ditz :
- Bonjorn Tòni!
- Bonjorn Turlendú! Va plan?
- Va plan! Parti a l'escòla. Diga, me pòs gardar mon... pesolh?
- E òc, pausa-lo aquí, sus la taula!
De vèspre, Turlendú s'entòrna per prene son pesolh.

4. Mas vaquí que Tòni li ditz :
- Pecaire, Turlendú! Ièr la galina l'a manjat ton pesolh!
- Qu'es aquò? La galina a manjat mon pesolh?
Tant cridarai, tant bramarai, qu'aquela galina aurai!
- Crides pas, brames pas, pren la galina e vai te'n!

5. Alara,Turlendú pren la galina, plan content!
Lo dimarç, Turlendú va veire sa vesina Julia e li ditz :
- Bonjorn, Julia!
- Bonjorn Turlendú! Va plan?
- Va plan! Parti al jardin. Me pòs gardar ma galina?
- E òc, met-la dins lo galinièr, amb las autras!
De vèspre, Turlendú s'entorna e va quèrre la galina .

6. - Pecaire! Ta galina es tombada dins l'estable dels pòrcs, e los pòrcs l'an manjada!
- Qu'es aquò? Los pòrcs an manjat ma galina?
Tant cridarai, tant bramarai, que lo pòrc aurai!
- Crides pas, brames pas, pren-te lo pòrc e vai te'n!

7. Alara, Turlendú pren lo pòrc .
Lo dimècres, Turlendu va trobar son vesin Pèire, e li ditz :
- Bonjorn, Pèire!
- Bonjorn Turlendú! Va plan?
- Va plan! Parti al mercat. Me pòs gardar mon pòrc, se te plai?
- E òc! Met-lo amb los autres, dins l'estable!
De vèspre, Turlendú s'entorna e va quèrre son pòrc.

8. Pecaïre! Se sarrèt tròp de la mula, ton pòrc, e la mula l'a tuat d'un còp de pè!
- Qu'es aquò? La mula a tuat mon pòrc d'un còp de pè?
Tant cridarai, tant bramarai, qu'aquela mula aurai!
- E! Crides pas, brames pas, pren-te la mula e vai te'n!

9. Alara Turlendú pren la mula, monta dessús, es content content. A una mula!
Lo dijòus, Turlendú va veire la Paulina:
- Bonjorn, Paulina!
- Bonjorn, Turlendú! Va plan?
- Va plan! devi anar al bòsc. Me pòs gardar ma mula, se te plai?
- E òc, amb plaser, met-la dins l'estable!
De vèspre, Turlendú s'entorna e va quèrre la mula.

10. Pecaïre! Ta mula! La filha l'a menada per abeurar e l'a laissada al potz, e es tombada dedins lo potz!
- Qu'es aquò? La filha a laissat tombar la mula dins lo potz?
- Tant cridarai, tant bramarai, qu'aquela filha aurai!
- E! Crides pas, brames pas, pren la filha e vai t'en!

11. Turlendú pren la filha e la met dins un sac. Li agrada la filha a Turlendú! Saique!
Puèi, va veire Margarida e li ditz :
- Bonjorn, Margarida
- Bonjorn, Turlendú! Va plan?
- Va plan! parti en vila. Me pòs gardar aquesta saca? Seràs braveta...
- Òc, se vòs, laissa-la aquí, darrièr la pòrta!
E Turlendú se'n va.

12. Mas la filha aquí dedins, dins lo sac, esquichada, se met a cridar e sulcòp Margarida la fa sortir del sac. E dins lo sac, a la plaça, la filha e la femna meton ...un chin gròs e gras, un chinàs, un chinaràs...

13. De vèspre, Turlendú ven quèrre son sac. Lo pòrta un brieu, puèi ditz :
- Sès ben pesuga, filha, ara te cal marchar!

14. E alara, dobrís lo sac per far sortir la filha. Mas lo chin li sauta al còl e... li mossega lo nas ! Oi! Oi! Oi! de mon nas!

15. E alara, Turlendú, amb son nas tot mossegat, ditz:
D'un pesolhet a una galineta,
d'una galineta a un pòrquet,
d'un pòrquet a una muleta,
d'una muleta a una filheta,
d'una filheta a un chinàs,
que me mosseguèt lo nas!
E cric e crac, Turlendú a ganhat!
E croc e cruc, Turlendú a perdut!

Expleitacion pedagogica del conte Turlendú

Las rasons de ma causida

L'estructura de l'istòria es simpla: la meteissa scèna se repetís totjorn, pas qu'amb un sol cambiament de personatges. Doncas se pòt aisidament copar en episòdis.

Lo conte met en scèna de bèstias, çò qu'es agradiu pels dròlles, los personatges e lo contèxt son concrets. Se pòdon dessenhar, mimar, far parlar: i a lo pesolh, la galina, lo pòrc, la mula, lo chin.

L'eròi es finaudèl, abelit, e fa pas que ganhar, mas fin finala es mocat (per una filha e una femna). Los enfants se pòdon identificar amb el, o amb elas, o amb el puèi amb elas. I a una mena de morala: Turlendú ganha a cada escambi quicòm de mièlhs, de mai de valor; mas aquela capitada malonèsta s'acaba amb la filha. Aital, Turlendú apren qu'es estat tròp golard, e qu'una filha se ganha pas, se dona pas, s'escàmbia pas sens li demandar res.

Lo nom Turlendú es risolièr, un pauc estranh. Sembla pas qu'aja una significacion particulara.

Las formulas son fixadas, tant las paraulas del narrador: "Turlendú va veire son vesin e li ditz...", "Alara Turlendú pren..." coma los dialògs, que sonan un pauc coma de comptinas "Qu'es aquò? Tant cridarai, tant bramarai, qu'aquela galina aurai!" los dròlles aiman d'escotar e de dire aquelas menas de repics.

Lo conte es pas tròp dificil per d'enfants que son estats un pauc iniciats o sensibilisats a l'occitan, mai que mai amb d'illustracions qu'ajudan a la compreneson.

Pasmens, lo lexic n'es ric e precís, la sintaxi complexa, e las formas conjugadas divèrsas.

Definicion d'objectius lengatgiers.

Ai d'evaluar la lenga del tèxt, sul plan del lexic, de la sintaxi e de la morfo-sintaxi. Devi puèi causir las foncions lengatgièras de far aquesir en prioritat, las que seràn l'objècte d'una atention particulara, que permetràn de bastir una progression d'aprendissatge.

Lo lexic :

Lo vocabulari es concret, dins lo registre familiar, en tot cas familiar a un mitan rural: un òme, una filha, de vesins, d'animals domestics mai o mens coneguts; l'istòria se debana dins un vilatge (i a de vesins), dins un mas (i a de bèstias, d'estables, un galinièr, un potz), dins l'ostal (la taula, la pòrta, la saca).

Lo meteis mot se tròba al masculin e al feminin: lo vesin, la vesina.

Dins la comptina finala, avèm una tièra de diminutius: pesolh, pesolhet; galina, galineta; pòrc, pòrquet; mula, muleta; filha, filheta, e un augmentatiu: chin, chinàs.

Aquel vocabulari se pòt far comprene amb de dessenhs.

La version originala utilisa lo mòt de chambrièra ; ara sembla dificil, los enfants sabon pas çò qu'es, e ai causit simplament de dire filha.

Puslèu que polalhiò, manlevat al francés, ai preferit galinièr, qu'es de la meteissa familha que galina.

Ai adoptat per la transcripcion escricha la grafia normalisada.

De vèrbs, n'i a fòrça, principalament de vèrbs d'accion, que son los mai aisits de comprene: dire, veire, prene, cridar, bramar, tombar, partir, sortir, sautar, eca.

La morfologia verbala

Las frasas son simplas, a priori, pasmens i trobam los quatre tempses de l'indicatiu, l'imperatiu, e d'infinitius: quèrre, veire, partir, gardar...

Lo present de l'indicatiu se tròba

- quand lo narrator s'adreiça als escotaires: coneissètz.

- dins l'accion: es, viu, me cal partir, pòs gardar, qu'es aquò, s'es pesuga...

Lo futur se tròba quand Turlendú parla: cridarai, bramarai, aurai.

L'imperfach servís a las formulas de dintrada dins lo conte: èra, aviá.

I a mai d'una escasença, dins lo dialòg, d'emplegar l'imperatiu: pausa, pren, laissa, met, vai te'n, e tanben las fòrmas de la defensa amb lo subjonctiu: crides pas, brames pas.

D'unes vèrbes se tròban jos mai d'una fòrma:

- los auxiliaris "èstre" : es, èra; "aver" : aviá, aurai.

- de vèrbs en -ar coma "bramar" : brames, bramarai, "cridar" : crides, cridarai..

- de vèrbs irregulars corrents coma "prene" : pren, prenguèt; "metre" : met, metèt, metèron...

Aquela riquesa es un factor d'impregnacion poderós, d'autant mai que la sintaxi tanben es fòrça diversificada.

Causirem de botar l'accent sus lo present de l'indicatiu: va, pren, s'entorna, ditz...

La sintaxi

Dins lo conte original, los personatges se vosejavan. Mas las fòrmas conjugadas semblan malaisidas de comprene e de dire per de dròlles pichons, que dison de tu naturalament; e Turlendú tanben pòt tutejar sos vesins e vesinas. De mai aquela opcion desliura del risc de confusion entre lo vos de cortesia e lo vos del plural.

Los tipes de frasas

Estent que i a de dialògs, i a de questions, de responsas, d'òrdres,... Aquò entraïna una lectura viventa e facilita la teatralizacion, doncas la compreneson intuitiva.

Trobam de frasas afirmativas, e demest aquestas, fòrça frasas exclamativas marcadas per l'intonacion, es a dire plan expressivas.

Lo conte comença amb una frasa interrogativa: Coneissètz Turlendú? del contaire als escotaires, per captar l'atencion e los implicar. Dins cada dialòg de Turlendú amb sos vesins, i a tanben de questions: Me pòs gardar? Qu'es aquò?

I a de frasas negativas: Crides pas, brames pas.

L'interjeccion: Pecaïre!, absenta dins l'original, remplaça: Mon cher!, expression francesa e un pauc vièlhida que sembla pas anar plan aicí, en tot cas que conven pas a una tòca de transmission pedagogica..

En soma, i a una bèla varietat de fòrmas expressivas dins un tèxt pron cort. Donc une cèrta dificultat, e d'objectius d'aprendissatge de causir d'un biais pertinent.

Lo dispositiu didactic

Reformulacion

Aprèp lo contatge, que se farà en tres o quatre còps, una activitat importanta es de reconstituir, a cada còp, lo raconte dins l'òrdre cronologic.

Es util de s'apiejar sus las illustracions per afortir la compreneson e precisar lo vocabulari, amb de questions barradas:

- Qu'es aquò? - Una galina! - Qu'a fach la galina? - A! A manjat lo pesolh!

- E lo pòrc? A manjat le pesolh? - Non! A manjat la galina!

en reformulant las responsas dels escolans, que sián en francés o en occitan.

Aquò se pòt far en mai d'un còp, e se tornar far de temps en temps.

Memorizacion de formulas

Las formuletas son de bon aprene e recitar de tèsta :

"Tant cridarai, tant bramarai, qu'aquela galina aurai!"

e mai las formulas de presentacion :

-Bonjorn, vesin! - Bonjorn, Turlendú, va plan? -Va plan!

De segur aquelas produccions lengatgièras, memorizadas en blòc, amb las intonacions e la bona accentuacion de mots e de frasas, se pòdon tornar investir dins lo contèxt de la classa :

-Bonjorn, Paul! -Bonjorn, Antòni, va plan? -Va plan!

Interès tematic

Lo tèma de las bèstias es fòrça agradiu pels dròlles, e lo conte es un punt de partença per d'exercicis nombroses que van permetre de preparar la fasa de descontextualizacion.

Per exemple:

Los lòtjaments:

- Ont dormisson las galinas? -Dins lo galinièr!

- Ont dormisson los pòrcs? -Dins l'estable dels pòrcs! e alargament a d'autres tèmas, coma lo crit de las bèstias3, amb de devinalhas coma :

- Qual es que fa: grrr, grrrr? Lo pòrc! -E òc, es lo pòrc!

- Qual es que fa: còt còt còt? -Es la galina!

- Qual es que fa: oau, oau? -Es lo chin!

Una activitat lengatgièra e cognitiva: dire las proportions, lo mejan, lo pichòt, lo mai, lo mens.

Amb dos imatges: une galina mejana e una galina pichòta.

Mostrar primièr la mejana:

-Qu'es aquò? -Es una galina!

Puèi la pichòta:

-Ò! E aquò? -Una galina! -Ò, es una galineta, es mai pichòta (mimar).

Far trobar tanben: mula, muleta,e filha, filheta.

Per lo masculin: pesolh, pesolhet; pòrc, porquet; dròlle, drollet (amb la dificultat de la barradura de la vocala pretonica dins aquestes dos cases)

Los augmentatius se presentan del meteis biais: chin, chinàs, eca...

A la darrièra pagina de l'album, se poiriá aver los dessenhs amb lo mot correspondent: un pesolh, un pesolhet; una galina, una galineta; un pòrc, un porquet; una mula, una muleta; una filha, una filheta; un chin, un chinàs, per illustrar e explicar la comptina finala.

Descontextualizacion: de las bèstias del conte se pòt passar a d'autres animals de bòria.

la vaca, lo caval, l'ase, lo cat, lo rit, l'auca, eca...

La teatralizacion:

Lo conte poiriá èstre mes en scèna pro aisidament, que se pòt copar en actes successius e qu'es plan estructurat sus de dialògs encadenats per de frasas de ligason que fan avançar l'istòria. Cada episòdi pòt far intervenir dos (o quatre) enfants:

Enfant 1: Turlendú va veire lo vesin Tòni

Enfant 2: Tòni

Enfant 1 (o 3): Turlendú ven quèrre son pesolh

Enfant 2 (o 4): Lo primièr vesin

Un dròlle (o lo mèstre) ditz las frasas de ligason: Alara Turlendú pren la galina,...e va veire un autre vesin, puèi comença la scèna seguenta.

Lo ròtle de cada dròlle depend de sas capacitats de memorizacion e de la necessitat de far jogar totes los enfants. Las replicas son cortetas e formularas.

Se pòdon apondre d'autres episòdis: Turlendú escàmbia la mula contra un caval, puèi lo caval contra una vaca, la vaca contra una mobileta....

Conclusion

Lo conte Turlendú es pro interessant per permetre al mèstre de familiarizar los escolans amb l'occitan d'un biais agradiu e progressiu, e als dròlles de prene la paraula, modèstament mas realament. Es pro ric per provesir una basa contextuala d'activitats divèrsas e variadas. Se son en contacte frequent amb el, pauc a pauc los escolans se destacaràn del libronet e de sas illustracions, que n'auràn pas pus besonh, per s'apropriar l'istòria e emplegaràn d'unes mots e d'unas expressions dins la vida vidanta.

(1) Joan Bodon, Contes del Drac, IEO, 1975

(2) Jean-Noël Pelen, Le conte populaire en Cévennes, Grande Bibliothèque Payot, 1983, paginas 191 à195.

(3) Veire l'exemple de jòc del crit de las bèstias, in "Les jeux", p. 73-77, Enseigner l'occitan au cycle 3, CRDP de l'académie de Montpellier, 2005.

Lenga e país d'òc, n°44, page 41 (01/2006)
Lenga e país d'òc - Dos contes en primari