Practicas

Legir Max Roqueta en licèu

"Los aucèls qu'ai crosats..."

Magali Fraisse

L'annada 2005 vegèt la desaparicion de dos autors màgers de la literatura occitana, Bernat Manciet e Max Roqueta. Per omenatge, los professors d'occitan de l'acadèmia legiguèrem als escolans de collègi e de licèus, "Calhòus"1 de Manciet e "Los aucèls qu'ai crosat"2 de Max Roqueta. Totes, foguèrem pertocats per aquesta lectura. Dins lo perlongament d'aquesta sesilha, decidiguèri de far estudiar lo poèma de Max Roqueta, dins l'encastre del projècte academic "Bestiaris", als escolans de Terminala. Vos prepausi aicí la lectura metodica del poëma qu'espeliguèt en classa3.

Per preparar

Pels escolans de Terminala, Max Roqueta es pas un autor desconegut, conoisson son nom, d'unes l'an ja rescontrat, an ja estudiat de tròçes d'òbras sieunas, de tipe narratiu, en segonda e en primièra. Demandi a totes de legir lo recit "Pluma que vòla"4 e prepausi la lectura facultativa d'autres racontes famoses que mòstran las foncions dels aucèls e de las bèstias en general, "La mòrt de Costasolana"5, "La nuòch del papachrós"6, "La mandra dins lo pesquièr"7, "Lo trescalan"8. Dins lo poèma objècte d'estudi, demandi de dire quals son los camps lexicals dominants.

Per començar

Rampèl biografic brèu que s'agís pas de contar la vida tota de l'autor mas sonque çò que servís per l'estudi del tèxt: Max Roqueta nasquèt dins lo vilatge d'Argelièrs en 1908, es aquí que, pichòt, faguèt l'experiéncia de la garriga e de sas bèstias.

Presentacion del tèxt: "Los aucèls qu'ai crosat" es extrach d'un recuèlh ancian mas l'autor tornèt publicar aqueste tèxt, coma per joslinhar son importància. Aimava tanben de lo dire que lo causiguèt per paréisser amb d'autres tèxtes sieus dins un CD9 e que ne diguèt la fin dins un documentari que li foguèt consacrat10. Es un poèma de factura simpla, dels vèrses irregulars, bastit sus una estructura ciclica que lo tèxt se dubrís e s'acaba sul meteis mot. Es una soscadissa meditativa que se farga sus l'imatge, reviscolat per la memòria, de l'aucèl.

Anóncia del plan. Dos motius s'entreligan dins aquesta meditacion, lo de la natura e lo del temps que passa.

Poème :Los aucèls qu'ai crosats

La natura

L'importància dels aucèls.

S'agacham primièr l'incipit que servís de títol, "Los aucèls qu'ai crosat" podèm observar que lo poèta e l'aucèl son meses sul meteis nivèl. De mai los grops nominals "aucèls d'antan"(v7) e "palombas estavanidas"(v8) pòdon èsser considerats coma d'apostròfas que farián del poèta l'òme que parla als aucèls. Normalament, los òmes demòran puslèu sus la tèrra e los aucèls dins lo cèl, doncas son pas per se crosar sovent. Benlèu que i a aquí una personificacion de l'aucèl o un biais de dire que lo poèta viu pas dins lo mond dels òmes mas metaforicament dins lo mond dels aucèls, coma Baudelaire que causiguèt l'imatge de "L'Albatros" o coma se ditz de qualqu'un qu'es dins las nívols...Çò qu'es segur, es que l'òbra roquetiana se farga volontièr sus l'observacion e la practica dels aucèls. Dins Vèrd Paradís, mantunas tramas narrativas son fargadas sul rescontre vertadièr o virtual11 d'un òme e d'un o d'unes aucèls, La Mòrt de Costasolana, Lo Trescalan, La Nuòch dau papachrós, Pluma que vòla ... Aquesta novèla mòstra que los manits pensan pas qu'als aucèls, a los ausir, a los veire, a los tocar, a los caçar12 e presenta aquela practica coma un biais de far secular:

Faguèrem coma totes. Anèrem en primièr a la nisada.13

Dins una comunicacion recenta14, Felip Gardy confronta las figuras d'aucèls dels primièrs recuèlhs poetics de l'autor. S'i vei plan lo ligam entre las scènas realistas que se pòdon dire de caça e los imatges fantasmagorics.

L'importància de la natura.

E mai l'autor diguèsse sovent sa tissa d'agachar tot dins lo campèstre, los elements naturals del poèma son pas caracteristics de la garriga montpelhierenca. Se pòt dire que s'agís d'una Natura generica, cosmica. Aquò dona una universalitat al discors qu'implica mai lo legeire.

Tres elements son presents dins lo poèma. Lo vent, primièr, qu'es ligat a l'aucèl e qu'es el qu'empòrta la fuòlha, puèi l'aiga que la reculhís, e enfin la tèrra d'ont ven l'aubre e qu'es utilizada per descriure lo còs del poèta: "dins la comba de ma peitrina". Se cal arrestar sus aqueste imatge, e lo religar benlèu a "los aucèls qu'ai crosat", per se mainar que tocam aquí a l'estetica roquetianna, que sovent dins l'òbra, los contraris se rescontran, se jonhon. Aicí lo vent fa lo ligam entre l'aubre que ven de la tèrra e l'aiga, e i a una correspondéncia prigonda entre las causas divèrsas que fòrman l'Univèrs.

E l'òme dins aquò ...

I a pas cap de ierarquía entre aquelas causas, entre tot çò qu'existís sus la tèrra, l'aucèl pòt èsser considerat coma una persona, l'òme pòt èsser un element geografic ... Las causas s'endevenon e avèm pas que de las agachar e de pensar que tot es dins tot o mai precisament que l'òme es dins l'aucèl coma l'aucèl pòt èsser dins l'òme, quand aqueste lo tua e lo manja. Sus la permutacion possibla entre l'òme e l'aucèl, òm se soven de la segonda frasa, amai poguèssem pas resistir al plaser de citar tanben la primièra, de "La Mòrt de Costasolana" :

Costasolana esperava los perdigalhs e aquò es la mòrt que venguèt. E la mòrt qu'èra per los perdigalhs serviguèt per èl.

Aicí es l'aucèl qu'empòrta metaforicament l'"arma" (v3) del poèta. Es el e, mai generalament, la Natura, que permet de dire l'ància davant lo temps que passa.

Lo temps que passa

Los indicis de temps

Lo camp lexical del temps es fòrça present dins lo tèxt. Lo poèma es cort e pasmens lo mot "ora" ven tres còps: "una ora de ma vida" (v1), "amb mon arma d'aquela ora" (v3), "ieu d'aquela ora" (v7). I a d'autres indicis, "dins lo passat" (v2), "antan" (v7), "sempre" (v11), e "etèrne" (v14).

L'enveja d'eternitat

Aqueles mots, "sempre", qu'es représ, e "etèrne", que fa resson a "etèrnament" del vèrs2, mòstran lo desir d'eternitat del poèta. Òm remarca que los indicis ligats al poèta son comptats dins l'unitat brèva e ponctuala de l'ora, "una ora de ma vida" (v1), "mon arma d'aquela ora" (v3), "ieu d'aquela ora" (v7) mentre que los aucèls s'inscrivon dins una durada mai larga e mai fosca, "dins lo passat" (v2), "aucèls d'antan" (v7). Los aucèls an lo poder de donar l'eternitat a l'arma del poèta. Aquela superioritat de l'aucèl sus l'òme, l'avèm poscuda legir dins Vèrd Paradís. Los òmes passan, los aucèls demòran. Son eles los mèstres del temps e de l'espaci, eles que vivon encara quand i a pas pus res:

Demorava l'èr gelat, las pèiras de tot temps, lo passatge fidèl de la nuòch e dau jorn, lo cant linde dels mèrles, lo camin enveirent de las sèrps.15

L'ància davant lo temps que passa

Çaquelà, e mai se l'aucèl ten lo poder de simbolizar l'etèrn, se caracteriza pel moviment e pel cambiament: los aucèls "vòlan eternament" e quand quita l'apelacion generica, lo poèta causís la palomba, qu'es justament un aucèl de passatge.

Òm remarca que lo poèta es pivelat per tot çò que bolega: lo moviment dels aucèls (vv. 12), lo moviment de la fuòlha (vv 5-6), lo moviment de l'aiga (v 6). Aqueste moviment mena fins a l'interrogacion centrala sus la "fugida" en davant de las causas que se ven dire dins l'imatge de la fuòlha "qu'au fiu de l'aiga se'n vai" (v 6). L'ància se pòt sentir dins la longor del vèrs, perlongat per un encambament al vèrs10, que sembla mimar l'anar sens fin de la fuòlha. Felip Gardy establís lo ligam entre "los aucèls qu'ai crosat", "aucèls" e "calabrun" e mòstra a prepaus d'aqueste tèxt, mas aquò es tan verai per lo nòstre, que los aucèls son "del costat del temps que fugís e de la dolor que fa nàisser". Aquela dolor tròba son acabament dins l'imatge final del còr del poèta, "romieu que non sap lo repaus" (v12). Lo punt comun entre lo còr del poèta e los aucèls es totjorn lo moviment mas un moviment sens tòca es a dire un caminament etèrne que se dubrís sul Non-Res del "cèl / traversat d'abséncia d'aucèl".

Per clavar

Podèm dire qu'aqueste poèma es plan caracteristic de l'escritura roquetiana: amb de mots simples que dison la natura e lo temps, lo poèta tradusís una ància prigonda, lo caminament perpetual de son arma qu'es lo poèma, e non pas l'aucèl, que i ven donar l'eternitat.

    Bibliographie

    Oeuvres
  • MANCIET, Bernat, 1990. Un Ivèrn I. Garein, Ultreïa.
  • ROQUETA, Max, 1942. Somnis de la nuoch. Tolosa, Institut d'estudis occitans.
  • ROQUETA, Max, 1961. Verd Paradís. Tolosa, Institut d'estudis occitans.
  • ROQUETA, Max, 1974. Verd Paradís II. Institut d'estudis occitans.
  • ROUQUETTE, Max, 1984. Les Psaumes de la nuit. Paris, Obsidiane.
  • ROUQUETTE, Max, 1996. Max Rouquette, morceaux choisis dits par l'auteur, CD, Collection témoignage, "Trésors d'Occitanie", Aura productions.
  • ROUQUETTE, Max, 2000. Bestiari / Bestiaire. Anglet, Atlantica.
  • ROUQUETTE, Max, 2005. Bestiaire II / Bestiari II. Gardonne, Fédérop.
  • Approches critiques
  • ARROUYE, Jean, 2005. "Oiseaux de bon augure", Il particolare, revue de littérature et d'art, à paraître.
  • FABRE, Daniel, 1986. "La voie des oiseaux. Sur quelques récits d'apprentissage", L'Homme, 99, 7-40.
  • FRAISSE, Magali, 2003. Verd Paradís par Vèrd Paradís, lecture métalinguistique des quatre premiers volumes de l'oeuvre en prose de Max Rouquette, thèse, Université Paul Valéry, Montpellier.
  • GARDY, Philippe, 1996. "Max Rouquette ou le puits de parole" in L'écriture occitane contemporaine, une quête des mots. Paris, L'Harmattan, Coll "Sociolinguitique", 125-180.
  • GARDY, Philippe, 2002. "Les oiseaux d'Antonin Perbosc", Hommage à Jacques Allières, Romania sans frontières, Anglet, Atlantica 2, 395-404.
  • GARDY, Philippe, 2005. "Max Rouquette: "Aucèls"", VIIe congrès de l'Association internationale des études occitanes, Bordeaux, 12-17 septembre 2005, à paraître.
  • NICQ, Pierre / PREBOIS, Guy, 1989. Max Rouquette, horizons et repères, cassette vidéo, CRDP de l'académie de Montpellier.

(1) Un Ivèrn I, Ultreïa, 1990.

(2) Los Somnis de la nuòch, 1942, représ dins Bestiari I, Atlantica, 2000.

(3) Amb los escolans de Terminala del licèu Clemenceau, Montpelhièr, annada 2005-2006: Vincent Berlanger, Marius Blenet, Marion Brun, Sandie Cavaillès, Stéphane Kolem, Alexandra Maurèl, Emmanuelle Pierre.

(4) Vèrd Paradís I, 1961, CRDP, 1992.

(5) Idem.

(6) Ibidem.

(7) Vèrd Paradís II, IEO, 1974.

(8) Idem.

(9) Max Rouquette, Morceaux choisis dits par l'auteur, collection témoignage, "Trésors d'Occitanie", Aura Productions, 1996.

(10) Max Rouquette, Horizons et repères, P. Nick / G. Prébois, CRDP Montpellier, 1989.

(11) Sovent, lo rescontre se fa pas. Aquela "abséncia d'aucèls" es benlèu lo miralh narratiu de l'imatge poetic final pron enigmatic.

(12) Sus la simbolica sexuala d'aqueste afar, de legir l'article de Daniel Fabre "La voie des oiseaux" in L'Homme, juil-sept 1986, N°99, pp 7-40.

(13) Pluma que vòla, VP I.

(14) "Aucèls", VIIe congrès de l'Association internationale d'études occitanes, Bordeaux, 12-17 septembre 2005, à paraître.

(15) "L'Irange", VP II.

Lenga e país d'òc, n°44, page 30 (01/2006)
Lenga e país d'òc - Legir Max Roqueta en licèu