Bastisons narrativas

L'ironia de l'istòria dins "La Reborsiera"

Claire Torreilles

S'interrogar sus l'ironia es s'interrogar sus l'interrogacion, estent que l'ironia - eironeia en grèc - significa "accion d'interrogar en fasent semblant d'ignorar". Far d'ironia es dire una causa en semblant ne dire una autra. L'ironia capitada, dins lo discors escrich o oral, es connivéncia immediata mas se sap que l'ironia capita pas totjorn, qu'entrepacha de còps la comunicacion, lo temps de s'interrogar, de se demandar çò que l'autre a volgut dire e d'o verificar... A l'escrich, lo mejan de verificar es de far una explica del tèxt. L'ironia a de marcas repertoriadas dins l'enonciacion : punt d'exclamacion, incisas, causidas estilisticas. De còps las marcas son absentas o amagadas, es dins la gramatica dei discors e non de la frasa que cal cercar lo foncionament ironic. Es a dire la contradiccion (aparenta) entre lo dich e lo dire, entre lo sens aparent de la paraula e l'intencion del locutor / narrator. Es la logica globala del discors (lo de l'òbra tota) que donarà sens a una partida que presa a despart se poiriá legir a contrasens.Quand se parla d' "ironia de l'istòria" ont es l'intencionalitat ? Seriá ela, l'istòria, la menaira del jòc ? Seriá l'istòria que se trufariá de l'òme, dels òmes, de l'eròi dins un roman... De fach, l'expression es fargada sus "l'ironia del sòrt", que s'emplega quand òm a l'impression qu'una intencion marrida, pervèrsa, ven contrariar nòstres espers, nòstras intencions coma per exprès, per se trufar de nos. Es un pauc l'asard objectiu dels subrerealistas, mas dins lo sens negatiu. Pensatz a una sola persona que volètz pas veire a un moment donat, e la vaquí qu'arriba ! Ironia de l'istòria donc quand l'òme crei de far l'istòria e qu'es ela que lo fa. Se crei l'autor e es pas que l'actor. La contradiccion entre la consciéncia qu'a de l'istòria e la realitat de son èsser dins l'istòria es pas sens rapòrt amb l'analisi egeliana de la "rusa de la Rason", la Rason estent la quita substància de l'istòria, lo desvolopament de la logica immanenta dins lo mond. Los grands personatges istorics, segon Hegel, son pas que los instruments inconscients de la Rason que govèrna lo mond. Seguisson d'interesses personals o collectius, an de passions e una energia immensa per los realizar, una vertadièra poissença, "mas dins lo meteis temps se tròba realizada una fin mai luencha, mas que n'avián pas consciéncia e qu'èra pas dins sas intencions1". Aquò s'apren al fach que lor energia vitala e lor engèni individual son estats a un moment donat en fasa amb "l'instinct inconscient e universal de l'umanitat", factors de dinamisme segon un movement dialectic : contradiccions e resolucions que van dins lo sens d'un estat mai verai, senon mai urós, lo progrès estent la tendéncia a la consciéncia de la libertat.

Dins La Reborsiera, se pòt pensar que l'insersion del personatge dins l'istòria fa intervenir aquesta nocion de rusa o d'ironia de l'istòria. Patron Aubin es una força agissenta e una consciéncia activa. Una consciéncia representativa de quicòm coma l'esperit del temps1. Mas a un estadi vesedor (es l'autor que lo rend vesedor, de mai en mai vesedor a mesura que lo recit avança) d'alienacion, es a dire d'inconscient dïns las justificacions conscientas.

Ensajam de veire, amb quelques exemples, cossí l'autor mena son recit ( faula ? conte ?) filosofic per metre en representacion aquesta consciéncia alienada de l'istòria dins una istòria.

La part d'ironia del narrator

Primièr, son recit lo fa escriure a la primièra persona, en recit de vida que tre la debuta pren la forma d'una confession. L'intencion del narrator, Patron Aubin, es pas de far un roman, de se regaudir del passat, malgrat qu'a la fin confesse d'aver pres un cèrt plaser a evocar d'unes moments de sa vida. L'intencion es grèva, las circonstàncias, coma ditz, tragicas. Escriu dins de condicions de misèria e de perilh que sap pas cossí se'n sortirà o puslèu que sap que se'n sortirà pas. Aital s'es poscut parlar de "libre de rason", dins lo sens larg, non solament los comptes de l'ostal, mas lo compte de la vida, a posteriori. La debuta que dona lo ton es una citacion avoada de l'incipit de La Bèstio dòu Vacarés.

Dins aquesta "pacha autobiografica" l'ironia semblariá qu'aja gaire de plaça, levat qu'escriu lo malurós sus "pèu de garris", detalh burlèsc. Mas la primièra part del recit, la part mai picaresca, es escricha d'una pluma alègra. Lo narrator vièlh se ritz de çò qu'èra en estent jove, de las situacions escalabrosas que deguèt traversar, tal coma Gil Blas. Pensam a de moments coma l'escorreguda sus l'ase (p. 17), la vision d'orror del diable ros que fasiá fugir d'escabòts de soldats pas que de lo veire e... de lo sentir (p. 20), l'intrada a Sevilha (p. 52), d'aquí d'ailà d'autò-retraches inspirats coma quand se tròba a Marselha "pelhandrós, crassós, amb un uèlh de manca" o plen de cretas al mitan d'òmes e de femnas nuses e bèls coma de dieus... L'ironia objectiva es presenta tanben. A un moment : a Sevilha, ensucat e bastonat pels nebots de Guttiérez, vaqui que tomba d'assetons, çò ditz, "sus leis escaliers de la gleisa de Santa-Crotz, sens m'avisar de l'ironia". L'ironia es dins lo nom de la gleisa, luòc de sa descasensa, es lo de la galèra marselhesa qu'èra estat lo simbòl virtual de sa glòria efemèra, ironia que fa pas rire, ni sorire. Ironia del sòrt, justament, que fa de sa destinada un monta-davala de la ròda de la fortuna, segon un engranatge que lo recit n'es una longa meditacion. O ditz mai d'un còp dins lo libre. La Providéncia l'a barrutlat d'auvari en succès, de "bonora en malora", de "calama en tempèsta", una causa encadenada amb l'autra, sens que l'òm sàpia qual mena lo jòc, la volontat divina o la rusa del diable, ni s'es lo diable, Mèstre Mocha, o s'es Dieu que "pòrta pèira".

Una ironia voltairiana

La vision finalizada qu'a de sa vida afortís lo providencialisme del narrator. Sap ont es arribat, donc las incertituds de la joinessa son enrebaladas dins una filosofia quasi leibniziana a la Pangioss. Lo passatge : "sens la casuda d'aquelei dos (Casau e Loís d'Ais) seriáu pas estat desmamat de ma maire Provença ni exilhat dins ma patria focida, ni mai auriáu pas conegut la grandor dei Reiaume catolic d'Espanha, ni tanpauc l'Emperi deis Indias..." (p. 11) es un pastiqui de la fin de Candide. N'i fòrça autres dins lo libre. Avèm aquí un exemple d'ironia d'origina diferenta. Es pas l'autò-ironia del narrator. Seriá l'ironia de l'autor a regard de son personatge. Ironia voltairiana. Starobinski analisa l'ironia voltairiana coma l'escart entre lo narrator omniscient e liure e lo personatge passiu e captiu de l'illusion2. Amb la diferéncia que, dins los contes filosofics, Voltaire se pot trufar de sos personatges en parlant d'eles a la tresena persona e qu'aquí es mai dificil : Robert Lafont se trufa d'un personatge que li dona la paraula de lònga, sens jamai se permetre d'ïntervencions d'autor. Se ne trufa donc en jogant de la distància culturala. Autre moment d'allusion a Candide, l'autodafe a Valéncia, Valéncia vila tan bèla e tan civilizada, (p.47) ont se crema un "mauresc declarat crestian, qu'òm aviá descobèrt, sus la fe de sei vesins, sempre fideu de son Bafomet... N'aviái jamai vist de consumit amb tant de ceremonia". Son las quitas frasas de Candide amb la meteissa fin d'ironia objectiva, non pas lo tèrratremol de Lisbona, mas la mòrt d'un espectator qu'aviá escalat lo Miquelet, mòrt seguida de la condoléncia publica. Mas Aubin se pausa pas de question, es pas esmogut. Al contrari, l'espectacle li serà una leiçon de repression que la metrà en aplicacion tre que possible. E, mai tard, quand se parlarà d'un "tan bel olocauste" (p. 107), d'un "grand lenhier gaujós" (p. 93), es Aubin que o dirà, sens ironia ! Tot al contra, la paraula de Candide "un bel autodafé" es dins la literatura l'exemple de l'antifrasa ironica de Voltaire.

Ironia del sòrt. Las situations ironicas

Se tròban dins la premièra part las situacions ironicas, quand lo personatge jove mestreja pas brica sa destinada. L'ironia objectiva nais del rescontre precipitat de realitats fòrça disparièras, coma avèm vist de la glèisa Santa-Crotz e de l'eròi espelhandrat. O encara, dins lo raconte de David, la coïncidéncia sistematica entre las fèstas crestianas e las etapas de son malastre :"David foguèt un dimenge de Rampaums pres au filat dins la forest. Lo diluns de Pascas era mes en venda. Un gròs dau negòci lo crompèt per lo compte dau rei. Per Pendacosta, dau fons d'una carena poirida entendiá l'ondada raspar lei bòrds de la nau que l'exilhava." (p. 59) Tota son infortuna ven de sa conversion (sincèra pasmens !) al cristianisme. Non solament l'estat de crestian es pas legalament incompatible amb l'esclavatge, mas encara lo protegís pas de la preson. Mas es una veritat que Aubin se la pòt pas avoar. Fa donc un recit ironic sens o voler, sens se'n mainar, çò qu'es lo procediment mai classic de l'ironia. Nais encara l'ironia de la contradiccion entre l'intencion e la resulta. Aubin embraça lo partit catolic e los primièrs mòrts qu'a sus la consciéncia son dos soldats catolics. Vòl liberar los Indians e los fa crebar jos lo foet.

La rason de Patron Aubin

Amb aquel darrièr exemple ont lo personatge-narrator a pres d'espessor amb lo temps, l'experiéncia e lo poder, tocam mai precisament a l'ironia de l'istòria. Patron Aubin, òme de la Renaissença, un còp sa formacion acabada e lo projècte madurat dins la preson (situacion objectivament ironica, la preson coma luòc de la dubertura sus lo mond, coma dins L'Ingénu) es en posicion de dirigir sa destinada. Se fa inventor e conquistador. L'invencion de la maquina, que Felip Gardy ne parla aquí, es individuala (l'experiéncia dels diferents biaisses artisanals de mestrejar los diferents elements) e istorica : correspond a l'estat de la sciéncia de son temps, e mai censadament la fa un pauc avançar. Inventa, abans lo motor, un biais de remontar drech dins lo vent. Inventa lo primièr aeroplana. Non solament capita mecanicament - non sens auvaris, mas aquo's normal - son engranatge d'un tipe novèl, mas ne fa una teoria de la dominacion de l'òme sus la natura, e una teoria un pauqueton anacronica dins sa formulacion al mens ! Es conscient de representar la poissença de l'engeni uman capable de giblar la natura, "de la forçar de se violar ela amb sa pròpria violéncia" (p. 84). Dissèrta "dau geni mecanician de l'òme", sus lo compte "d'encausas e de consequéncias", del "rapòrt de la susfàcia au pes", mentre que la nau s'enauça dins los aires. Se congosta de "sas ideas granadas", de "la pura rason immateriala" (p. 78). Fa l'elògi de la superioritat de la rason sus la matèria amb de paraulas quasi egelianas : "prene d'angles rusats amb lo jaç de l'aura" (p. 43). Encara a la fin fa fisança a son engeni : "L'engeni me mancarà pas. Capitere bravament de plegar la fòrça dau vent a se contrastar ! Faguere dau lord lo leugier per navegar dins l'aire !" (p. 122). Espèra que la sciéncia li donarà la possibilitat d'escapar un cop de mai a la malemparada, de rusar amb lo destin. Lo problèma amb el es que se representa d'un biais un pauc magic los poders de la rason. Que la rason li es una fe, e qu'a costat de la rason racionala que permet de s'apoderar la natura, i a la rason dogmatica que se voldriá apoderar l'istòria. Fa pas la diferéncia. Mas se la natura plega tot en resistent, l'istòria resèrva sas leiçons en metent ironicament l'òme fàcia a sas pròprias contradiccions. Aubin, a la diferéncia de Candide, es qualqu'un que l'experiéncia li servís pas de leiçon. Progressa pas dins sas idèas. A rason del començament a la fin. O puslèu a totjorn agut rason, que la debuta del libre es la fin de la vida. Sa Causa es totjorn estada la Bona Causa, santa, evangelica, opausada a la "Puta Causa", òrra, satanica... E sa tòca de far triomfar la Bona Causa per l'eliminacion fisica de sos ennemics. Conois pas lo dobte. "Quand se tracha de Dieu, i a veritat e error e ges de pacha entremitan" (p. 116). S'a de moments se pausa de questions sus lo ben e lo mal, la gràcia e la damnacion, es sonque sus las circonstàncias e los mejans, jamai sus los principis. Pensa generalament que la fin es justa, per esséncia, e que justifica totes los mejans. La logica que desvolopa dins sas accions es la de l'Inquisicion, del terrorisme. D'ont mai rasona, d'ont mai creis la logica exterminatritz, qu'es baujum. Un engranatge de baujum. Mas quita pas de rasonar, lucidament, amb una mena d'innocéncia que se deu pas prene per de cinisme.

Prenem qualques exemples. Lo rescontre, idilic per començar, dels estatjants pacifics de la "Palestina provençala" que se conoisson lèu coma de Valdeses escapats al massacre de Merindòl (evocat p. 13) fa esperar una mena de "revenge de l'istòria" amb justícia facha a de victimas innocentas. La nostalgia del país natal es convocada amb l'umanitat cortesa de "l'òme en gipon que parlava leberonenc" (p. 89). Mas seriá comptar sens lo logica fèra del fanatisme. Tre qu'Aubin vei dins lo savi un "erètge" li escupís a la cara abans de comandar massacres e lenhièrs pudents. Lo revirament de situacion a quicòm de mecanic dins l'orror, de grand-guinholesc. L'istòria richoneja e mai se repeta, jamai lassa d'exportar la violéncia e lo fanatisme. Los estatjants edenics del "país dels òmes nus" son finalament considerats coma de creaturas de l'Infèrn, de damnats cremats per "crimi d'innocéncia" (108) Aubin causís de se laissar emborniar per la Causa. Quand recruta lo preire bregand qu'apèla Dòm Estorbís, sens rire, sap que causís lo mal. Aquela mescla de consciéncia e de cecitat volontària es exactament çò que Sartre analisa coma una conducha de "marrida fe"3. Es lo fach de saber la vertat e de se l'amagar, de s'amagar qu'òm la sap. Òm se constituís de marrida fe coma òm s'endormís. Es ben aquò Aubin. Es rare que confèsse qu'a fach una error de jutjament, e mai se ne patís, per exemple quand escota l'Indian puslèu que David a la primièra expedicion. Se cèrca totjorn d'excusas amb un retorica jesuita perfièchament assimilada. A un moment, se pòt dire qu'Aubin se causís un "en se" exterminator e que tota son intelligéncia, tota sa luciditat dins l'analisi de las situacions son inconscientament mudadas en sofistica al servici d'aquesta foncion que s'i identifica d'a fons. Li escapa un crit del còr a la fin, quand se vei que son fanatisme contunha d'o gastar tot dins "lo país d'en delà dau ceu" : "Tornave a mon mestier de castigaire de l'error. I tornere sentir un temps la reguitnada de la joventut. M'afeccionere a me batre....". L'ironia de l'istòria es aquí : totas las bonas rasons viran a la catastròfa de la Rason. Quand Aubin presica la fin de l'esclavatge als Indians, anóncia en corollari l'intrada dins l'expleitacion capitalista del "sant trabalh liure". Quand se tracha d'evangelizar lo mond novèl, lo destorba de fons a cima. La pèsta qu'aviá fugida tre l'enfança, la retròba en Amazonia ont l'a menada. Lo sol companhon que s'es fach lo tua sens se n'avisar. Dins son providencialisme binari, Aubin a pas qu'una formula, reversibla : "Tot mal vira en ben" per la primièra part de sa vida o "Tot ben vira en mal" per la segonda. La Republica que fonda dins las societats indigènas la concep sus la basa d'una cultura politica europenca, exactament sul modèl antic e "anti-borbonian" del "grand Marselhés Monsen de Casau" Mas al moment de capitar son entrepresa, es la vision teologica d'una "Ciutat de Dieu" perfiècha que lo menarà al fracàs. La resisténcia religiosa de qualques nòbles li sembla intolerabla. Es lo desir de s'apoderar l'Istòria, d'escapar al temps uman, a la contingéncia, que fa d'el un "Fòl de Dieu". Produch e joguina de l'Istòria, quita pas de se'n creire lo mèstre. Es ben del sens de l'lstòria que se tracha aquí, del sens de la conquista de l'America per la consciéncia europenca. Robert Lafont qu'escriu La Reborsièra al moment de la celebracion del cinquen centenari de l'eveniment e tanben de la Guèrra del Golf (evocada dins Finisègle) met en evidéncia la continuïtat dins l'istòria de l'èime colonizator e de l'intolerància religiosa que son a l'origina de totas las guèrras. Escriurà dins La Gacha a la cistèrna a prepaus de Cristòl Colomb, que planta la crotz del Crist dins una tèrra jamai laurada :

Benlèu que sabiá pas qu'amb l'equipatge
abramat de metau menava au bot
dau servici de Dieu per mortalatge
lo vièlh mond desbarcat a nòu paratge
e que metiá sota l'aur catolic
a l'espaci dei mars tanca e cledissa
d'un genocidi enfin ecumenic.

Benlèu que sabiá pas... Aviá pas la consciéncia clara ni de las causas ni de las consequéncias de son aventura. Tot parièr es l'eròi de La Reborsièra, que son quite nom ven benlèu (ironicament) del "codex Aubin4", un libre aztèc d' "istòria de la nacion mexicana". Mas Aubin es pas un Colomb, es un anti-eròi alienat, enfangat dins un determinisme socio-istoric espés. Es un personatge picaresc mas antipatic. Tot lo contrari dels Joan Ventenac, Amielh Ribièra o Joan Larsinhac que son dins l'istòria d'un biais patetic, cercant de traucar l'istòria per la libertat, eròis positius que nos i podèm reconoisser. Dins La Reborsièra la causida de la distància de l'ironia objectiva es una causida de genre : es un conte e non pas un roman. E del conte filosofic, Lafont n'es lo virtuòsi. Li podèm aplicar çò que ditz Starobinski del conte voltairian5. Lo critic mòstra que l'ironia dels contes de Voltaire es portada mai que mai per l'estructura narrativa, los efièches de parallelisme e de simetria dins lo raconte. Per exemple es l'estructura binària de L'Ingénu que pòrta la reflexion de Voltaire sus lo sens de l'istòria, sus la dificultat de ne pensar las contradiccions e sus lo sentiment de l'absurd que ne resulta. Dins La Reborsiera, la composicion narrativa es reglada d'un biais quasi aritmetic sus un mecanisme ternari : tres oncles, tres protectors, tres pas de l'aura, tres païses descobèrts. Tres "isclas" possiblas, pausas illusòrias dins lo trebol de l'istòria : Provença (amb tres moments : Avinhon e Ranquet, lo castèl de Vernegue, Marselha de Casau), Espanha (Triana), e las Indias, coma ditz, (amb dos moments, l'Eden dels òmes nuses e lo País d'en delà dau ceu). La repeticion, o avèm vist, es una figura centrala. Repeticion de las errors, repeticion dels massacres, repeticion de l'istòria europenca dins lo Mond Novèl. Repeticion del fanatisme dempuèi lo sègle XVI fins a uèi. Cada eveniment es coma un anèl que se dobrís un moment per se mièlhs clavar sus se e reprodusir a l'infinit la fatalitat de la cadena. I a pas de libertat dins lo conte, i a pas que l'ironia, amara, d'una istòria ja escricha.

(1) G.W.F Hegel, La raison dans l'histoire, GF 10/18, Paris, 1965, reed . 2007.

(2) "L'écriture du récit, souverainement active, calcule et gouverne tous ses effets ; et l'un des principaux effets est de représenter son contraire, en vouant Candide à la passivité...". Jean Starobinski, Le remède dans le mal. Critique et légitimation de l'artifice à l'âge des Lumières. Gallimard. 1989. Ch. IV : "Le fusil à deux coups de Voltaire".

(3) Jean-Paul Sartre, L'être et le néant, Gallimard, 1943. Première partie, ch. II. "La mauvaise foi.". "Dans la mauvaise foi, il n'y a pas mensonge cynique ni préparation savante de concepts trompeurs. Mais l'acte premier de la mauvaise foi est de fuir ce qu'on ne peut fuir, pour fuir ce qu'on est."

(4) Lo codex Aubin, apelat tanben "Manuscrit de 1576" pòrta lo nom de son proprietari al sègle XIX , Josèp Aubin. Conta l'istòria aztèca de sas originas legendàrias (1165) cap a 1608.

(5) op. cit. note 1.

Lenga e país d'òc, n°50, page 151 (04/2011)
Lenga e país d'òc - L'ironia de l'istòria dins "La Reborsiera"