Questions d'ensenhament

Entrecompreneson occitana a l'escòla

Robert Lafont

L'unitat dialectala de la classa d'occitan, es pron rar de la rescontrar dins l'ensenhament segondari, emai de segur es pas la regla dins lo primari. Levat quauqui cantons campanhòus e montanhòus a despart di grands camins, la borrotladissa de la societat moderna nos mena davant de dròlles venguts d'un pauc tota la tèrra d'òc. Es amb aquela matèria donada que fau trabalhar. Quora ensenhave en Lengadòc aviáu un fons d'escolans lengadocians, mai de Montpelhièr a Tolosa per l'origina ; sus aquò, quauqui Provençaus e episodicament de Catalans. Ara en Provença, ai dins una classa unenca una majoritat arlatenca, mai se i apondon de Lengadocians (Cevenas, Roergue, etc...) Laisse de costat li non-occitans, li "franchimands" qu'ai totjorn admés a mi cors, e que d'uni m'an donat de jòias vertadieras, per son intelligéncia de l'occitanitat dau païs ont vivon. Adonc se vei coma seriá perilhós un localisme, de biais felibrenc, a l'escòla. Volent o pas, siam dins una classa au nivèu occitan. La varietat dialectala nos es donada d'intrada. E mai aquò se complica tre qu'òm coneis un pauc lis escolans. Vos avisatz que la lenga viva per eli es pas la lenga de la vila ont son ensenhats, qu'entendon benlèu jamai, mai la lenga d'un canton bèn luènh de la tèrra d'òc, ont vivon si grands e ont passan si vacanças. Siatz menat a rasigar de Provènça un enfant de Peirigòrd dins son lengatge viu.

Adonc, a la basa de la pedagogia nòstra, fau plantejar la varietat dialectala. Es una empacha que devèm trespassar. E mai benlèu mai qu'una empacha : una escasença de pensar mai fons que non fasiam nòstre ensenhament. Se pòt dire qu'en pedagogia i a jamai de situacion negativa.

Remarcarem primier aqueu fach generau que podem sonar l'entrecompreneson occitana. La trobam dins la classa coma en luòc mai, e mai la podèm experimentar amb lis enfants. Se ne cresem la definicion de Meillet, es aquela entrecompreneson espontanea que pròva l'existència d'una lenga d'òc e non pas de dialèctes mai o mens vesins. La lenga a per limits l'entrecompreneson : lo parlaire e l'escotaire utilizan cadun son dialècte, l'un per bastir li frasas, l'autre per li reconstituir. Antau se demandatz a un Occitan de repetir çò que venètz de dire o repetirà dins son parlar costumier. Aquò's un reflèxe inconscient : quora parlave a mis escolans setòris m'atencionave a seguir lo parlar locau, mai passat un moment tornave au provençau per la fòrça de la costuma. Eli se n'avisavan totjorn mai tard que ieu.

Robert Lafont en 1933

Mai se sap tanben coma aquela entrecompreneson es pauc scientifica : l'usatgier remarca pas de fachs morfologics, e mai fonetics essenciaus. Mai son sentiment localista se noirís de varietats menimosas de vocabulari (la tiera coneguda : escoba / balaja / engraniera). De mai de prononciacions estrechament localas, coma ts, dz per j e mai un ritme de frasa l'entrepachan fòrça. Es constatat qu'un Provençau de la mar o dis Aups compren mieus un Tolosan qu'un Malhanenc. Antau l'entrecompreneson occitana dins si donadas es invèrsa de l'idèa qu'un linguista se fai de l'unitat de la lenga. E mai es aquí lo perilh. Dins la primiera ora d'occitan a l'escòla, tot vai èstre reversat, e l'enfant serà desvariat. Li variacions morfologicas e foneticas, un còp notadas dins l'escrich, prenon una fòrça immensa. L'impression es la de l'esparpalh.

I a qu'un mejan de se'n sortir. Es de menar l'enfant au pus lèu au nivèu de l'unitat occitana scientificament establida. Lo cambiament de l'entrecompreneson espontanèa en compreneson scientifica deu èstre resougut sens perda de temps. Amb un pauc d'aplicacion, en utilizant lis incidents de la classa i a pas aquí de dificultat vertadiera. Mai fau un metòde. Per ieu lo metòde es estat tre la començança l'usatge dau sistèma ortografic occitan. Dins una primiera pontannada son adopcion foguèt pèr ieu un afaire d'escrivan. Mai dempuèi que siáu ensenhaire, mis arguments en partida ideologics lis ai doblidats per d'arguments pedagogics. E i a ren d'estonant dins tot aquò : i a una situacion occitana donada, a l'escòla coma en luòc mai. A l'unitat de situacion respond l'unitat de metòde. La teoria dau "mot grafic" supòrt di prononciacions divèrsas es d'una fegonditat admirabla dins la classa. Vèn un jòc pèr lis escolans, per tan joves que sián, de trobar l'ortografia dau mot amb çò que cadun ditz. Un jòc apassionant. Tre aqueu moment li diferéncias a l'interior dau vocabulari son remandadas a la lexicografia e li divergéncias morfologicas essencialas, mesas a sa plaça, nos permeton de pausar li grands dialèctes amb clartat. L'enfant pren de sa lenga una idèa scientificament condrecha. L'unitat es retrobada. Lo cèrcle es barrat.

Robert Lafont à 16 ans avec son grand-père César

Me pòdon opausar que fasèm antau d'un dròlle un pichòt filològ. Per de qué non ? Òm comença ara de s'avisar que li precaucions presas per retardar l'iniciacion a la sciéncia de la gramatica son una error. Qu'es mai aisit d'ensenhar aquela gramatica segon Dauzat que segon li procediments anarquics e faus de l'analisi tradicionala. La classa d'occitan es inserida dins un moviment de renovacion pedagogica. Es au mens antau qu'o crese, e ai totjorn vougut que mon cors de lenga d'òc serviga a explicar mièus li mecanismes dau lengatge coma servissiá d'un autre costat a explicar mièus li mecanismes de la literatura. Avèm de tot biais amb la lenga d'òc, lenga trobadorenca que grelha e bruèlha coma la vida, un terren d'experiéncia magnific. Lo barrar a nòstreis escolans, li refusar de comprene lo trabalh de codificacion de l'escrich seriá una inconsequéncia pedagogica.

Aqueste an passat mi resultas son estadas melhoras amb li pichòts que li expliquère tot lo sistèma qu'amb li grands que li menère autrament a la consciéncia de la dignitat de la lenga.

Robert Lafontà Sète en 1946

Acabarai pèr un exemple : un pichòt Roergat (11 ans) me recitèt en tres mes tres poëmas provençaus. Au primier aviá sa prononciacion montanhòla. Au segond èra en passa de se provençalizar. Au tresen la provençalizacion èra totala. La classa l'aviá transformat. Mai sa lenga parlada, qu'es pron bòna, aviá pas cambiat. A l'interior de la compreneson scientifica, aqueu manit participa de dos dialèctes. Lo contacte amb lo parlar de si gènts es pas perdut : s'es melhorat e justificat. Mai l'idèa de la lenga d'òc es nascuda pèr eu. La generalizacion de talis experiéncias, me sembla qu'es aquí lo salut de l'occitanisme.

Discutida a l'Escòla Occitana de Provença, annadas 1980.

Source : Bulletin pédagogique de l'Institut d'études occitanes, 12, 15 septembre 1952, p. 1

Lenga e país d'òc, n°50, page 49 (04/2011)
Lenga e país d'òc - Entrecompreneson occitana a l'escòla