Camins de la critica

Istòria literària

Robert Lafont

Las cronicas de Robert Lafont e de totes los autors de la revista Òc dobrisson lo talh d'una critica literària indispensabla a la renaissença. Dins Òc 224 d'abril-junh 1962 escriu : "Se nòstris estudis son pas encara çò que voudriam que foguèsson, pasmens començan d'existir e se'n pòt pas faire mespretz." Dins aquel numèro Robèrt Lafont signa una longa cronica "Istòria literària". Presenta "un molonet de libres pareguts en 1961 que fan pron avançar la coneissença dau fach literari d'òc e borrolan l'estarsuau d'una recèrca que i a detz ans s'anequelissiá d'una part dins lo sòm-sòm universitari francés, de l'autra dins l'ineficacitat badarèla dau provincialisme felibrenc".
La primièra partida de l'article es consacrada a l'actualitat de la critica medievista. Saluda Itàlia qu'es a mand de jogar "lo ròtle que foguèt lo d'Alemanha fins a la guerra de 14" e mai que mai l'edicion de Rigaut de Berbesilh per Mauro Braccini e los obratges de D'Arco Silvio Avalle, editor de Pèire Vidal. Saluda tanben dins aquela feconda annada 1961 los libres recents d'Irenèu Cluzel, de Rita Lejeune, d'Henri Davenson e l'edicion de la Cançon de la Crosada per Martin-Chabot. Citam la segonda part de sa cronica consacrada al sègle XIX.

A l'autre terme de la recerca avèm li trabalhs sus la Renaissença nòucentista. Aquí sembla ben que lo movement siá inaugurat. La coneissença de Mistral es completament renovada dempuèi qualquis ans. I ajudèron poderosament li Congrès que dirigís lo professor Boutière amb sa saviesa e una sciéncia qu'aviam pas, d'abòrd qu'eu s'apodera de l'immensa correspondéncia mistralenca qu'estúdia, classa e que li permet d'intervenir, metent la veritat en plaça de l'apreciacion di possibles. Sot son govèrn li cercaires se senton butats e diregits. Antau lo volum d'actes ja senhalat pus naut1 caup quauqui revelacions precisas : la de J. Pelissier2 fai progredir lo vièlh debat, e la part de Mistral dins li poësias de son amic apareis mai granda encara que se pensava ; li de R. Dumas sus la collaboracion de Mistral a l'Armana Prouvençau, nos mòstran un Mistral "director de la produccion provençala"; li de Leon Teissier3 n'acaban amb l'incertitud sus li dos ponchs estudiats. Per quant is estudis dau tèxt, tres son de reténer par sa riquesa : lo de J. Boutière4 pausa de problèmas d'influéncias importants e lo Carles Mauron5 apària un metòde estadistic e un metòde psicologic e n'arriba a identificar li butadas de l'afècte-femenin dins l'òbra, çò que l'estudi biografic de J. Boutière confirma e data, çò ditz ; lo dau Polonés Zygmunt Czerny6 es una vertadièra pichòta tèsi de mai de 60 grandi paginas que permet de pausar l'art mistralenc dins sa novetat d'epòca, un colorisme pro diferent dau romantisme. [...]

Enfin la comunicacion de R. Aramon i Serra7 es d'un pes de remarca. I aurà gaire de glenas après aquel estudi pacient, confle de referéncias que davera una certitud : "L'obra de jovenesa de Mistral ha esdevingut patrimoni espiritual de Catalunya" e duerb de nòvi recercas : "Mistral ha deixat un rastre evident, bé que no estudiat satisfatòriament fins ara, damunt alguns escriptors de les terres catalanes".

Après Mistral, Aubanèu. Glaudi Liprandi n'a fach son especialitat. La segonda edicion dis Oeuvres choisies pareis ara sota son vestiment occitan. Entre aquesta segonda e la primiera i a una diferéncia de 86 paginas que representan quauqui tròç de mai, lo tèxt que fasiá prefàcia a l'edicion occitana de la Miugrana e qu'es aicí représ, e mai un fube de nòtas nòvas. Es a aqueli nòtas que lo legeire deurà s'atencionar mai que mai. Li contèstas que levèt la primièra edicion butèron Liprandi a èstre mai precís per afortir son dire e d'aquela maniera multiplica lis explicacions, li referéncias a de correspondéncias, establís la veritat d'istòria. Tira de la legenda fosca tota la pontannada primiera dau Felibritge. [...]

Se se fai lèu sus d'autris autors parier coma Liprandi sus Aubanèu, coma cambiaràn li causas ! E benlèu que se constituirà un esperit nòu dins li mitans occitans, pastat de seriós e d'aqueu destacament di cotrias que balha la frequentacion di bòns metòdes. De tot biais amb l'estudi dau Felibritge i auriá de qué ocupar ara una facultat occitana !

Tant dins la coneissença di Trobadors coma dins la dau Felibritge, se sent l'influéncia d'una butada occitanista e en definitiva la preséncia de l'IEO que benlèu aurà agut fins ara mai d'importància per lo climat nòu que faguèt regnar que per si trabalhs publicats especialament. O sabèm nosautres coma èra estadissa la cultura d'òc au començament de nòstra intervencion. E ara passats de rega per aqueu movement critic que conquista nòstre domeni, deurem de mai en mai donar d'ample a nòstra informacion e nos esforçar luenh d'un amatorisme primitiu.

Demòra un relarg ont la pensada occitanista centrala demòra encara quasi soleta, mai es per gaire de temps : lo di sègles XVI, XVII e XVIII. Lis autors d'aqueu moment son estats editats e estudiats per l'erudicion locala qu'arriba a un nivèu important amb un Noulet, mai se tirassa pron de còps dins l'anecdotic. Tant i a qu'aquí lo terren es encara aboscassit, se vei gaire coma caminar. E pasmens es lo nos de nòstra tradicion literària, de nòstre èstre occitan. En dubrent per li sègles XVI e XVII si collòquis d'istòria literària, l'IEO vouguèt antau faire pretzfach essenciau. Dau primier collòqui li tèxts se pòdon encara legir dins un volum d'Annales8. I remande lo legeire d'Òc coma a un ensems variat, ont i a un pauc de tot, e subretot una idèa directritz qu'abandonam pas : estudiar lo fach literari dins si relacions amb l'environament istoric e regionau. Es finalament di comunicacions non-literàrias que ieu ai lo mai après : la de H. Blaquière9, de M. Caillet10, de D. Ligou11 e subretot de R. Mesuret12. Antau se dessenha la cara d'una civilizacion occitana dins si donadas de basa.

Mai la coneissença dis òbras es entrepachada per la manca d'edicions recentas. Antau fau granmercejar A. Delfau de nos faire legir de bòns tròç d'Augier Galhard13 que podiam ajónher que dins la rarissima edicion de Clausade (1843). Es lo meriti essenciau dau libre : de tèxts aisits de legir, ben esclairats de nòtas simplas e ben presentats. Per çò que tòca la compreneson dau "fach Galhard", Delfau resumís a pauc près li trabalhs anteriors dins una prefàcia clara. Se podriá plànher qu'aguèsse pas pron ensajat una interpretacion d'ensems de l'òbra. Astrosament i a li doas paginas de Joan Seguy au cap dau libre. Aqueste analisa amb una competéncia sens flaquiera lo fenomèn literari de l'artista popular. Si quauqui frasas meton au lum tanben lo mecanisme de l'expression occitana folclorizada au sègle XVI. Esprovère que se podiá pas mieus faire per comprene Galhard que d'utilizar dins l'estudi li definicions d'aquí. Antau sortèm de l'embarràs : es verai que Galhard es pas un poëta de valor formala, es luenh darrier un Pèir de Garròs e un Belaud de la Belaudiera. Tanben li fau pas aplicar li critèris que sèrvon per d'artistas conscients dau plan professionau. Li critèris de Joan Seguy permeton au contra de lo legir amb plaser e de trobar son òbra apassionanta coma la de "l'individu.. qui assume comme par mécanisme la charge d'exprimer les pensers, les appétits, les goûts esthétiques du groupe auquel il appartient." Antau se dessenha la carriera de Galhard, e faudriá ara, sus la basa di tèxts publicats e esclairats per Delfau, botar nòstre rodier-violonaire-poëta dins son environa umana, comprene si relacions amb Montauban dins lo periòde 1569-1582 e amb Bearn de 1583 a la mòrt. Aquò impòrta a l'istòria literària d'òc que la pertòca dins son fons d'engatjament sociau.

Es vengut lo temps di sintèsis ? Dempuèi l'Histoire de la Littérature Occitane (Payot, 1953) de Carles Camprós, degun s'es avastat a ne temptar una autra. Aquo vendrà lèu, pasmens. Per ara una autra vista fragmentària seriá utila : estudiar non pas lo moment, mai lo ròdol, l'evolucion de l'expression d'òc en un luòc. Es çò que ven de faire Bernat Lesfargues per Brageirac14 [...] I aguèsse un florilègi parier per toti lis encontradas d'Occitània, dau localisme dialectau seriá aisit per quau que foguèsse de s'auçar a la consciéncia renaissentista. Lo Brageiragués es pas ric en literatura occitana d'un biais remirable, mas es d'aitan mai ensenhaire de i dessenhar, amb Lesfargues, li regas directritz de tota nòstra istòria. Li Trobadors [...] ; la produccion populara di sègles de folclorizacion ; lo despertament dau sègle XIX ont senhoreja lo vesin Jansemin que foguèt quasiment au sieu a Brageirac, lo Felibritge amb Juli de Termes, Pèire Gessé, Emili Laplace ; lo sègle XX amb un talent poëtic agradiu [...]. Demòra de manca la poësia de Bernard Lesfargues qu'auriá donat son pes e sa significacion a tot lo recuelh : una conquista de l'occitanitat. La literatura d'òc es antau compausada, çò cresèm, d'una montada di valors terradorencas a la vesion de tot lo païs. E dins aquela vesion l'estudi jòga son ròtle. Una consciéncia literària es facha de la coneissença tant coma de la creacion.

(1) Actes et Mémoires du Iie Congrès International de Langue et Littérature du Midi de la France, Faculté d'Aix-en-Provence, 1961.

(2) "La paternité de la Farandole d'Anselme Mathieu."

(3) "Mirèio, le nom et la strophe"

(4) "L'influence des Troubadours sur la versification de la lyrique de Mistral"

(5) "Le vocabulaire affectif de Mistral"

(6) "La Palette de Mistral"

(7) "Mirèio e Catalunya"

(8) Actes du Colloque d'Histoire Littéraire de l'IEO, 1959.

(9) "Aspects de l'histoire politique, sociale et économique de Toulouse"

(10) "L'oeuvre des imprimeurs toulousains"

(11) "Un aspect de la crise de la fin du Grand Siècle"

(12) "De Séville à Toulouse, les Traités d'Esthétique de 1649 à 1659"

(13) Oeuvres choisies d'Auger Galhard, IEO , 1961.

(14) Florilège des poètes occitans du Bergeracois, Municipalité de Bergerac, année occitane 1961.

Source : Òc, n° 224, abril-junh de 1962. p. 32-40

Lenga e país d'òc, n°50, page 131 (04/2011)
Lenga e país d'òc - Istòria literària