Notas de lectura
Contes e Cants, les recueils de littérature orale en pays d'oc, XIXe et XXe siècle
communications éditées par C. Torreilles et M.J. Verny.
438 p. : 15 euros + 3,10 de pòrt, Reglament a l'òrdre de : Régisseur Recettes Publications UM3 , a adreiçar au :
Service des Publications - Université Paul Valéry - Route de Mende - F34199 Montpellier cedex 5
Tél. 04 67 14 24 60
publications@univ-montp3.fr

Sens los recuèlhs das folcloristas dau sègle XIXe das collectaires dau sègle XX, es tot un pam de nòstra cultura populara que seriá perdut. Encara uèi i venon posar contaires e cantaires sos tresaurs de contes e cants tradicionaus per los tornar metre en circulacion. Lo libre editat per Clara Torreilles e M.J. Verny es lo recampament de 12 comunicacions vengudas de Provença, Lengadòc e Gasconha fachas a l'ocasion de Jornadas de civilizacion per los capesians d'occitan en decembre 2003, sus aqueles recuèlhs, las motivacions e las condicions socialas, los metòdes e las intencions das collectaires, e mai, pus largament, sus lo rapòrt entre oralitat e escrich, entre literatura orala e escricha.

L'estudi pòrta donc sus los recuèlhs entre lo moment que la trasmission tradicionala a començat a se perdre au sègle XIX, e son avaliment au sègle XX. Demòstran una volontat quasi arqueologica de sauvament das tresaurs de la literatura orala contra una mòrt vista coma ineluctabla. B. Bricout, especialista de Pourrat, pausa la question primièira : "Trascriure lo conte, seriá pas lo traïr, lo tugar, lo desrabar a la memòria collectiva que ne ten sa vida, prigonda, lo privar dau ton e dau buf, de l'esclat e dau gran de la votz?". D'aquela traïcion, dos collectaires-escrivans, Bladé e Pourrat s'en defendon en s'afortissent coma contaires, coma los darrièrs anèls de la cadena de trasmission, dubèrta a quau la vòl repréner. Mas, se se vòlon rigoroses, totes dos publicaràn pas son collectatge de contes dins sa lenga d'origina, e mai per Pourrat son tèxt francés siá embugat d'occitan d'Auvernha. Escafaràn la veritat de la lenga de sos informators per seguir sa vertat pròpria segon la consciéncia linguistica dominanta de son temps. La majoritat das collectaires. coma per exemple Montel e Lambert, en relacion amb una societat filologica d'erudits lengadocians, la Societat per l'estudi de las lengas romanicas, respectaràn la lenga d'origina escrupulosament. Los recuèlhs de cançons pausan eles lo problèma de la transcripcion musicala. Es lo cas per Damasi Arbaud en Provença, Cantaloba en Auvernha, Mirat o Poueigh en Gasconha. Sus los ritmes de las cançons popularas, Poueigh notarà : "Son tant ondejants e son tan regdas las barras de mesura".

D'unes collectaires mòstran distància, de còps que i a condescendéncia, per sos informators, d'autres fan lo camin per "aprivadar" lo contaire, coma Bladé, e li marcan respect e simpatia vertadièira. Aqueles collectaires fan de sa quista l'engatjament e l'aventura de sa vida. Per Bladé, l'estudi de nòtas de collectatges, descubèrtas per P. Heiniger-Casteret, esclairan son metòde de trabalh sus lo terren. Lo punt de vista das collectaires junta pas totjorn amb las motivacions das renaissentistas, felibres au sègle XIX coma occitanistas de las annadas 70. Per los primièrs, se tracha de conservacion d'un patrimòni amenaçat e d'agach portat sus lo passat ; son segurs d'èsser los "darrièrs". Per los segonds, s'agís de renaissença linguistica, e pensan èsser los "primadièrs" de la Respelida. Per los felibres, çò essenciau sembla èsser la literatura. Pasmens, l'Armanac Provençau de Mistral se pòt tanben comprene coma un relais per tornar metre en circulacion una oralitat en via de s'esvanir, un biais de jogar un ròtle de colportaires de la tradicion orala.

Jos l'escrlch, l'oralitat s'amaga coma se fa veire", escriu C. Torreilles dins son prefaci. E la podèm seguir, aquela oralitat das contes, a l'òbra, plan amagada senon problematica dins Joan l'an pres de l'Abat Fabre dins un temps de trasmission segura, mai evidenta dins l'òbra de Mistral quand comença la rompedura d'aquela trasmission, fins a l'òbra de M. Delpastre, somiant de resurreccion dins un desèrt de la literatura orala. Oralitat trasmudada plan agissenta perque aqueles escrivans, en mai de son pròpri saber popular, avián un art de contaires, e èran capables d'apondre sa marca pròpria.

S'estùdia tanben lo biais qu'a lo mite "paraula que signifïca, que fai signe, venguda d'un temps fòra-memòria" per s'engulhar dins lo mòtle dau conte popular o dins lo Poèma dau Ròse de Mistral.

La societat tradicionala clausa s'es esvanida, e amb ela los contaires tradicionals an perdut son ròtle sociau. D'unas intervencions suggerisson de dralhas nòvas per los collectaires e contaires de uèi. De fòrmas nòvas de tradicion orala se son desvolopadas, las recèrcas ara pòrtan mai sus l'oralitat alargada, estudiada dins son encastre sociò-culturau. Lo CD "Tresaurs d'Occitània" das contes de Bodon dichs per l'autor, sortit i a pas gaire, fa plan veire çò qu'an de pròche et de different lo conte de "l'enfant polit", escrich dins los Contes del meu Ostal, e sa version contada per Bodon. Aquí s'endralha un retorn possible de 1'escrich vers l'oralitat, un passatge de la "memòria de papièr" que ne parla Montaigne, cap a la "memòria de la carn" dau contaire vertadièr, la d'un actor, de còps interpreta respectuós dins "l'estile grand", brèu e precís que cercava Bladé, de còps brodaire un pauc mai descabestrat, coma l'es Bodon contaire.

Coma o ditz Josiana Bru, "lo conte contemporanèu correspond a un autre tipe de societat, ampla e duberta, e contar es vengut un tnestièr". Lo magnetofòn e la videò an cambiats los otisses per los darrièrs collectatges possibles. E los mejans actuals de diffusion (escòla, edicion, discos, mediàs, cinemà, espectacles), per los enfants en particulièr, lo moviment creissent de valorisacion de l'oralitat, son favorables au reviscòl d'una trasmission nòva, mai dubèrta, per de camins mai tòrts. d'aqueles contes e cants que gardan totjorn son poder pivelaire e encantarèl.

Joan-Guilhem Rouquette.

Lenga e país d'òc, n°43, page 79 (10/2005)
Lenga e país d'òc - Contes e Cants, les recueils de littérature orale en pays d'oc, XIXe et XXe siècle