Bastisons narrativas

Lo viatge en Espanha dins "La Reborsièra"

Lectura de las paginas 47 a 52

Marie-Jeanne Verny

Per situar lo passatge : lo narrator, Patron Aubin, ven d'arribar a Valéncia aprèp son viatge dins lo batèu de Don Esteban Gutiérrez. Aviá seguit aqueste dempuèi Marselha que fugiguèt aprèp la mòrt de Casau (eveniment que l'Istòria situa en 1596). Aital li diguèt Don Esteban quora prenguèron la mar : "Triton mieu, (...), me deuràs a ieu l'aprendissatge deis estradas de Neptun" (p. 45). D'efièch, Don Esteban foguèt l'un dels multiples iniciators rescontrats per nòstre narrator dempuèi la debuta de sa vida. Son arribada a Valéncia, que coincidís amb la mòrt de Don Esteban, marca en granda part una pujada de son autonomia. Lo passatge qu'anam estudiar - qu'es la fin del capítol 3 - conta l'itinerari de Patron Aubin de Valéncia a Sevilha, passant per Alicant, Lòrca e Granada. Sembla necite de situar aquest itinerari rapòrt al rèire-plan istoricò-geografic : l'Espanha del Sud a la fin del Sègle d'Aur. Un còp pausadas aquelas amiras, nos interessarem a la bastison de la narracion dins aquel encastre, e puèi ensajarem de donar qualques dralhas per veire la foncion del passatge dins l'òbra tota.

Lo rèire-plan istoricò geografic

L'istòria

Remandam per maitas entresenhas a un libròt plan fach qu'es lo numerò 275 de la colleccion Que sais-je de Pierre VILAR sus l'Istòria d'Espanha1.Lo caminament de Patron Aubin en Espanha (que se contunha dins lo capítol seguent) pòt aisidament èstre datat entre 1596 e 1598. Coma dins mantun autre raconte istoric de Lafont, las amiras espacio-temporalas son aisidas de destriar. Aquelas datas remandan al règne de Felip lo Segond, tresen rèi del Sègle d'Aur, aprèp Ferdinand e Carles lo Cinquen (Charles Quint). Sem a l'apogèia del Sègle d'Aur : las conquistas espanhòlas se son asseguradas en Euròpa, e l'empèri colonial es a se renfortir dins las Índias amb sos sòmis de riquesas e d'expansion ideologica de la fe catolica. Espanha es tanben a acabar son "unificacion", comprés en eliminar los que li semblan pas correspondre a una cèrta idèa de "raça espanhòla". Aital, dins lo passatge, la diversitat culturala d'Espanha es al centre d'aquel viatge, e son vesedoiras a l'uncòp l'importància dins la societat dels maures e dels marrans e los prejutjats a son egard, que lo narrator fai sieus. Se sap qu'un dels efièches de la bastison de l'absolutisme espanhòl foguèt l'unificacion religiosa d'Espanha. Dins son libre P. Vilar fai remarcar qu'al sègle XIII, lo rei Sant Ferdinand que regnèt de 1230 a 1252 se disiá "Rei de las tres religions" (p. 18). Pendent los sègles quatorzen e quinzen, l'unificacion se faguèt, non pas sens dificultats. Aital conta per exemple Vilar : "Les influences mauresques et juives qui s'exercent auprès des rois et des grands font le succès des prédications favorables à l'unité de foi et à l'orgueil "vieux chrétien" Aital, nòta totjorn Vilar, quora Isabel pren lo poder en 1479, representa "la race conquérante contre les Juifs et les Maures" (p. 22 - 23). La resulta es que "les rois catholiques avaient surtout prêté attention à un autre danger : le mélange des religions, des moeurs, des races. Ce mélange, qui avait fait au XIIIe siècle la souple complexité de l'Espagne, va céder à une passion d'unité, à un exclusivisme religieux, qui caractériseront désormais le groupe espagnol." (p. 26) Qualques datas, que manlevarem al meteis obratge :

  • 1478 : installacion del tribunal de l'Inquisicion (subretot contra los Jusieus convertits suspèctes).
  • 1492 : presa de Granada als Maures2, expulsions en massa dels Jusieus.
  • 1499 : a Granada, campanha de conversion de Cisneros.
  • 1525-1526 : Carles lo Cinquen cerca de suprimir - de badas - dins Espanha tota, lo remembre de las costumas e de la lenga dels infidèls.
  • 1609-1611 : expulsion generala dels Maures.

Patron Aubin es al centre d'aquela aventura espanhòla, interiora dins la passejada qu'estudiam, exteriora dins los passatges seguents : coma d'autres eròïs de Lafont es Provençal e se sentís europenc ; quitar la maire provença li dona evidentament un cèrt lagui, mas trantalha gaire per seguir l'astrada de Don Esteban e contunhar los sòmis indians d'aqueste.

La geografia

Geograficament, sèm dins lo sud d'Espanha. Traversam d'espacis e de societats que son en plena conformitat amb l'anament socio-economic del luòc e del moment : la riquesa agricòla deguda al saupre-far dels maures es plan mostrada. Lafont conta amb precision lo biais d'utilizar l'aiga qu'es perfiechament mestresada e que son utilisacion es al centre de tot, e mai de l'organizacion juridica : veire lo tribunal de l'aiga que remanda al contraròtle menimós de la proprietat e de la reparticion de l'aiga (p. 48). De notar qu'aquel tribunal fonciona encara del costat de Valéncia. De remarcar tanben la descripcion precisa de las varietats de posaracas (p. 51). Enfin lo raconte, es aisit d'o remarcar sus una mapa, fonciona en rapòrt amb de referents geografics que podèm sens dificultat seguir sus la mapa. Çaquela, La Reborsièra, e mai son encastre istorico-geografic siá aisit de destriar sota los fils del raconte, es abans tot una bastison narrativa, que l'anament fluid de las aventuras de Patron Aubin fai mina d'amagar e que nos agradariá de ne veire lo foncionament.

La bastison de la narracion

L'òrdre del raconte

Una remarca un pauc simplassa : dins tot lo roman es fòrt lo ròtle de la primièra persona. Aquel narrator que Patron Aubin ne pren lo ròtle es mèstre de son recit e mai s'aquesta foncion es un pauc amagada per son ròtle de personatge principal. Un rampèl : tot lo debanament del recit se fai dins una retrospectiva granda que se bota en plaça a la primièira pagina. Aquesta presenta Patron Aubin vengut vièlh e tornant sus los eveniments de sa vida. Al dintre d'aquela retrospectiva, l'impression màger es la d'un recit linear. E globalament es lo cas : avèm l'impression de seguir, geograficament e temporalament, l'astrada de Patron Aubin. Çaquela, una lectura atentiva desvela de rompeduras dins aquela sembla-linearitat.

Aital, a la pagina 48, los darrièrs moments de Don Gutierrez son presentats dins una retrospectiva segonda, un còp contat l'enterrament d'aqueste : legissèm a la pagina 48 : "Aquest, sus la nau, entre dos vomiments sagnós, aviá agut lo còr e la bravetat de me signar un grand papafard..." La preséncia del temps plus-que-perfach rend compte d'aquesta retrospectiva. Patron Aubin, que baileja l'anament de son raconte, nos a laissat esperar l'anóncia del cambiament d'astrada que representa per el l'eiretatge de son iniciator.

Al sens contra, aurem de prolepsas discretas. Per exemple : a la pagina 50, al moment que Patron Aubin fai la lausenja dels nebots de son protector : nos ditz : "Per l'ora me podiáu pas mesfisar de personas tan plasentieras." Puèi, al moment que s'apròcha de Sevilha e que s'espanta de las mòrs policiadas dels Espanhòls, abans de se chalar, de se congostar de l'espèra de dintrar dins la ciutat, nos fisa : "Mon jutjament era portat a la lesta. Lo Ceu me reservava de comprene que i a de recantons bruts dins leis ostaus mieus escobats e de marrits subjectes dins lei reiaumes pus aborgalits."

Aquel jòc impausat al legeire desvela lo caractèr de bastison causida del raconte. S'agís de jogar entre lo far-saupre e l'escondre.

Lo pes de la focalizacion

Aquí tanben, las causas son complèxas. A primièra vista, Patron Aubin apareis dins aquel raconte coma curiós, volontós d'aprene e de saupre. A primièra vista, s'atenciona als òmes, a son retrach fisic, a sas costumas a sos biaisses de far. Aital remarca a Valéncia "lei caras deis òmes e dei femnas ont se legis(siá) tan clarament l'estampadura maura", e "lo borbolh animós d'un pòble atrabalhit, mai sempre esgaiejat e cantaire." (p. 47). Las activitats del mond que rescontra son observadas amb una atencion menimosa, e las cinc paginas qu'avèm aquí donan una idèa plan justa de l'Espanha del Sègle d'Aur, dins sa part sud catalana, o dins l'Andalosia mauresca. Las diferentas comunautats son plan identificadas : Maures, Marrans (Jusieus convertits) e Patron Aubin remarca tanben lo mirgalhadís de lengas que se pòdon rescontrar dins aquel encastre. Nos rampelam lo biais que notava, dins la part marselhesa de sas aventuras cossí En Boca d'Aur quichava sus l'aspècte marselhés de son parlar3. Dins son escorreguda espanhòla, Patron Aubin s'atenciona tanben al passatge del catalan - "la lenga que se parlava e que semblava la nòstra de Provença mai que lo castelhan qu'aviáu aprés dins la frequentacion deis Espanhòus de Marselha" -(p. 47) al castelhan : "Mai abans Múrcia lo castelhan, tornarmai l'ausiguere" (p. 49). Remarca tanben la poténcia de "l'Algarrabia", coma l'apèla, que parla la populacion mauresca. Aquela apelacion justament met en relèu lo caractèr fortament subjectiu del raconte : los prejutjats de Patron Aubin, que sabèm embarrat dins sa consciéncia tucla, son totjorn aquí, que s'agisca de las "raças", segon lo tèrme qu'emplega, o de las cresenças. Aital, quora parle dels Maures que passan per "sotmés a la lei dau Crist", : apond : "Mai d'elei òm se pòt d'aitan mens fisar que charran en algarrabia, una mena de jaupar canin qu'es de son eiretatge de raça". De notar que lo tèrme "Algarrabia" que ven de l'Arab - e qu'es una de las etimologias possiblas del tèrme "charabia", èra tanben sentit coma pejoratiu per los espagnols que l'emplegavan, e que n'avián oblidat lo sens4. A l'emplec d'aquela paraula sentida coma pejorativa, coma se bastava pas, lo narrator apond una metafòra animala -provesida d'un adjectiu qualificatiu pejoratiu - "una mena de jaupar canin" qu'es pas necite de la comentar !

Nos podèm ara demandar de qu'es la plaça d'aquelas tres paginas dins l'anament general del raconte. L'impression primièra es que lo recit seguís ara l'anament lentàs de la muòla manchega e que l'ensem es coma una mena de sosta dins las aventuras de Patron Aubin.

Una sosta dins lo raconte ?

Bonaür e sensualitat

Nos podèm apiejar aquí sus las remarcas del quiti narrator. Son viatge es dominat pel plaser de la descubèrta. Lo narrator dins aquelas cinc paginas es mai un observator qu'un actor, çò que diferencia la relacion del viatge en Espanha de la debuta del libre ont Patron Aubin es al centre de l'accion coma actor e mai quand la subís.

Las descobèrtas dels senses :

Dins aquel passatge dominan los vèrbs de perception. Tre las primièras linhas, lo narrator nòta que "tot l'estonava" (p. 47) dins las carrièras. Lo narrator, coma nos o ditz, se "laissa portar" per çò que descobrís5. Lo tèxt es comol de remarcas ont lo narrator nos liura lo chale de prene lo temps, aital : "Una setmana demorere a Valéncia, a manjar e dormir..." (p. 48), "Podiáu veire venir. Veguere donc venir e faguere tirar..." (p. 48). Pus luènh, nos ditz retardar sa partença per las Índias amb "una passejada meditativa dins leis espandidors espanhòus. Lo plaser, çò nos ditz, serà pus grandàs d'aquela tardança ont lo plega" (p. 49). Quora es en cò dels nebots de Don Esteban, alara que pensava d'i demorar pas que dos jorns, ne passa quatre... Tornamai, abans de dintrar dins Sevilha, recuola lo plaser de la descubèrta : "Me pensere de reservar, un còp de mai, mon plaser. Dintrariáu en ciutat reiala au brand de matinas.M'endormiguere sota una sebissa de canas..." (p. 52)

La relacion de son viatge es una seguida de notacions sensorialas e aquò tanben tre las primièras paginas ont trobam per exemple a la pagina 47 :

  • de sensacions visualas : "pron leu per veire passar una procession..."
  • auditivas : "Entendeguere de cants latins..."
  • olfactivas : "Un fum qu'enfectava..."

Dins la relacion d'aquel viatge, Lafont desenvolopa un aspècte de son escritura que i trobam dempuèi Li Camins de la saba, es a dire lo plaser sensual que se dobla del chale de la nominacion. Aital caldriá aquí, per donar idèia de la plaça granda d'aquel aspècte, reprene gaireben tot l'ample de las paginas 48 o 50 ont Patron Aubin conta sa descobèrta de l'òrta sud espanhòla. Çò qu'es d'abòrd un espectacle sembla una revelacion : "leis arbres podats maduran de fruchas que ne coneissiáu fins aquí ni lo gost ni lo nom..." Aqueles noms mancaràn pas de seguir que son tant importants coma lo quite gost de la frucha, dins una enumeracion coma n'i aurà d'autras al moment que lo narrator descobrirà l'Andalosia : "aranges, cedrats, poncires, poms de Pèrsia, codonhs muscats e tant mai." (p. 48). Sabèm pel testimoniatge recent de Lafont dins Le Coq et l'oc (Actes Sud 1997), la part granda que prenguèt la lenga occitana dins la nominacion de las fruchas e dels legums que lo joine ciutadan qu'èra ne descobrissiá lo plaser sensual - erotic quitament - de la descubèrta :

De ces villages et de l'avant-Quatorze viennent à la maison du grand-père tous les lundis, jour de marché, des oncles et des cousins qui parlent très fort et déversent sur la table de la cuisine, l'été des poivrons luisants verts, jaunes ou rouges, des aubergines cirées à s'y mirer, des coings moelleux, des figues qui rient écarlates entre des lèvres pulpeuses, des tomates en grappes odorantes, des tresses d'oignons et d'aulx, l'hiver de grandes cardes bleutées, des céleris à ramages, des olives vertes pour la picholine, des châtaignes sèches qu'on appelle blanchettes, des carottes chevelues, à l'automne des grenades cramoisies, des corbeilles de raisin pourpre ou doré et un chargement de gibier. La petite pièce explose soudain d'autant de couleurs et d'odeurs. Le présent de la ville a reçu une grande gifle du pays de toujours. L'enfant saute de joie, renifle, fourre son visage dans les touffes de légumes, au pelage des lièvres, au cul des perdrix. L'enfant écoute et plonge dans le langage. Car l'avant-Quatorze a son langage [...] Et ce langage [...] a la saveur des légumes, l'odeur de la sauvagine, les couleurs des saisons, le rythme des chemins et des rangées de ceps." (p. 53-54)6.

Dins lo tèxt que nos interessa per ara, Lafont a dos biaisses per far contar a son narrator son plaser de la descubèrta de sensacions nòvas ligadas als païsatges novèls que descobrís :

l'enumeracion, que n'avèm donat l'exemple valencian e que ne podèm tanben donar l'exemple andalós ont se regaudís lo narrator de "veire l'aiga córrer de pertot per faire gonflar cocordons, merinjanas, coraus, pebrons, granar lei fabas e lei peses, grelhar leis ensaladas pus finas e s'acimelar lei gròs rasims de dátils". Remarcam que la sintaxi s'acontenta pas d'un esquèma de bastison : a la succession de grops nominals, succedisson quatre grops infinitius, e notam la cèrca de precision lengatgièra dins la causida dels vèrbs.

L'expansion d'un exemple, quand aqueste li sembla de bon mostrar lo punt mai naut de plaser sensual : aital n'es de la presentacion de la tomata, a la pagina 51 :

"En Andalosia mangere per lo primier còp d'un pom escarlatin, portat deis Indias, que ven non pas sus d'arbres, mai sus de plantas mòlas que se devon canelar. Es una manjada de Paradís, un còp cuberta de l'òli verd deis oliviers d'aperailà. Ai pas retengut son nom estranh. Li dise dins mon secret pomas d'amor, en omenatge a çò pus doç e chanut que nos pòsca porgir la terra de Dieu".

Aquí tanben es aisit de remarcar la coïncidéncia del plaser de la sensualitat e del bonaür del dire.

Lo gost de la descripcion, motivat dins los exemples precedents pel besonh de dire las decobèrtas dels senses, se remarca tanben dins la precision que Patron Aubin met dins la presentacion de las diferentas menas de posaracas a la pagina 51. L'usatge del retorn anaforic de l'expression : "N'i a que..." li permet de notar menimosament los foncionaments divèrses de las posaracas. I vesèm un còp de mai lo gost del narrator per las arts mecanicas. Un exemple soncament suls quatre : "N'i a qu'apàrian sa barra viradissa amb de cadenas de ferratets que van prene l'aiga al pus fons."

La sosta dins la relacions amb los autres :

Dins aquel viatge, l'aparéncia mòstra l'apasiment de las relacions del narrator amb los autres. Los conflictes son quasiment escafats pendent tot lo viatge :

  • a Lòrca, los nebots l'aculhisson amb un estrambòrd aparent
  • dins son viatge de Lòrca a Sevilha, lo narrator es esmeravilhat de las mòrs policiadas dels espanhòls : "Me disiáu qu'Espanha es vertadierament un païs policiat ; l'aur i raia coma l'aiga, mai degun ne tira en fòra dau degut, de çò escrich e compartit." (p. 51-52).

Pasmens, es aisit d'observar, detràs aquela aparéncia d'idealizacion, las rompeduras e las fendasclas, tant dins l'anament de l'astrada de l'eròï coma dins la societat descobèrta.

Las rompeduras

Dins l'astrada personala :

Cal notar l'articulacion del passatge amb lo demai : d'efièch, avèm aquí una sosta entre doas mauparadas : la fugida de Marselha, e, mai pròcha, la mòrt de Don Esteban, auràn una primièra resulta positiva : la sosta espanhòla e l'espèra de l'eiretatge, pòrta dubèrta a d'aventuras nòvas. Sèm dins l'anament logic de tota narracion que fonciona suls accidents positius e negatius de las astradas individualas. La caracteristica del conte filosofic, qu'es lo genre que i podèm mai aisidament comparar La Reborsièra, estent l'acceleracion de la succession alternada de las mauparadas e dels eveniments aüroses. N'es aital tanben dins lo recit picarèsc, autre modèl formal de La Reborsiera. Nòstre passatge, e mai donèsse d'aquela alternància una forma alentida, i escapa pas çaquelà : la mauparada finala, contada d'un biais umoristic, n'es la pròva. Lo raconte pòt rebombir : coma dins lo jòc de l'auca, lo personatge es tornat a la casa de partença !

Las fendasclas de la societat :

De còps, aquestas apareisson d'un biais discret, mai qu'endacòm mai dins lo libre ont s'amolonan batèstas, torments e suplicis. Notam aquí qualques allusions coma aquela ja notada als prejutjats religioses, racials o culturals, l'agach suls Maures e son lengatge per exemple. Remarcam a la tota fin del recit la tropa dels mendicaires que dintran dins Sevilha. Remarcam tanben qu'un dels quatre biaisses de mòure las posaracas es l'us d'esclaus que lo parallelisme de presentacion met sul meteis plan que los autres biaisses que, eles, son mecanics :

"N'i a que lei mòvon d'esclaus embarrats : escalan d'un barron a l'autre sens jamai montar d'un palm."

p. 51

Per çò qu'es del tribunal de l'Inquisicion nomenat a la pagina 49 :

"... lo sant tribunau d'Enquerre, ò Inquisitio Sancti Dominici. Aquest segond ten l'uelh tanben7 sus lei Marrans ò Judieus batejats, una comunautat fòrta de son estrecha frairetat e de son astúcia.8"

Aquí Lafont demòra dins l'ellipsi, e mai se l'agach sectari de Patron Aubin se desvela e se legís en relacion amb las paginas precedentas. I a mai de violéncia vesedoira dins l'autodafé que conta la pagina 47. Dins aquela mena de passatge apareis lo Lafont mèstre del raconte filosofic. Es evidenta aquí la semblança amb lo capítol VI de Candide, mas tanben la Lettre persane XXIX de Montesquieu. Coma Voltaire, Lafont presenta l'autodafé coma un espectacle, parla tanben d'un "òme consumit amb ceremonia". Presenta los cants, los ciris, los penitents coma las compausantas de l'espectacle. Per çò qu'es de l'acusacion, notam la meteissa mesa a distància que se pòt veire dins Candide e que denóncia d'esperela l'inanitat d'aquela accusacion : "Aprenguere qu'era un mauresc declarat crestian, qu'òm aviá descobert, sus la fe de sei vesins, sempre fideu de son Bafomet". De l'òme acusat, lo retrach que n'es fach - en doas comparasons plan trobadas - laissa sonjaire, tan sembla dificil de ne destriar la part de pietat que laissa devinhar de l'indiferéncia pura o del mesprés : "Se menava cremar un pecador linge e maigre, negre coma una babaròta e tremolant coma un fuòc de Sant Eume." Çò evident, coma o mòstra Clara Torreilles es que l'agach de Patron Aubin a pas, el, la mendra distanciacion, al contrari de Candide que se questiona aprèp l'autodafé sus la validitat de las teorias leibnitzianas.

Lo viatge en Espanha, mesa en abís de l'òbra

Es pas per jogar la paradòxa aisida, mas nos a semblat, a flor e a mesura de la lectura, qu'aquel episòdi de La Reborsièra, a primièra vista eterodòxi dins l'ensem de l'òbra, podiá en fach èsser legit coma un rebat d'aquesta : lo viatge, coma lo roman, se bastís tot seguent l'anament de Patron Aubin ; lo passatge, coma l'òbra, fai alternar cronica descriptiva, evocacion de plasers sensuals, e narracion preissada d'eveniments ; lo passatge, coma l'òbra, presenta lo vai-e-veni, dins l'astrada del narrator, de bonaürs e de mauparadas ; lo narrator, e mai s'es pas d'un bais combatiu aquí, fai mòstra çaquel dins lo biais de parlar dels Marràns, dels Maures, o, per allusion, dels Calvinistas, del meteis sectarisme tucle ; la maquina, la Reborsièra, qu'es al centre de l'òbra, e qu'es pas encara pareguda, a aquí una figura isotopica : la de las posaracas e de sos engranatges9.

Apondrem que nos a semblat de retrobar dins La Reborsièra mantun rebat del demai de l'òbra lafontiana, que n'avèm ja senhalat quelques exemples, coma l'astrada europenca del personatge que se confirma dins lo viatge espanhòl, l'atencion a l'Espanha mauresca qu'apareguèt per exemple dins la Lausa per un soleu mòrt e reviudat. Parlem pas dels autres contes filosofics que son per exemple los d'Insularas, e en particulièr Lo Terç morir.

Ròda d'aiga a l'Illa

St Danís de la Reunion, foto Cristòl Causse.

(1) Paris, PUF, primièra edicion 1949. Avèm utilisat la detzena edicion qu'es de 1976.

(2) Legir a aquel prepaus lo poèma - triptic Lausa per un soleu mòrt e reviudat, del quiti Lafont, illustrat per los pintors Clement e Vialà, ed. Jorn 1984, e, en particulièr la tresena part, titolada : Granada 1492.

(3) "Viès, pitòt, me mandèt a la marselhesa e a la mariniera, la comuna de Marselha, que s'es facha liura de gaire coma sabes, es en tira d'armar de galeras, çò que i assegurariá una preséncia sus las mars..." (p. 38)

(4) Lo tèrme designava la lenga araba, tot simplament.

(5) "Me laissere portar, esquichat dins la frapa dei gents..."(p. 47)

(6) Podèm pensar tanben a un libre mai recent : La Gacha a la cisterna (Ed. Jorn, 1998) ont, dins la segonda part, Lafont se congosta d'evocar las diferentas varietats d'olivas (p. 93 - 97)

(7) "Tanben" perque foguèt question pus naut dels Maures.

(8) De notar que Patron Aubin doblida pas aquí son obession de l'eretgia calvinista... veire la seguida del passatge que citam.

(9) Basta de veire lo biais de presentar la darrièra tecnica de foncionament de las posaracas : "N'i a que leis amòdan lei vents : aquélei me fasián una soma dei doas escòlas molinieras qu'aviáu frequentadas."

Lenga e país d'òc, n°50, page 143 (04/2011)
Lenga e país d'òc - Lo viatge en Espanha dins "La Reborsièra"