Bastisons narrativas

Per legir "Insularas"

Joan-Claudi Forêt

Ala simplificar a l'extrèm, l'òbra publicada de Robèrt Lafont forma un triptic : creacion literària, reflexion politica, recèrca scientifica (istòria, lingüistica, literatura). Los libres s'engendran los uns los autres, passant per dessús las confinhas dels genres. Insularas1 n'es un bon exemple. Lo libre es un diptic format de doas longas novèlas o corts romans, o faulas, lo primièr leugièrament mai long que lo segond, totes dos escriches a un an d'interval, l'un acabat lo 17 de mai de 1994 a Biviure (Montpelhièr), l'autre a Florença lo 22 de junh de 1995.

Lo Tèrç Morir (escrich en 1994) procedís de l'assag de literatura medievala Le Chevalier et son Desir, publicat en 1992. N'es l'illustracion romanesca.

Amfícolpos (escrich en 1995) es un apondon al tòm tres de La Festa, intitolat Finisegle e publicat la meteissa annada qu'Insularas (1996). Ne repren dos personatges, situats a de nivèls diferents del raconte, per los transplantar a la debuta del sègle XVIIen.

Lo tèma central del Tèrç Morir es donc l'eroïsme, o mai precisament "las enfanças" de l'eròi, segon l'expression del quite autor. Lo tèma central d'Amfícolpos es, dins l'encastre d'una robinsonada, lo constat del divòrci progressiu entre sciéncia e consciéncia, que marca l'epòca modèrna, o, en tèrmes heideggerians, la victòria de la rason calculanta sus la rason meditanta.

Aurem a definir la rica intertextualitat d'Insularas, qu'un aspècte important n'es la genèsi intratextuala, es a dire l'autò-engendrament al còr de l'òbra lafontiana.

Doas faulas

Insularas : títol en un sol mot e tres sillabas, femenin plural, lo mai brèu de Robèrt Lafont aprèp L'Enclaus. Retendrem dos traches : lo femenin e l'insularitat, qu'anóncia l'equivaléncia iscla-femna, tèma comun als dos racontes.

L'autor dona d'Insularas una definicion generica, puèi que sostitola son libre "Doas faulas". Gérard Genette, sens se prene tròp al seriós, parlariá de definicion generica infratitolària o diriá que lo paratèxt (lo sostítol en l'ocurréncia) definís l'apartenéncia arquitextuala del tèxt. (Palimpsestes, Le Seuil, 1982)

Lafont es costumièr dels sostítols de definicion generica. L'Icòna dins l'iscla èra ja definida coma "faula". La Vida de Joan Larsinhac coma "raconte", Li Camins de la saba coma "cronicas", Tè tu tè ieu coma "conte filosofic". Mai tard, La primiera persona, aquò's "vint contes" e La Cosmocritica, darrièra òbra literària publicada, "dètz istòrias per nòstre temps". La Confidéncia fantasiosa ò la Passejada de Lagrífol a drech, coma se vei, a un sostítol mai complèxe, completat per "Fuelhs 1985-87", Lagrífol essent lo nom del protagonista doble de l'autor dins Lo Sant Pelau. Lo títol Contes libertins e faulas amorosas conten sa pròpria definicion generica.

Qu'es aquò una faula ? La podèm definir coma un cort raconte en vèrs o mai rarament en pròsa, de tòca didactica, comportant una morala implicita o explicita. Sembla puslèu que Robèrt Lafont done al mot faula lo sens de "conte filosofic" : un raconte que se fa d'en primièr pel plaser de contar, per suggerir puèi una morala o demostrar una tèsi.

Lo Terç Morir

Títol

Dins lo títol Lo Terç Morir (La Tierce Mort en francés), retendrem l'archaïsme terç en plaça de tresen, sinhalant l'epòca del roman. Morir, irrevirable en francés per l'infinitiu mourir, es al contra perfièchament acceptable en occitan e significa la mòrt coma "acte", coma moment o passatge, per oposicion a l'estat que s'enseguís e que pòrta lo sol nom de mòrt. L'italian fonciona parièrament. Se pòt pensar al vèrs de Petrarca (Canzoniere, 207) : "Ch'un bel morir tutta una vita onora." (Un bèl morir tota una vida onora.) Es pas inutil de remarcar que lo romancièr colombian Álvaro Mutis, reprenent dins son títol l'expression de Petrarca, publiquèt en 1989 un roman intitolat Un bel morir o el último viaje de Maqroll el Gaviero, tresen volum de la trilogia d'aqueste personatge.

La volontat de l'autor es de picar la curiositat. Se morís en principi un sol còp, a la rigor dos (We only live twice, aventura de James Bond per Ian Fleming). Sabèm que los cats an sèt vidas. Mas aquela tresena mòrt intriga tre lo títol. Veirem que tot lo raconte se bastís, non pas al torn de la tresena mòrt, mas al torn de la segonda, que li dona son sens.

Quin genre ?

Cort roman, longa novèla, l'accion del Terç Morir se situa en 1463, pauc aprèp lo regne d'Amfòs lo Magnanim, dètz ans aprèp la presa de Constantinòple, es a dire la fin de l'Edat Mejana. Se debana entre Reus en Catalonha e l'iscla italiana plan nommada d'Ischia, fàcia a Nàpols, en passant per Elna, Corbièras e Fontfreda (Fontfreja dins lo tèxt).

==> Roman istoric, nos plaça a la carnièra de l'Edat Mejana e dels Temps Modèrns, a la crosada de las guèrras e de las intrigas qu'estralhan Euròpa : aliganças tanlèu traïdas que conclusas entre sobeirans aragoneses e rei de França ; crims, chaples e malordits al servicis de dessenhs ocultes e grandioses del papat e dels empèris : batalhas, sètges, pilhas, faminas, marranas, del costat del pòble, etèrna victima dels potents. Lo roman istoric d'aventuras dona lo roman de capa e d'espasa, forma modèrna del roman cavalieresc.

==> Roman de formacion en meteis temps que roman cortés, nos conta la metamorfòsi d'un salvatjon rustic en perfièch cavalièr, a l'exemple del Perceval de Crestian de Tròias (Chrétien de Troyes) dont revèrsa las donadas. Perceval, orfanèl de paire, recep de sa maire sas primièras leiçons sus la vida, qu'aplica nèciament a la letra coma lo personatge dels contes Joan lo Pèc. Lo Janet del Tèrç Morir, "orfaneu de maire a la naissença", es educat qualques setmanas per un paire tan fendasclat (perfendut) coma lo vescomte d'Italo Calvino, un paire illuminat que se'n torna de guèrra agrit e endecat e que son filh n'aplica las enfuscas cavalierescas amb una estupida docilitat. Alara que la vertadièra escòla de Perceval es la del prudòme rescontrat en camin, l'autentic educator de Janet es una femna, Eisabeu, la Regenta de l'Iscla, assistida de sas doas domaisèlas.

Al mitan del raconte, cresèm un moment qu'aquel ròtle serà tengut per l'ancian companhon d'armas del defunt paire, lo cavalièr Aimeric de Durfòrt. Substitut pairal, sembla fach pel ròtle d'oncle, eraste educator que lo medievista Robèrt Lafont n'a longament e mantun còp explicat l'importància dins l'epica de l'Edat Mejana (per exemple dins "Oncles et neveux", 1993, Hommage à Jean Dufournet II, représ dins La Source sur le Chemin, 2002, p.277-297). Mas lo sòrt ne decidís autrament. Aimeric se revela confit de devocion e de prejutjats religioses e tarda pas a intrar en conflicte amb la Regenta qu'el es cargat de li far escòrta.

==> Roman cavalieresc enfin, es una mena de replica o de resson al modèl del genre, Tirant lo Blanc, que son autor plan real, lo valencian Joanot Martorell (1413-1468), es fictivament l'amic del cavalièr del Pin, lo paire aganit e fendasclat de Janet. Tirant lo Blanc torna far l'istòria, ja que son eròi salva l'empèri bizantin de l'invasion turca, coma Lo Terç Morir plaça un moment l'utopia sociala al còr d'una iscla minuscula. Essent totes dos de romans cavalieresques per oposicion al roman de cavalariá, segon la distincion establida per Martí de Riquer, fòrabandisson lo meravilhós de lor univèrs, e mai se Robèrt Lafont, a la darrièra pagina, ne supausa in extremis la possibla intervencion a títol d'ipotèsi.

Mas Lo Tèrç Morir es tanben un anti-roman de cavalariá. Las enfanças de l'eròi son pietadosas, sa cavalcada cap al nòrd, per una Catalonha estralhada de guèrra, amolona las abjeccions e dona un contre-exemple de cavalièr vagant. Janet pèca per ignorància e sas debutas calamitosas dins la vida fan ressortir amb tan mai de trelús la valor redemptritz d'una feminitat liberada. Non es tan grand pecaire que femna non pòsca salvar.

Le Chevalier et son desir

Car Lo Tèrç Morir es d'en primièr un apològ illustrant las tèsis lafontianas desvolopadas en particular dins Le Chevalier et son Désir, dont l'edicion precedís la sieuna de quatre ans (1992) e son escritura de dos. Le Chevalier et son Désir se pòt legir coma lo comentari anticipat del Terç Morir. Coma lo Filh de l'Uòu inventat mai tard per Robèrt Lafont (mas per d'autras rasons, ja que lo Filh de l'Uòu es l'individú unic de son espècia), Janet repetís dins son istòria la filogenèsi del fin amador. Sos setze ans de vida concentran un sègle de fin' amor e sas estapas de formacion. Jos forma romanesca, l'autor estúdia en el lo subjècte amorós exemplar, coma o farà del subjècte occitan jos forma d'estudi sociolingüisitic2. Subjècte amorós exemplar mas quadruplament desplaçat : dins l'espaci, ja que nais en Catalonha ; dins lo temps, ja que viu tres cents ans aprèp l'edat d'aur de la fin' amor ; dins l'escala sociala, ja que coneis l'enfança d'un paisanòt e aparten a una familha de noblilhons roïnats. Mas aquò's istoricament que lo desplaçament es mai radical : l'univèrs trobadoresc a desaparegut vida e avers, la cavalariá es sus son descreis, rason per qué fan flòri los romans de cavalariá coma Amadís de las Gàllias (Amadis des Gaules), cent ans abans la naissença de Cervantes. Robèrt Lafont causís de situar son roman non pas pendent l'edat d'aur de la cavalariá, mas pendent l'edat d'aur de son escritura romanesca. Illustra l'ideal de la cavalariá e de la fin' amor sus una quadrupla periferia, espaciala, temporala, sociala e istorica. Podèm trobar mai d'una rason per aquò : exemplaritat renfortida de l'istòria per son alunhament de las condicions de la fin' amor : mai granda libertat de variacion sul tèma amorós que lo narrator pasteja aicí segon sos fantasmas ; proximitat estilistica amb la pròsa dels romans de cavalariá qu'aflora de còps dins lo raconte.

Raconte que debuta aital :

Dau mai Janet anava dins seis ans, dau mai pensava qu'es una destinada fera d'aver per sólei desiranças lei languisons d'un paire.
S'era abalit, orfaneu de maire a la naissença, dins lei faudas crassosas e espelhadas d'una baila... Quand crebèt l'uòu e intrèt dins lo mond sus l'onda de sang qu'emportèt la paura jacent, l'autor, entre totes sei jorns, d'aquest primièr malastruc, era ja partit per la guerra au finimond...

(p. 6)

Tre las primièras linhas, l'autor demiurg crèa las condicions que lo medievista enóncia dins son assag :

Manque capital dans la fable médiévale, l'épique et le romanesque : les héros sont sans mère... L'amour des chevaliers a ce vide à son origine historique et structurelle.
Élevé entre nourrice et servantes, le garçon de ce temps se trouve privé d'un recours fondamental de construction psychique...
Structurellement nous atteignons par ce manque le lieu de fragilité de la personne masculine médiévale... Cette personne doit concevoir pour fonder sa différence sexuelle non l'absence de phallus instituant la femme par la mère, mais le manque de la mère abolissant la femme. Elle se trouve ainsi confrontée à l'inexplicabilité même du phallus, signifiant privé de négation, sexe sans altérité constitutive. Le chevalier devra vivre avec cette énigme, ce noyau évidé d'un être en conséquence abandonné au perpétuel déséquilibre. Cela se traduit par l'émotivité du guerrier le plus farouche. Le signe narratif en est la pâmoison si fréquente...
Ce n'est pas tout. Le père lui aussi se dérobe. Il le fait dès l'enfance du fils. Le noble ne s'occupe pas de sa progéniture. Mais il lui est sans arrêt proposé en représentation. Par la fable, comme la mère."

Le Chevalier et son Désir, p. 110-111

E d'explicar l'importància de l'oncle mairal o d'un substitut, "un seigneur aîné et ami, mais le nom lui reste".

Il donne l'épée, le phallus... Avec l'épée donnée [dins l'adobament] l'on devient chevalier, donc mâle institué dans une institution totalement maternante...
L'homosexualité est la monnaie de passage dans ce processus de triangulation à la fois différé sans remède et dynamiquement inversé.

Lo cavalièr es a l'encòp l'eromèn de "l'oncle" (relacion verticala) e l'eraste d'un companhon (relacion orizontala, se gausam dire), puèi qu'a conegut per l'adobament "l'assomption du phallus" (p. 111).

La relacion avunculara es esboçada dins Lo Tèrç Morir per la promessa d'Aimeric de Durfòrt, demorada sens endeman :

Fiu de mon amic, çò choquetava lo Cavalier, jure tan fòrt coma t'abrace e tan verai coma te baise, que te prendrai per mon enfant, que t'ajudarai dins tótei lei perilhs que podràs rescontrar dins ta vida, e que, primier de tot, aurai ges de cessa ni de pausa abans de t'aculhir dins nòstra santa societat de cavalariá.

p. 58

Ça que la,

ce qui complique tout dans l'expérience vécue, c'est la non-résolution en ce temps et dans ce cadre de la castration, phase constitutive de la construction du moi. La mère manquant à son éros et le père lui demeurant un signifiant érotique sans présence réelle, l'enfant, bien avant que la chevalerie ne secoure sa psyché, est promis à ne désirer que du vide.

[Un vide] qui prend forme d'évanouissements, au lieu du désir de la mère. La petite mort de la pâmoison n'est donc qu'une instance de la mort véritable, retour au néant fondateur d'un ego en suspens.

p.112

Avèm aicï, excepcion facha de l'omosexualitat que lo narrator li en dispensa, tot lo programa de comportament de Janet. Sa trajectòria es inscricha dins aquelas règlas balisticas, levat que son quadruple alunhament de l'arquetip cavalieresc e lo det del narrator desguisat en azard borrolaràn lo desnosament.

Janet se tròba confrontat al vuèg de son desir, a sa libido sens objècte. D'en primièr pendent sa prima jovença :

Dei collègas aviá aprés, a la gàrdia en garriga, coma se quilha una feda, mas aviá pas encara menat lo repòrt logic dau fedum au femelam.

(p. 7-9)

Après lo retorn del cavalièr perfendut, la nuèch que son paire li liura lo secret de fin' amor, tomba, al sens pròpri del tèrme, sus sa sembla-sòrre Marieta (p. 16), mas los desnosament precòç enfurona sa partenària frustrada :

La filha quilèt tornarmai, aqueste còp furiosa. Escrachèt d'una man que vironava lo nas de l'amant moquet e s'esquilèt a gratipautas...
Lo cavalairet era estat mancat a ne patir per la vida. Tot just que veniá d'aprene lo secret de fina amor, aviá fach l'amor pas fina, e mai gaire biaissuda.

Rescontra enfin, dins sa remonta de Catalonha, una castelana imprudenta aventurada "dins la natura sauvèrta" (p. 30) :

Tot comptat i trobèt l'òme sauvatge qu'en tres cambadas l'aguèt agantada, d'una sola ponha revirada e d'un mieg viech desonorada. Pas lo temps de cridar seba !...
Per quant au problema dau sèxe d'aquel àngel, demorava escarabolhós. Perque de natura, n'i aviá una, pas diferenta de la de la Marieta, e mai odorosa un pauc, mai tan luenh d'un pebre de feda o de pacana qu'era, probable, pas qu'una sembla-natura. Janet laissèt la question intacta e la dòna sus la tepa, qu'aviá fach ni ai ni oi, ni aviá agut lo temps d'un raufeu. L'amor fina demorava un misteri.

Lo segond morir

Sas tres mòrts seràn necessàrias per ne far un eròi. La tresena serà la bona, la definitiva, que trasmuda alquimicament en vana òbra d'art una causa morala perduda e fa aital cambiar d'òrdre : de l'etica, fa d'estetica. La primièra es un còma passatgièr, degut a una ferida de guèrra al cap "ont donèt sa primera pròva d'eroïsme" e que ne sortís per trepanacion. La segonda es mai delicada, es lo centre del roman e ne justifica lo títol : es aquela "petite mort de la pâmoison" evocada mai naut, que tusta Janet a son primièr rendètz-vos amb Isabeu, quand, incapable de respondre a son desir, fa l'experiéncia dolorosa de la castracion fondatritz de la fin' amor.

E mai se sentiá, au luòc que jai la bèstia, un autre nos d'angoissa. Dau còp se li revelèt lo secret de cortesiá : la manca de natura qu'el aviá plaçada dau costat de la dòna inagantabla, èra, pus probable, dau costat dau mascle inagantaire. Amor blos, sus lo viech fas la crotz.

(p. 65)

Comparem amb l'estudi que fa lo medievista de Rambaut d'Aurenga et de sa "flor invèrsa" ("Ar resplan la flors enversa : La fleur du "gay" savoir" dins La Source sur le Chemin, p. 121) :

En bonne logique, cet appétit de foutre qu'exhibe l'oeuvre [de Guillaume IX] s'accompagne de la peur mâle du con [...] Le non-poder de Raimbaut [d'Orange] n'est rien d'autre que la perte de puissance au sommet du désir, quand le je, confronté à l'altérité de la femme, se trouve renvoyé à sa propre différence, en fait à la faille qui le hante."
Son poème dit :
1. Que seulement dans l'impuissance mâle devant l'autre sexe, sexe de l'Autre structurel, peut être reconnue une dame ni putain ni démon. Le fiasco institué en courtisement est donc la condition même de la fin' amor ;
2. Que de ce manque se construit la totalité qu'est le couple, le plein du jòy, le hic et nunc de l'être rassemblé ;
3. Que ce jòy lui-même est un état difficile, paradoxal de jouissance douloureuse. On peut aller [...] jusqu'à paer de masochisme, à condition de comprendre que cette "perversion" est la condition historique de l'invention de la femme ;
4. Que dans cette fable [...] Raimbaut ne pae jamais que de lui. Il découvre, bien avant Freud, que le complexe de castration est le passage obligé vers l'instauration du moi sexualisé. Il découvre aussi - et c'est le sens de sa strophe VI - que l'écriture naît de la castration ;
5. Que cette ascèse ravissante où le sujet se rassemble de se reconnaître séparé, est incompréhensible pour ceux qui continuent l'ordre moral antérieur et la vie psychique la plus banale. Les lauzengiers ne croient pas à la fin' amor parce que ce sont de vulgaires paillards, incapables d'imaginer un non-pouvoir de foutre qui soit un jòy d'amour...

Se vei que lo complèxe de castracion, amb la segonda mòrt que ne resulta, es la clau de la bastison narrativa del Terç Morir, coma o es de l'edifici teoric de Robèrt Lafont, qu'explica per el l'espelison de la fin' amor e de son expression poëtica, a partir de l'emergéncia de la cavalariá coma classa sociala.

En vertut del ponch 5, lo narrator del Tèrç Morir avisa dos còps sos lectors :

Foguèt sa segonda mòrt. Aquelei que la tròban pas tan patetica coma la primiera, es que comprenon pas grand causa a la condicion umana.

p. 64

[...] sa segonda mòrt, la que fai rire lei coquins palhards.

p. 113

Lectors lausengièrs, s'absténer...

Èva infernala

Dos còps tanben, dona la paraula a aqueles "lausengièrs" contemptors de la femna, prefigurant la litania del con maldich que se legirà dos ans mai tard (1998) dins La Gacha a la cistèrna. D'en primièr al cardinal de Gòut, cinic intrigant que compta plan se desfar d'Eisabeu en esplechar "la peur mâle du con" :

Una monifla endemoniada... Anava pintar lei desbòrd d'una ascla, d'una boca, d'una cauna d'infèrn d'ont giscla la flambada. Lo sèxe d'Eisabeu seriá plus volcanian que lo grand fogau atubat sota l'iscla. Bofariá lo soupre e escupiriá lei cendres.

p. 71

Puèi al tròp vertuós cavalièr Aimeric de Durfòrt, que s'adreiça aital a Janet :

... La natura de la femna dempuèi Eva... es ren que lo nis de la sèrp... Amòr d'aquela veritat teologica, l'òrdre de cavalariá s'era gardat tre son origina e d'un biais constant de tota vesita a aqueu trauc pudent, caforna de grapauds, d'alabrenas e d'escorpions, fòssa sagnosa e viciosa, fogau de brasa qu'espera l'òme per l'abrasar... Se d'únei cavaliers, fòrça mai poëtas que verturós, avián temptat de sauvar la femna de la condemna que pesa sus ela dempuei la perda d'Eden, era precisament en li tapant lo borneu diabolic, en l'enauçant per lo refús dau plaser bas ai gras celestiaus ont regna la Verge Maire de nòstre Dieu.

p. 103-104

Avèm dich que las òbras de Robèrt Lafont s'engendran una l'autra. Ja teorizava la Mariton del Decameronet (1983), quand comentava lo conte del "Confit" que veniá de narrar Jòrdi lo catalan :

Avèm agut dos imatges de la femna tan neurotics l'un coma l'autre..., la femna deïtat e la femna satanica, e sus un tèma parier, qu'es aqueu de l'amenaça sexuala que sentís l'òme que se sarra de l'autra que siam. D'una banda la paur dau con sagelat de pudor, de l'autra la paur dau con manjaire abramat, la quequeta trencada o la quequeta engolida, ne siam sempre au vertige dau trauc.

p. 58

La Gacha a la cistèrna (1998) repren e amplifica lo tèma de l'Èva infernala. Dins la tresena part, "Espaci(s)", aprèp l'evocacion de sas primièras amors en riba de Gardon, la Gacha consacra 42 quintils a la femna e a la fin' amor, mas tanben a l'òdi masculin de l'Èva infernala, incarnacion de la marridesa absoluda del sèxe femenin. Aquò's d'en primièr una litania de dètz estròfas de lausenja : "Dònas de saba e dònas de vigieras... dònas de sau dòna de codolieras... dòna dau prat... forma de carn... nochala lutz lenga dins lei respirs... gorg estadís... Ò Dòna de la mar..." (p. 147), que s'acaba en benediccion mariala : "benastrugadas siatz."

A aquela litania ne succedís una autra, invèrsa, d'unas dètz estròfas tanben, que denóncia la malediccion portada sus la femna per las tres religions del libre. La femna i ven un èsser impur reduch a son con, reduch el meteis a un cloac, que lo poèta ne recita rabiosament las litanias :

Toat flamejant e gorg de la tenèbra
lo con conchat condemna sens perdon
conduch de nuech e conclusa funèbra...
lo con concau esterla condamina
plantat dau fuòc dau diable e d'arbres guèrps

p. 151

Retrobam aicí la retorica del cardinal de Gòut e d'Aimeric de Durfòrt. Lo Terç Morir, dins lo passatge mai atròç del raconte (que ne compta pasmens qualques uns de garruts), prepausa la metafòra espaciala de l'Èva infernala e son castigament orrible : es lo cementèri de l'abadiá de monjas que joxta lo castèl d'Eisabeu. Sala sosterrana e pasmens mai nauta de l'abadiá, croton ont poirisson los cadavres de monjas a la vista de las novícias embarradas aquí per espròva ultima. La simetria es perfiècha amb lo castèl de fin' amor. Aquò serà lo castic final d'Eisabèu, qu'aurà pas que lo pompidor de traversar, utopia descasuda en noviciat infernal.

L'amor ravalat a un trist pecat, la femna interdicha de plaser e l'òme de plaser partejat, tala es la situacion a la velha de l'invencion de la fin' amor. Dins un bèl estrambòrd poëtic, La Gacha a la cistèrna canta l'invencion de la fin' amor coma una novèla redempcion que la femna n'es lo messia vengut escafar lo pecat del mond, lo pecat d'aimar.

... L'òme vei a tau signe
se despulhar de vergonha e d'asir
aquest vièlh mond pecador que l'insigne
reime amorós ven de proclamar digne
de primavèra...

p. 155

L'òme e la femna se pòdon enfin agachar coma d'egals, uèlhs esperduts de gratitud recipròca, per partejar l'amor e lo plaser, que lo primièr es lo d'èsser al mond. Reconeissença mutuala de l'egalitat òme-femna e meravilhament recipròc davant lo potencial de libertat, de bonur e de plaser aital liberat : "le plein du jòy, le hic et nunc de l'être rassemblé" citats mai naut. Se vei que per Robèrt Lafont la fin'amor es pas aquela nevròsi de la frustracion sexuala entretenguda a qué es estada sovent reducha, mas un acompliment total que lo segond morir n'es pas qu'una estapa e que se realiza en "sèxe e rason, las doas grandors de l'òme".

Espaci-temps

Òrdre de narracion (n°de capítol - n° de sequéncia)

1.1 Enfança de Janet - 1.2 Lo Camin de sant Jaume - 1.3 Remonta en Catalonha - 1.4 Lo prim morir - 2.2 Lo segond morir - 3.1 Remonta en Rosselhon - 2.1 Lo cardinal de Gòut - 3.2 Educacion de Janet - 2.3 Lo sèxe de l'Iscla - 3.3 Lo tèrç morir.

Lo primièr capítol, entièrament catalan, seguís l'òrdre cronologic. Lo segond e lo tresen altèrnan una sequéncia catalana e una sequéncia insulara, amb borrolament de l'òrdre cronologic. Las doas darrièras sequéncias del capítol tres son insularas, mas non consecutivas dins lo temps, puèi que s'intercala cronologicament entre elas la darrièra sequéncia del capítol dos.

Aquel borrolament de l'òrdre cronologic permet d'anars-retorns entre los dos espacis catalan e insular e donc d'anars-retorns entre diferents moments del temps. Lo roman Li Maires d'anguilas (1966) presentava ja un montatge cronologic complèxe.

Lo Terç Morir s'escambarla entre dos espacis cars a Robèrt Lafont, Catalonha e Itàlia, que se rejonhon dins los territòris italics ocupats pels catalans durant l'Edat Mejana fins al sègle XVIIIen, en l'ocurréncia Ischia. Tant i a que podèm dire que l'istòria se debana tota en territòri catalan. Las Corbièras fan excepcion. L'autor passeja son personatge dins un espaci que li es car, entre Fontfreda e l'estanh de Bajas. Es a l'estanh de Baja, en efièch, que Lafont situa l'Archamp, lo prat batalhièr del Willame dins la gèsta de Guilhèm. Explica sa descobèrta dins "Lo martir de Fontfreda", que figura dins La Confidéncia fantasiosa (1989, p. 71). I raconta cossí lo medievista foguèt menat a descobrir lo luòc d'origina del cicle epic de Guilhèm d'Aurenga entre Narbona e la Novèla, camp de batalha que serà puèi desplaçat dins los tèxtes epics ulteriors als Aliscamps d'Arle, per de rasons politicas. Es non luènh de l'Archamp que morís Vivien, a ras d'una font, que Lafont identifica coma Fontfreda. Raconta tanben cossí sa jubilacion de cercaire se perlonguèt dins l'escorreguda que faguèt a pè entre Bajas e Fontfreda per confirmar sa tròba. Aquò's exactament l'itinerari invèrs que percor Janet. Es a l'iscla de l'Auta, sus l'Archamp, que s'embarca per l'autra Iscla.

Janet, dins sa remonta de Catalonha, Rosselhon e Corbièras, seguís lo Camin de sant Jaume per s'orientar la nuèch. Sabèm la plaça que ten aquel camin dins sa recèrca sus l'origina de l'epica crestiana medievala, puèi que ne fa la font de la poësia europèa (La Source sur le Chemin, 2002). Remarcarem pasmens que dins Lo Tèrç Morir coma dins sos autres racontes (dins Lo Fiu de l'uòu o dins L'Uganauda, segonda part de L'Eròi talhat), los protagonistas se desplaçan totjorn d'oèst en èst en virant l'esquina al famòs camin, qu'interessava lo medievista, rai, mas ont lo medievista vesiá tanben la font d'una epopèa asirosa.

Eròi e eroïna

Paradòxa del Terç Morir, l'eròi es una mariòta. Eisabeu es una mena de guida coma Beatritz, si que non de Verge Maria salvatritz o de divessa providenciala. Es mai qu'una amanta mairala, es un Pigmalion que fabrica e modèla Janet segon sos dessenhs e desirs. Es ela lo vertadièr eròi de la faula. Janet dins la primièra part de sa vida, fins a sa segonda mòrt, es la joguina d'un destin òrb. Es puèi la joguina d'Eisabeu que pren en carga l'existéncia de Janet. Leiçons d'armas, de dança e de musica, de literatura cortesa, d'istòria e de politica, mas tanben trabalhs practics d'erotisme aplicat. Bastís de totas pèças un cavalièr perfièch, en pariar sus la bontat de sa natura simpla e frusta :

La Regenta aviá volgut lo menar, sota la bailiá dei domaisèlas, d'una perfiecha educacion, au ponch ont se declararián sa simplicitat de natura, son grand còr pas encara gastat, amb una indignacion noirida de la coneissença directa e veraia dei patiments dau pòble menut.

(p. 96)

Janet es un objècte entre sas mans : "La frucha era madura, l'òme alestit, compausat de cortesiá ensenhada e de franquesa conservada." (p. 96) Es l'instrument de son projècte politic, deu pas qu'exercir la volontat d'Eisabeu :

Masclum e libertat. La libertat es femenina, caliá qu'una femna la donesse a l'Iscla. Aquò era la primera dona de la partida, l'intrada dins lo plan. Lo poder es masculin, una governairitz es ren qu'una espera de governador : per que la libertat foguesse garantida ais isclencs, caliá qu'un òme exerciguèsse la volontat de la femna.

p. 101

En tèrmes pascalians, Janet es la fòrça e Eisabeu la justícia. Eisabeu vòl inversar lo constat de Pascal : "Et ainsi ne pouvant faire que ce qui est juste fût fort, on a fait que ce qui est fort fût juste." Problematica que retrobarem transpausada dins Amfícolpos entre rason calculanta e rason meditanta.

L'eròi Janet es un eròi passiu. Liurat a el meteis, es una fòrça que va, de la consciéncia confusa e dolorosa. Rason per qué es de longa en cèrca de mentor o d'un modèl d'identificacion, de qualqu'un que li pòsca explicar lo mond, lo ben e lo mal, l'amor, la femna e lo sèxe. Es tanben una fòrça de la natura, un gigant. Aquò's a sa corporança que deu la vida salva quand rescontra l'armada francesa :

En lo vesent tan corporent, tan noselut de membres, tan larg d'espatlas e dur de clòsca, lo sargent s'èra dich que per lo servici dau rei de França era pietat de pas aver de taus servidors.

p. 34

Aquò's saique per la meteissa rason qu'Eisabeu lo remarca pendent sa trepanacion e forma lo dessenh de far d'el son braç armat :

Era estavanit, mas ela s'era sarrada d'eu e i aviá mes la man sus lo sicap, coma per esconjurar lo mau de mòrt e de baujum.

p. 59

Fin finala, es Eisabeu que, femna fatala, liga lo destin de Janet al sieu e lo mena a la mòrt. Mas mòrt eroïca, aprèp li far la dona de las delícias fisicas, del jòi de fin' amor e de las luses de la rason. Janet morís a setze ans, aprèp una vida complida, consacrada per sa metamorfòsi, que revèrta la d'un insècte, de la tòra al parpalhon resplendissent. Lo tèrç morir es donc un bèl morir.

Un bèl morir tota una vida onora... Es la consecracion de l'eroïsme. Mariòta entre las àrpias del destin e las mans d'Eisabeu, Janet i afortís ultimament sa libertat. Çò qu'es just es pas estat pro fòrt. La causa d'Eisabeu e de son utopia èra perduda d'avança : èra una causa etica. La mòrt trasmuda aquel fracàs en lo far cambiar d'òrdre : ne fa una òbra d'art. La causa etica vençuda dona una capitada estetica.

L'eroïsme problematic es un tèma constant dins l'òbra de Robèrt Lafont, despuèi lo primièr roman, La Vida de Joan Larsinhac (1951), fins als tres tòms de La Festa (1983-1996), ont s'espompís, e a L'Eròi talhat (2001), ont senhoreja. L'eroïsme es una nocion trapadèla, perque fa precisament la mescla entre los dos òrdres etic e estetic. Se situa entre dos pòls extrèms e contradictòris, l'altruisme e l'egotisme. L'eroïsme es d'escambarlons entre caritat (amor d'autrú) e narcissisme (amor de se). D'aquí que prèsta a totes los malentenduts, imposturas, confusions.

Segonda dificultat, benlèu consequéncia de la primièra : l'eròi vertadièr pòt pas èsser qu'un non-eròi o anti-eròi. Eròi vençut, eròi ridicul, eròi sens qualitat. Janet es l'anti-eròi exemplar. D'aquí lo doble sentiment de l'autor a son endrech, simpatia e ironia, relacion que retrobam dins dos exemples sovent citats, Le Hussard sur le toit de Jean Giono o los romans de Stendhal. Janet es calamitós, pietadós, lamentable. A pas que doas qualitats. La primièra es sa fòrça fisica, Joan de l'Ors mal lecat. Li permet de tuar, violar, raubar en tota impunitat, e tanben en tota innocéncia. Car sa segonda qualitat es la ninoietat, que fa d'el un autre Candide, çò qu' a plan comprés Eisabeu al primèr agach. D'aquela esclapa d'òme que l'azard auriá pogut fa virar mostre, Eisabeu ne fa un eròi.

L'enigma del Terç Morir es l'eroïna femenina. Qual es Eisabeu ? Aprenèm d'Aimeric (p. 58) que :

sa mission era d'acompanhar au reiaume de Valéncia la Dòna de Biviure qu'anava esposar un bastard dei Bòrja... Biviure es un casteu pichon, mai pron fòrt, pincat sus un serre, qu'agacha au nòrd la plana de Londres e au miegjorn la paret lisca de la montanha de Sant Lop.

Aimeric la descriu alara coma "caritadosa e santa femna" (p. 59). Ne sauprem pas mai sus sas originas. Personatge entièrament fictiu que lo narrator pretend pasmens téner d'una legenda colportada pels pescadors de la plaja de Casamèchola. Qué que ne vire, Eisabeu de Biviure (notarem la paronimia amb Isabèu de Bavièra) es lo negatiu de Janet, subrefemna que pren tre la debuta son destin en man, d'una totala libertat de mors e d'esperit, desbarrassada de totas las enfuscas sexualas e religiosas de son epòca. Encarna l'utopia majuscula : liberacion sexuala e sociala sul territòri de son iscla. Encarna tanben l'Iscla, dont la sala vòutada li servís de caissa de ressonància pendent sa "drilhança" amb Janet : "Semblava que l'Iscla aviá un sèxe viu sota sa vestidura vegetala, dins son ventre de lava." (p. 76)

Amfícolpos

Títol

Lo títol figura en caractèrs grècs sus la pagina de tèsta, représ en dejós en caractèrs latins, amb l'accent sus l'i antepenultim e lo sostítol : "o l'immortalitat". Grecitat e immortalitat son associadas dins lo títol decasillabic : Amfícolpos, ò l'immortalitat. "L'immortalitat" es lo títol d'una novèla de Florian Vernet dins Qualques nòvas d'endacòm mai (1976). L'immortalité es un roman de Milan Kundera (1990).

Per qual coneis un pauc de grèc, lo nom grèc proparoxiton significa quicòm coma "ansa dobla" o "dobla baia". Veirem que lo tèma del doble e lo motiu binari tornan sovent dins lo raconte.

Podèm destriar dos tèmas principals.

1) Amfícolpos es una robinsonada que renovèla lo genre iniciat per Daniel Defoe en postular l'immortalitat dels dos naufragats.

2) Es una reflexion sul divòrci entre sciéncia e consciéncia amorçat sens o saupre per Galilèu e Descartes a la debuta del sègle XVIIen, divòrci responsable d'una dobla apocalipsi, ecologica e nucleara. Amfícolpos es donc una critica de nòstra modernitat. Aperabans, cal estudiar las fonts d'aqueste raconte.

Un epilòg a La Festa

Robèrt Lafont volguèt far de La Festa son grand òbre romanesc, un retrach de generacion despuèi la Liberacion fins a l'ora actuala. Los dos primèrs tòms (1983) racontan per grands periòdes (Liberacion, invasion d'Ongaria, guèrra d'Argeria, fèsta del Larzac) la vida de Joan Ventenac, avatar del Jean Larsinhac del primièr roman e doble de l'autor, un doble que se desdobla a son torn dins son amic mai jove Amielh Ribiera.

Dins lo tresen tòm Finisegle, lo protagonista Amielh Ribiera remplaça Joan Ventenac mòrt entre temps e l'accion se desplaça en França, de París en Provença, puèi en Itàlia, de Florença a Venècia. Venècia, ont s'acaba lo roman amb la mòrt d'Amielh. Lo títol se justifica per la mòrt a Venècia de l'eròi, mas tanben pel moment del desnosament (l'ivèrn 1991, ont se debanèt la primièra Guèrra del Golfe) e lo sentiment qu'a l'imatge de Venècia l'Occident es a s'aprefondir dins una desbranda morala e politica. Lo vuèg "emplena" lo roman. Finisegle pareis en mai de 1996, pauc de temps aprèp Insularas (genièr de 1996). Pasmens lo ponch final d'Amfícolpos es datat de Florença, 22 de junh de 1995. Sa redaccion es donc concomitenta a la de Finisegle, benlèu leugièrament posteriora, coma se lo romancièr sentissiá lo besonh de conclure sa trilogia de La Festa per un apondon netament apocaliptic que donèsse la morala de l'Istòria d'un mièg sègle que s'acaba. Un autre bilanç, Pecics de mièg segle pareis tres ans mai tard en 1999, darrièra annada del millenari.

Amielh de la Ribiera es donc un avatar de l'eròi de Finisegle. Mas Pau de Bergam ? Pau de Bergam figura dins Finisegle jol nom de Paolo, amic venecian del romancièr al qual fa visitar sa vila aiguèstra pendent lo famós ivèrn 91, romancièr el meteis.

Entre palais venecians, dins lo clarebrun que fai lo marbre pus fantasticament rosat, Paolo parla dau roman qu'es a escriure. Serà tornarmai un raconte somiaire de vidas escoladas sus leis isclas que la Laguna se lei manja a dentadas d'ondetas. L'editor espera, l'estampatge serà immediat, aurai lo libre tre sortit. Mai deis istòrias mieunas, vida, radeus de lengatge que lo temps rosega e aprefondís, Paolo ne sauprà jamai ren. Legís mau lo francés. E per l'occitan... il ignore le parler de Provence autant qu'homme de France. De la malediccion, me planhe pas amb eu, que l'ai vouguda, e la comprendriá pas tala. Escriu un Italian chucós, e mai dins lei tonalitats languinosas, que manleva un gost verd de saba au venet de Jesolo. Se chala dau festin.

p. 30-31

Òr aqueste Paolo es real. Se tracha del romancier venecian Paolo Barbaro, pseudonim d'Ennio Gallo, nascut en 1922 a Mestrino (Padoa), demorant coma Pau de Bergam al Dorsoduro, engenhaire idraulician de mestièr. Robèrt Lafont lo coneguèt en 1990 a l'ocasion de la remesa del prèmi Pisa per son roman Una sola terra. L'an seguent, Robèrt Lafont e son esposa Fausta Garavini visitèron Venècia amb lo parelh Gallo. D'aquela visita Robèrt Lafont deviá far l'amòrça de Finisegle.

Jonh aital dins lo meteis raconte son doble Amielh e son amic Paolo Barbaro, que dins Finisegle apartenon a de nivèls diferents de diegèsi (a d'isotopias diferentas), un figurant dins lo raconte principal, l'autre dins lo raconte-quadre.

Una robinsonada

Tèma batut e rebatut lo del naufragi aprèp tempèsta sus una iscla desèrta e de la subrevida dels naufragats. A l'origina, l'aventura vertadièra d'Alexander Selkirk (1676-1721), corsari escossés, que foguèt abandonat sus l'iscla de Mas a Tierra dins l'archipèl Juan Fernández e i demorèt mai de quatre ans (1704-1709), istòria escricha e publicada puèi per Richard Steele en 1711. L'escrivan e aventurièr anglés Daniel Defoe (1660-1731) se n'inspira per son roman vengut un mit literari Robinson Crusoe (1719), que se situa dins la segonda mitat del sègle XVIIen dins l'Atlantic al larg de las bocas d'Orenòca. Lo genre de la robinsonada es nascut, produsent d'innombrables racontes robinsonians.

Citem Jules Verne, L'Île mystérieuse (1874-75) e Deux ans de vacances (1888) ; William Golding, Sa Majesté des mouches (1851) e mai que mai Michel Tournier, que repatria l'istòria de Robinson dins l'archipèl Juan Fernández de Selkirk, Vendredi ou les Limbes du Pacifique (1967), rescrich per de joves lectors jol títol Vendredi ou la Vie sauvage (1971).

Dos tipes de problèmas se pausan al o als naufragats : la subrevida fisica sens aisinas (levat las recuperadas dins lo naviri), la vida dins un mond sens autrú. O, dich autrament : qu'arriba a un òme sol, sens autrú, sus una iscla desèrta ? Una robinsonada vira sovent al conte filosofic. Permet de perpensar suls tèmas de la vida sociala e de l'estat de natura, sul mit del bon salvatge e la nocion de progrès. Es lo cas de Golding, Tournier e Lafont.

Lo filosòf Gilles Deleuze consacrèt un estudi luminós als problèmas filosofics que pausan, souvent sens n'èsser conscients, los autors de robinsonadas (Logique du sens, Éditions de Minuit, 1969, capítol représ en pòstfaci de l'edicion Folio de Vendredi ou les Limbes du Pacifique, 1972). Defoe pausa lo problèma a son biais : ramena un Robinson asexuat a una origina que li permetrà de reproduire un mond economic analòg al nòstre, dotat de las meteissas valors. En d'autres tèrmes : cossí reconstituir tot sol las tecnicas e las mors de la societat "civilizada" occidentala ?

Lo Robinson de Defoe es asexuat, la libido es totalament absenta de l'istòria, çò que simplifica sa tasca : se pòt consacrar tot entièr a l'establiment d'un òrdre economic rigorós, qu'es çò que seriá nòstre mond se la sexualitat existissiá pas.

Lo roman de Tournier pausa lo problèma d'un biais contrari, coma o ditz Deleuze dins son postfaci de 1972 (p. 258) : "Ce n'est pas l'origine qui compte ici, mais au contraire l'issue, le but final, découverts à travers toutes sortes d'avatars."

Lo Robinson de Tournier, amb l'ajuda de son amic Vendredi, inventa d'autres biaisses de viure, d'autras valors, una autra sexualitat, "la sexualité désertique", que pren per objècte los elements, los èssers vegetals e animals, la natura tota de l'iscla, del cèl e de la mar. Gilles Deleuze (Ibidem, p. 259-260) :

Le Robinson de Tournier s'oppose à celui de Defoe par trois traits qui s'enchaînent avec rigueur : il est rapporté à des fins, à des buts au lieu de l'être à une origine ; il est sexué ; ces fins représentent une déviation fantastique par rapport à notre monde, sous l'influence d'une sexualité transformée, au lieu d'une reproduction économique de notre monde sous l'action d'un travail continué.

Lo Robinson de Tournier, avent trobat d'autras fins que las de nòstra societat, de fins que jutja superioras, pòt pas que refusar de quitar son iscla.

Amfícolpos es plan una robinsonada dins lo sens que lo lector escapa pas (grand gaug !) al raconte "dels trabalhs e dels jorns". Servisson d'amiras al raconte. Los dos protagonistas se descobrisson un gost per l'agricultura. Lo trabalh de la tèrra, que deviá pas èsser que mejan de subreviure en esperant de s'escapar, ven una fin en se. Coma per Candide e sos amics, facturar son òrt es cultivar la saviesa. Es d'en primièr Amielh que sentís aquela passion georgica :

De son sejorn en cò de Monsen de Peiresc [Nicolau Claudi Fabri de Peiresc, sabent e òme politic d'Ais, 1580-1637] li restava un amor de la natura capable de s'endevenir amb lo projecte de tirar la vianda de l'iscla. Començava de se demandar se doas o tres sasons viscudas entre la generositat de la riba ò de la mar e la familiaritat d'un pichòt domeni terradorenc, farián pas un bon gostós prefaci georgic a la granda politica... L'endeman... remirèt amb un sorire l'erbeta de blat e d'òrdi qu'espandissiá una nebla verda penchenada d'aureta sus una peça facturada per lei despareguts.

(p. 135)

E pagina seguenta :

Amielh prenguèt la davalada, l'uelh sus lo verd de la vinha, l'argent de l'oliveta que lo vent larg regussava, l'aur movedís de la meisson. E Pau l'envegèt.

(p. 137)

Es dins lo capítol seguent, "La poma d'amor" que se met en plaça la vida naturala : fabrica de pelardons, cultura e tecnica del canebe, pesca al filat, olivada, meisson del blat, suenh de l'òrt. Lo trabalh empacha pas la contemplacion, mas la favoriza :

Filosofavan tanben sus la beutat dau mond, en se disent secretament que, se lo sòrt i aviá reservat de menar ren qu'a mieg terme son grand negòci democratic, jamai aurián trobat l'oci per tàlei remiracions."

(p. 140)

Subtilament un projècte remplaça l'autre. La beutat del mond renduda sensibla fa paréisser vana lor utopia de republica ideala. Es al moment ont manjan la primièra poma d'amor cultivada per Amielh que se descobrisson immortals :

Lo chuc porporin li regolava sus la barba, plumet blanc comprés, mentre que tastava sus una lenga novelària lo gost d'estiu de l'eternitat.

(p. 144)

La robinsonada es desvirada pel fantastic, que compòrta dos elements : l'invisibla e impassabla confinha e l'immortalitat acordada en escambi de lor embarrament.

L'immortalitat : un don ironic de l'Autor-Dieu

Es aquí qu'es originala la robinsonada lafontiana : l'immortalitat acordada a Robinson en meteis temps que l'assignacion definitiva dins l'iscla, tèma borgesian de l'ironia dels dons contradictòris. Borges venguèt òrb l'annada ont foguèt nomenat director de la bibliotèca de Buenos Aires. O exprimís dins "Poema de los dones" (El hacedor y otros textos, 1960) :

Nadie rebaje a lágrima o reproche
Esta declaración de la maestria
De Díos, que con magnífica ironía
Me dío a la vez los libros y la noche.

Son donats a Borges los libres e la nuèch. A Pau e Amielh son donats l'immortalitat e l'embarrament. L'immortalitat es un embarrament. Ironia del destin o de Dieu, un Dieu qu'es pas autre que l'Autor. La segonda idèa borgesiana d'Amfícolpos es que sèm las creaturas d'un autor, que Dieu nos escriu. Los dos protagonistas se pèrdon en conjecturas sus lor sòrt, calamita, vertut fisica de l'iscla, alara que l'explica es simpla : son las creaturas d'un autor e las joguinas de son caprici.

L'ironia de l'istòria se perseguís fins al desnosament. Los dos libertins sòmian de "bastir de catedralas de rason per de fideus epicurians". Sòmian :

a la fondacion d'una Republica que prendriá a la ciutat de Sant Marc sei fasts e son ufana en lei corregissent de libertat publica e d'esperit laïc.

(p. 119)

Tot aquò en Grècia sul territòri de Venècia. Lor vòt es enausit, mas d'un biais non esperat. Aquela republica serà Amfícolpos, s'i practicarà libertat e laïcisme, mas ne seràn per l'eternitat los dos sols ciutadans. "Per quant a Pau, escriviá en latin barrejat de grec una constitucion ideala per un país ipotetic, que disiá bonament lei Lèis d'Amfícolpos."

(p. 140)

Pensam del meteis Borges al "Miracle secret" (Ficciones, 1956) Lo josieu de Praga Jaromir Hladik es es mand d'èsser fusilhat pels nazís. Demanda a Dieu de li acordar un annada per acabar l'òbra de sa vida, una tragèdia en vèrses e en cinc actes. Dieu li acòrda son vòt : lo temps s'arrèsta una annada per el sol. Drech davant un peloton d'execucion immobil dins un univèrs tancat, compausa de tèsta sa granda òbra. Las balas lo folzejan quand a acabat lo darrièr vèrs.

Coma lo Robinson de Tournier, càmbian de tòca, per se fixar de fins adaptadas a lor iscla. Òr, autra ironia dels sòrt, lor utopia realizada s'escranca jos la pression de l'anti-utopia del defòra. Encara una ironia : quand passan "l'impassabla confinha", comprenon que lo darrièr òme es mòrt e qu'an perdut lor immortalitat. "Es que plus ges de mortau a besonh d'immortau" conclús Pau dins un darrièr buf. (p. 189)

Ironia enfin de l'intertextualitat intralafontiana. Pau e Amielh sabon pas que son a tornar jogar dins l'Eptanèsi en mar Adriatica una apocalipsi ja descricha per lor demiurg dins una iscla cicladica en mar Egèu. Sabon pas que son nascuts d'un repentir de Dieu.

Robèrt Lafont es costumièr de las distorsions temporalas. Coma tot istorian, a lo fantasma de la traversada dels sègles sus esquina d'aucèl. Sòmia d'un percors cavalièr dels temps a l'encòp ubiquista e accelerat. Aquò's çò que fa dins sas grandas sintèsis istoricas : Nous, Peuple européen (1991), La nation, l'état, les régions (1993), Petita istòria europèa d'Occitània (2003), Premices de l'Europe (2007), L'État et la langue (2008). Aquò çò que fa tanben dins sos poèmas : Lausa per un solelh mòrt e reviudat (1984), La Gacha a la Cistèrna (1998). Amfícolpos o fa, mas sul marge, dins l'abséncia del mond real, es a dire de l'Istòria. L'Istòria, presenta a la debuta, tre la primièra linha (1634) e d'un biais detalhat es mesa entre parentèsis gaireben fins a la fin, quand lo mond del defòra se torna manifestar per sos avions. Avèm una mena d'ellipsi temporala de quasi tres sègles. Aquò's lo meteis procediment d'ellipsi que fonda lo conte del Fiu de l'uòu, quand lo protagonista torna en domida entre cada part.

Amfícolpos o De amicitia

L'immortalitat lor es donada sens femna. Subliman lor libido en amistat perfiècha. A pena se lo narrator mençona l'expedient omosexual coma remèdi ocasional a lor solesa. Qu'es a dire ? Aquí encara, l'autor suspend lor sexualitat, coma fa Defoe de son Robinson. Sa gràcia sufisenta, coma dirà dins lo Jansenisme, lor assegura sens frustracion una perfiècha castetat, e mai se la descobèrta de lor confinament sens tèrme los estofa de claustracion. L'autor restablirà lor libido en meteis temps que lor en porgirà l'objècte dins la persona de la drolleta de sèt o uèch ans, que nomenaràn Evafrodita. Sa disparicion en jasilhas los rendrà inconsolables e contrits, mas escafarà tornarmai lor sexualitat. Lo "sistèma Autrú", coma ditz Deleuze, se redutz donc per eles a l'amistat. Lor sexualitat es intermitenta, lor amistat constanta e ideala.

Amfícolpos es lo libre de l'amistat, coma Lo Terç Morir lo de la fin' amor. Es un De amicitia. Lo tèma es recurrent e s'entrevesca amb lo motiu georgic. Lo narrator deu saique pensar amb sos personatges e Ciceron "que l'amistat es pas possibla qu'entre gents de ben". Un paragraf entièr es consacrat a explicitar lors relacions (Ciceron, De amicitia, 18)3.

Cau dire que, coma per la cultura esperitala, lei dos assauvatgits sabián totjorn faire plaça ais bònei manieras eiretadas, per l'un de son educacion cavalairesca, per l'autre de sa practica dei moralistas de l'Antiquitat. Se fasián la reveréncia sus fons de ceu, tótei lei matins après aver dormit ensems. Aurián agut fòrça motiu de se carpinhar, que podián pas estre sempre d'acòrdi sus l'economia dau rusticatge ò de la pesca, se, en sentent qu'anavan prene la passion, s'eran pas tirat de la memòria un passatge d'un tractat dei passions. Avián capitat, amb d'ajudas parieras, a se gardar embrecats de ren, ni d'una escorna, ni d'un carpan, ni d'un sopar de morres, un comerci inaugurat a Padoa e una amistat ailà nosada per la vida. Eran l'un a l'autre sens reserva, diriam cueu e camisa, se de camisa n'avián agudas e se de cueu se poguesse parlar sens embrenar la perfiecha urbanitat que mantenián dins son lengatge. Au moment ont lei sosprenem a viure son cenobitat forçat, Pau veniá de demandar a Amielh una collaboracion per un capítol de sa Constitucion d'Amfícolpos que se diriá Lèis de requista cortesiá, en brèu Lèis d'Amor, e podriá estre redigit en lenga trobadorenca.
Una amistat tan rara non solament se protegís en se gardant daus mancaments grossiers e d'un paraulís d'ofensa, mai se noirís dei mila servicis mutuaus de la prevenença. Mila es una chifra paura a respiech de la multitud deis atencions qu'avián l'un per l'autre.

(p. 142)

La quita Evafrodita, quand es madura per l'amor, ven pas semenar entre eles cap de discòrdi.

D'aquela maniera simfonica, intreron a tres en imeneu a l'ombrina dei lausiers. Lei nòças dureron una quinzenada, que leis espós fasián a mieja au liech de fuelhas secas perfumadas de l'esposa.

(p. 159)

Mas la mòrt d'Evafrodita, a la mitat del raconte, marca non pas la fin de lor amistat, mas la de lor bonur : "S'aviseron que lo pièger dins la condicion d'immortaus, es pas de pas morir, mai de veire morir." (p. 157) La consciéncia de lor fauta los rosega tant coma la lanha de la pèrda. Çò que se repròchan es pas d'aver fach l'amor a la dròlla, mas d'aver associat l'amor a la procreacion. S'acusan d'èsser estats "lei victimas d'un doble prejutjat : lo qu'apària lo plaser femenin e la fegonditat de l'uterus, lo que liga en temporalitat la pubertat e la maternitat. Prejutjats d'Euròpa e de Glèisa..." (p. 161) Del còp, concebon ja las leis modèrnas sus la contracepcion :

Se disián de l'escafar definitivament [aqueste prejutjat] dins un capítol de la Constitucion d'Amfícolpos ont seriá question dei drechs de la femna au gaudiment dau sexe coma a la concepcion conscienta, e condemnarián benleu a queca copada tot mascle que ne fariá mespretz.

(p. 162)

Se vei qu'a Lafont li agrada aquela mena d'anacronismes d'idèas, que retrobam entre autres dins L'Eròi talhat e Lo Cercadieu. Derisòria resolucion a posteriori dels dos amics. Comença lo descreis de lor istòria :

Se vei, sa condicion declinava, de mai en mai trista. Eran pas de dieus aürós.

(p. 162)

Dins lo demai del raconte, l'abséncia d'Evafrodita lor causa pas de frustracion (per gràcia sufisenta de l'Autor-Dieu), mas de tristesa e de culpabilitat. Lo terratrèmol, dont Pau sortís garrèl e sexualament impotent, consacra l'intrada dins l'èra del malastre. Mas l'amistat perdura.

Libertinatge d'esperit

Los dos amics son de filosòfes racionalistas e atèus, de libertins d'esperit. Robèrt Lafont s'es fòrça interessat al corrent libertin de la debuta del sègle XVIIen, contemporanèu del corrent barròc qu'estudièt e estrechament ligat a el. Se tracha de segur dels libertins d'esperit per oposicion als libertins de mors del sègle XVIIIen, qu'acompanhan la filosofia de las Luses. Podèm fixar qualques amiras dins son òbra : Lo Decameronet (1983), recuèlhs de comptes filosofics e licencioses coma se disiá un còp èra ; La Festa I (1983-84), de segur, amb lo personatge fictiu del cavalièr de Març, contemporanèu de la Luses ; Bertomieu (1986), biografia del darrièr discípol del Crist, que Lafont imagina perdent la fe al quite moment ont marcha a son suplici ; La Reborsiera (1991), amb lo contre-imatge del libertin dins la persona del catolic ligaire patron Aubin, que comença d'escriure en 1608 quand son istòria s'acaba dins lo Novèl Mond ; Contes libertins e Faulas amorosas (2000) ; Lo Fiu de l'uòu (2001) ; L'Eròi talhat (2001) amb las doas figuras centralas de Juli Cesar Vanini, cremat per ateïsme a Tolosa en 1619, e del duc de Montmorency, descapitat per rebellion contra la corona en 1632 ; Lei Miraus infideus (2002) ; Lo Cèrcadieu (2007) e La Cosmocritica (2008).

Totes aqueles racontes dessenhan una filosofia qu'es la de Pau e d'Amielh : un umanisme materialista e atèu, edonista e racionalista, que comencèt de se formular a l'epòca de l'istòria. Lo narrator, tre la segonda pagina, quand descriu lo caminament intellectual dels dos òmes cita de noms. Per Amielh : otre Cesar de Nòstradama e lo president de Coriòlis, que son pas de libertins mas qu'enfortiguèron son patriotisme provençal, Fabri de Peiresc, Montmorency, Pomponazzi, Galilèu. Per Pau : Gassendi, Pomponazzi, l'antic Lucrèci, Tomàs Campanella, Galilèu.

De las doas rasons o sciéncia sens consciéncia

L'ellipsi temporala dins Lo Filh de l'uòu permet de demostrar, per abolicion de l'interval, la contunhetat istorica entre la Crosada albigesa e la Tresena Republica. L'escòla republicana acaba l'òbra entamenada al chaple de Besièrs, encloscatge aprèp mortalatge, mesa al pas dels esperits aprèp somission dels còsses. Dins Amfícolpos, l'acorcha istorica rend vesedor lo divòrci entre sciéncia e consciéncia iniciat a la debuta del sègle XVIIen e que serà l'encausa, segon lo conte, de la fin de l'umanitat. Amfícolpos es una critica de la modernitat. I cal donc anar veire de mai prèp.

En 1633, Galilèu compareis a Roma dins la sala granda del covent dels Dominicans davant la Congregacion del Sant Ofici recampada. Abjura solemnament la doctrina de l'eliocentrisme e, segond la legenda, abjura a mièja votz son abjuracion dins una frasa que la posteritat retendrà : "Eppur si muove." Aquel mot celèbre que la tradicion populara li atribuís, tròba pas cap de confirmacion dins los testimoniatges de l'epòca. La scèna illustra la persecucion de la rason luminosa per l'escurantisme del dògma. Mas jol conflicte espectaclós del saber e de la religion, una autra batalha se liura, mai decisiva encara, mas completament descalada : la victòria de la sciéncia coma accion sus la sciéncia coma contemplacion, de la cultura coma metòde sus la cultura coma ascèsi, de la rason calculanta sus la rason meditanta (Heidegger), del mit de Prometèu sul mit d'Orfèu. Dins son Discours de la Méthode, publicat en 1637, Descartes teoriza la demarcha de Galilèu.

Amfícolpos comença entre aquelas doas datas, en 1634, un an aprèp l'abjuracion galileana, quand los dos amics embarcan sus la Colombina. Amielh es lo discípol de Nicolau Fabri de Peiresc, amic provençal de Galilèu. Per Amielh coma per Pau de Bergam, cap de dobte que son a viure un periòde de liberacion de l'esperit. Mas totes dos son d'umanistas a l'anciana, creson dins lo poder de la rason sens veire que la rason es dobla, coma lo sens del mot progrès. Coneisson la frasa de Rabelais e i soscrivon (Letra de Gargantua a Pantagruel, dins Pantagruel, 1532) : "Science sans conscience n'est que ruine de l'âme." Se dobtan pas que lor divòrci comença. Un sistèma de pensada e d'accion se desvolopa dins una acceleracion exponenciala. La sciéncia se fa tecnica. Un sistèma tecnician se met en plaça, qu'escapa al contraròtle de sos creators. La lei de Gabor o resumís : "Tot çò que pòt èsser fach o serà.". Los dos amics assistisson de luènh a aquela evolucion. Los primièrs objèctes volants los comolan d'estrambòrd, se descobrisson una novèla rason de viure.

Se lo maucòr era amargant de deure renonciar au comerci amb d'intelligéncias que li eran talament superioras, lo tristum negre leis aviá quitats. Avián trobat dins l'interès per lei progrès de l'umanitat una finalitat atraïnaira que l'immortalitat permetiá pas ela. L'espectacle lei remetiá de son estre melancolic.

(p. 173)

Conclusion : "Se lo principi de la bestiesa es l'immortalitat, cau admetre que la mòrt es lo levame de l'intelligéncia... Sabèm ara que [lei dieus] s'embèstian e mai s'abestiassisson."

(p. 172)

L'estrambòrd dura pauc, qualques decenias. Lo caçaire bombardièr que los mitralha lor lèva lors illusions. Aprèp qualques pluèjas acidas, invasion de mèrça e autras pollucions, comprenon que "lo geni de la raça" es "convertit au mau". (p. 176)

Amfícolpos es una parabòla sus la desbranda del mond modèrn, agachada per dos testimònis de bona volontat, amb lo ponch de vista de Sirius. Rejonh aital de filosòfs coma Jacques Ellul (Le Système technicien, 1972), Hannah Arendt (The Human Condition, 1958 ; traduccion francesa : Condition de l'homme moderne, 1961 e 1983), Martin Heidegger ("La question de la technique" dins Essais et conférences, 1953), Alain Finkielkraut4 (Nous autres modernes, 2005).

Las tres apocalipsis

Lo tèma de l'apocalipsi o del finimond es recurrent a cò de Robèrt Lafont.

Finisegle (1996) es un libre sul crepuscul d'Euròpa e de l'Occident, que se liuran en 1991 en Iraq a una guèrra inica. Lo vuèg es lo motiu dominant del roman, fins a la mòrt finala d'Amielh a Venècia.

Las fins del mond pròpriament dichas son tres. La primièra es dins L'Icòna dins l'iscla (1971). Lo narrator e sos amics son suspreses dins una iscla grèca de la Mar Egèu ont passan lors vacanças, per un conflicte nuclear qu'espeta en escalada a partir del Pròche Orient e que destrutz lo demai de la planèta. La causa fisica de la fin del mond es unicament la bomba atomica. Sol subrevivent de l'iscla amb Athanasia, una jove femna grèca, lo narrator es salvat per una flotilha de negres africans. Lo tèrç mond es presentat coma salvaire possible de l'umanitat per sa santat preservada e son innocéncia primitiva.

La segonda apocalipsi es porgida per Amfícolpos (1996). La causa fisica de la destruccion es dobla : d'en primièr la pollucion de pluèjas acidas, acompanhada d'una invasion de bordilhas e de rabastas consumeristas, puèi lo còp de gràcia de las explosions nuclearas. La pollucion lor tua las cabras una a una, lo degalhatge de la merça menaça de lor estofar l'iscla. An de prusiment de pèl e pèrdon lors pels. La fin del mond s'anóncia sinistra. La vision finala descricha per Amielh a un Pau eissorbat per l'espet de la bomba serà lo campairòl atomic. Sas paraulas son de retorica apocaliptica visionària, reprenent lo tèma dels quatre cavalièrs :

Que vesetz ? - Vese, vaquí, un cavau blanc, lo que lo monta ten un arc... Vese florir la mòrt dins la figura que i a donada l'engeni uman... - Qué vesetz ara ? - Vese que la cuberta deis escombres s'es trencada...

(p. 188-189)

Aprèp aquela apocalipsi mixta, mièg polluida, mièg nucleara, Lo Filh de l'uòu (2001) ne prepausa una autra unicament ecologica. Lo rescaufament climatic a reduch la susfàcia abitabla, las tèrras emergidas son embrutidas de pollucion, una lèpra ràdioactiva rosega los subrevivents. A Sant-Moritz, lo Doktor Endlich fabrica de clòns en seria a l'imatge de son amant mòrt, coma Adrian poblava son empèri d'estatuas d'Antinòus. Conclusion : "Ab ovo. Cau tot recomençar."... Tres apocalipsis sinistras.

Se sap que Robèrt Lafont es lo redactor principal del manifèste de Gardarem la Tèrra, movement altermondialista d'inspiracion occitana fondat sul Larzac lo 9 d'agost de 2003, a l'ocasion del grand recampament. I retrobam, transpausats dins lo domeni de l'accion e formulats autrament, los laguis exprimits dins las tres ficcions apocalipticas.

Trente ans plus tard [aprèp la granda fèsta del Larzac de 1973], les périls que faisaient courir à la vie sur notre planète une course effrénée à la croissance économique pilotée par les logiques de profits et de puissance en sont arrivés à la phase d'urgence. Les responsables en sont le même système économique, le même État hégémonique, qui refuse de se soumettre aux premières régulations préconisées à l'échelle internationale, le même groupe de personnes, pilleurs et tueurs de la Terre... La vie a droit à la vie. Devant les risques qu'elle court présentement du fait d'une exploitation sauvage pour le profit des maîtres du jeu capitaliste, une régulation est nécessaire.

Agachem las datas. Trenta ans entre L'Icòna dins l'iscla de 1971 e Lo Fiu de l'uòu de 2001. Trenta ans entre la fèsta del Larzac de 1973 contra l'alargament del camp militar e lo recampament altermondialista de 2003. L'angoissa del conflicte atomic, sens s'escafar completament, a cedit lo pas a l'angoissa d'una autra amenaça, ecologica aquesta : rescaufament climatic, agotament de las ressorsas, avaliment de la diversitat biologica, pollucion irreversibla. Las doas darrièras apocalipsis se'n fan mai dirèctament lo resson. Curiosament, lor ton s'aleugierís. L'Icòna dins l'iscla èra un roman d'orror d'ont tota tonalitat umoristica èra absenta. La gravitat finala d'Amfícolpos exclútz pas, coma avèm vist, una tendra ironia del narrator. Lo Fiu de l'uòu es una faula que vira a la farsa. L'umor negre, defensa contra l'angoissa...

Aquela angoissa èra reala a cò de Lafont, que se definissiá coma un pessimista actiu. La Gacha a la cistèrna se clava sus una meditacion pascaliana d'embarrament cosmic. Lo quite univèrs es mortal, siá que torne dins un big crunch "a densitat primiera", siá que "en neient s'esvalisca" dins un espandiment sens fin. L'infinit de l'espaci es inaccessible a l'òme, limitat qu'es dins sos desplaçaments per l'aviadesa de la lutz e la brevetat de sa vida. Mas, coma la canavèra pensanta de Pascal, quand lo mond serà avalit, se serà al mens rebatut dins la consciéncia umana que l'aurà pensat. Los quatre darrièr vèrses dison la grandor e la misèria de l'òme :

Per nuech terrèstra agafa la lantèrna
a la figuiera. E l'univèrs perit
vèi que lo velha au finit que l'encleda
lo quasi rèn que concèp l'infinit.

(p. 195)

Dins sas tres apocalipsis, coma dins sas totas darrièras òbras (Lei vidas d'Atanasi, 2004, Lo Cercadieu, 2007, La Cosmocritica, 2008), Robèrt Lafont se penètra de la vanitat derisòria de l'umanitat, qu'es pas promesa a cap de destin, progrès ni redempcion, mas al nonrés, aventura nascuda de l'azard, coma tot lo cosmos. Fin finala, la sola intervencion notabla de l'òme consistirà a avançar la disparicion de la vida evoluida sus tèrra. Lafont aurà pas quitat, sa vida tota, d'èsser trevat del sentiment de l'absurde, en bon existencialista umanista. Mas lo vam vital fasiá contrapés a la temptacion del desespèr dins un jòi sens illusion.

L'Iscla del jorn d'abans

L'Isola del giorno prima, es lo tresen roman d'Umberto Eco (Bompiani, 1994 ; L'Île du jour d'avant, traduccion francesa de Jean-Noël Schifano, Grasset, 1995 ; Livre de Poche, 1998). Son escritura precedís de pauc la d'Amfícolpos. Mas l'istòria e son epòca ne son prèpas qu'estona. Interrogat sus una possibla influéncia d'aqueste roman sus la segonda faula d'Insularas, Lafont respondèt qu'aviá legit lo libre d'Eco, mas aprèp l'escritura d'Amfícolpos. Pasmens la comparason es interessanta, quand seriá pas que pel rescontre en esperit de dos romancièrs universitaris de tria.

L'eròi se sona Roberto (!) de la Grive, gentilòme piemontés, espia al servici de Mazarin. En viatge dins lo Pacific, son naviri olandés fa naufragi en 1643 (nòu ans aprèp lo naufragi de la Colombina veneciana). Refugiat sus un radèl, Roberto rescontra un naviri que crei abandonat, la Daphne, a un mil de la costièra d'una iscla, que pòt pas agandir, sabent pas nadar. Monta sul naviri, ont se tròba dins la situacion, coma ditz "d'aver fach naufragi sus una nau desèrta". Tot lo demai del roman raconta sa vida sus la Daphne, facha de reflexions e de sovenirs. Es question de la determinacion de las longituds, grand problèma de navigacion de l'epòca. Mas Roberto es mai que mai confrontat a una paradòxa : descobrís que la linha de cambiament de data passa entre la Dapnhe e l'iscla, distanta d'un mil mas alunhada de vint e quatre oras. Una invisibla e impassabla confinha l'en dessepara, qu'es dobla : son impoténcia a nadar e la frontièra temporala. Çò que vei uèi de l'iscla, sas plajas e sos arbres, aquò's ièr. Descobrís la preséncia dins la nau d'un sabent jesuita, padre Caspar. Los dos companhons de solitud van passar lors jornadas a filosofar e a recordar lo passat. Quand Caspar desapareis jos l'aiga en temptar de rejónher l'iscla dins una "campana aqüatica", torna pas pus a la susfàcia.

"Al di là del meridiano c'era ancora il giorno prima ! Poteva ora attendersi di vedere ora su quella spiaggia, che era ancora ieri, una persona che era scesa in acqua oggi ? Certamente no..." Roberto es "ormai certo che da quel mare padre Caspar non sarebbe uscito mai più".

Naufragi, confinha invisibla e impassabla, reflexion sul temps e l'eternitat, epòca e rèirefons istoric, personatges filosòfes, se vei que lo rescontre entre los dos racontes, publicats a dos ans d'interval, presenta d'endevenenças estonantas.

Moralitat ?

Doas faulas, doas utopias, una encarnada per la Regenta Eisabeu, l'autre pels dos amics. Doas utopias que fan fogassa, mas que constituisson l'acte pus bèl d'aquelas doas istòrias, pus bèl perque pus generós. Nòstras quimèras son condemnadas al fracàs, mas son nòstra pus bèla part, una rason de viure que justifica nòstra existéncia, a l'exemple de l'autor d'aquelas doas faulas. Quimerisme pessimista e gaujós de Robèrt Lafont.

Lenga e país d'òc, n°50, page 169 (04/2011)
Lenga e país d'òc - Per legir "Insularas"