Tèxtes

Paure Miègjorn

Emile Barthe

Lo poëma comença per un omenatge a Laurès que ven de morir.

Lo temps d'unas fes ritz, de fes plora, e sul temps
Lo comèrci a totjorn reglat sos moviments.
Que lo trabalhador soslève, bine, terce,
Mas qu'engatge pas res sul temps ni sul comèrci,
Car a part lo femnum que trompa los pus fins,
Lo comèrci e lo temps son çò pus trompadís.
Cal pas per eles dos ne metre mai a còire ;
A lo qu'i fisa tròp, sovent li pòt escòire.
Son bèi çò qu'èran ièr, coma es totjorn estat,
Los enemics mortals de la proprietat1,
E son per l'assucar car l'an tròp presa en tissa.

Qu'abrial se fonda en gèl e julhet en granissa,
Que las nèblas de junh congrelhen lo mildió,
Que blueta e porquet, que pirala e carbon2
S'acarnen sul socam coma los còps suls ases,
Que per tot lo Miègjorn e dins totes los mases
Bèstias e malautiás passejen sos verens,
Que li demòre enfin pas res o presque res,
Tot lo monde es ernhós, lo pus gai fa la cara.
E pasmens tot escàs la Sant Miquèl se sarra
Que lo vin, còp sus còp, vei montar sa valor,
Coma lo termomètre al fòrt de la calor.
E s'explica, pardiu ! aquela auça de prises
S'es colit un rasim cada cinc o sièis vises.
E malgrat son pris fòl, dins los trabalhadors,
Es pas en même cap d'arribar'far lo nos3,
Car lo mal es per el pus fòrt que lo remèdi.
Per viure un an de mai a que recors al crèdit,
Mes sans se desgostar, totjorn fèrme e valent,
Emponha son bigòs e ditz : "A l'an que ven !
N'aurem saique un pauc mai s'aqueles temps s'arrèstan !"
E plen d'esper combat.
Que las sasons s'i prèsten,
Qu'ambe moderacion, sans baugièr, sans furor,
L'ivèrn traga son freg e l'estiu sa calor,
Que plòga a temps volgut, que cap de matinada
Espolse pas en lòc son escarrabinada,
Que ges de bestialum ni cap de malautiá
Venga pas destorbar la marcha del plantièr,
Que mai ambe sos vents que fan rafir los morres,
Prenga pas tant a còr l'espilhatge dels borres,
Qu'un temps viu e galòi pare la florison,
Que lo rasim pinhat dintre plan 'n vairason,
E tot lo monde es fièr, galòi, tot met de garri ;
Del pichòt païsan al gròs proprietari,
Cap rèsta pas darrèr : sèm pas al mes d'agost,
Que tot afogats, romplits d'un meme gost,
An dejà pauc o pro la vaissèla enginhada :
Digús s'oblida pas per far la reliada,
E quand lo jorn vengut comença lo rambalh,
Tot es embriagat per l'amor del trabalh.
S'ausís que de cançons dins las vinhas ramudas,
De rires de jovents e de crits de menudas,
La jòia bat son plen, tot nada dins lo vin,
Ne raja de pertot, sans saupre ont lo cabir...
"Quna recòlta ! Aumens ongan farem los fraisses !"
E los trabalhadors son fièrs coma de gaisses :
Paures tanecs, cantatz, risètz, dins pauc de temps
Vos èra reservat de retorns escosents ;
Coma lo lop qu'es prèste a sautar sus la feda,
Lo comèrci vos finta : es el que bat moneda :
Vos aurà tard o temps ; podètz pas reguitnar,
Ten lo nos corredor que deu vos escanar.
"- Se vendiatz plan lo vin seriatz ben tròp uroses !
Tant d'òr es pas fondut per vòstres dets terroses ;
E seriá ben donat, s'èretz tan plan pagats,
De crocants al porcèls e crèma als forçats !"
Aquí çò qu'entre dents lo comèrci romilha :
Abusa del besonh que vos entortovilha,
E vos crompa, s'aquò pòt s'apelar crompar,
Vòstra susor d'un an per un bocin de pan.
Dels crèdits qu'avètz fach lo pagament s'impausa,
I prepausatz lo vin (malur a qui prepausa)
E vos dona vint francs de çò que ne val cent.
A ! Compreni, botatz, que vos siágue escosent,
D'arroïr vòstres còrs per enrichir los autres,
Compreni vòstre sòrt, fraires, car coma vautres,
Nascut dins lo Miègjorn, tetèm del même lach,
Se la vaca morís de ieu tanben n'es fach.
Coma vautres, tanben, visat per la roïna,
Sentissi'n grand sanglot elargir ma peitrina,
E contra los tirans que nos chucan tot vius,
Crachi tot l'amarum de las malediccions !
[...]
E pasmens i a tres ans, oui, tres ans qu'aquò dura,
E res enralha pas lo mal que nos aturra,
Fòrça rasons, es vrai, nos tenon jol flagèl,
E malgrat sul comèrci aja racat mon fèl,
Car dins l'embalament d'una ataca mordenta,
Virat que sus el sol los tòrts de la meventa4,
Reconeissi, botatz, que la crisi en question,
Ven un pauquet tanben del tròp de produccion.
Soi pas de los qu'aicí se meton dins la bòla,
Que de l'intelligéncia avèm lo monopòla,
Ni de los qu'an cregut jusqu'an aqueste jorn,
Que se la França beu es que gràcias al Miègjorn.
Ai pro de jutjament e pro de comprenòri
Per saupre que pertot bèi la vinha fa flòri,
E que dins tal endrech ont fasián que de milh,
Bèi pòdon de sos vins ne beure a plen dosilh ;
Oui, s'es plantat pertot : e sans parlar dels autres
Prengam-z-o per aicí, agachem nos a nautres :
Avèm mes en socams totes nòstres terrens ;
Los puèges plen de tuf, los fonses salobrens,
Ont veniá pas un gran per noirir 'na lunòta,
Los estanhs qu'autras fes fasián que de canòta,
Tot aquò's preparat, virat dessús-dejós,
Coma d'una fontaina ara pissa de most.
E quand passejariatz tota nòstra contrada,
Trobariatz pas en camp la mendre sestairada :
Cal que totes a reng, grands e pichòts borgés
Crompen per sos bestials grans, foratges e fens.
"De vin, fagam de vin, ne fagam en abonde !"
E coma tot se pèrd quand òm ne fa 'n abús,
L'òr que la tèrra a pres ne sortirà pas pus.
Bèi tot se fa sans gost : abans, dins cap de vinha,
Auriatz pas vist una èrba, una mata, una espinha,
Ara s'i fa pas cas : al luòc de cinc faissons,
S'en fa dos, e grand gaug : mes çò pus malurós,
Es qu'a la prima, quand los borres, ambe fòrça,
Del socam plen de saba escarvalhan l'escòrça,
Ne se'n ara arrivats, o desespèr crudèl,
A reclamar contra el las colèras del cèl,
Per que bèi, la recòlta entretenga la vida,
Oui, soetam que lo temps la rabaisse en partida.
Despuèi que Monde viu, saiqu'es lo primièr còp
Qu'un país es perdut per que rapòrta tròp.
[...]
Se sap, la produccion es apelada a créisser
Digús n'es pas pro sòt per o pas reconéisser :
Mas per que donc, alòrs, se la vinha se plai
Dins certenas regions ont se fasiá jamai,
Se lo rasim madura ont veniá que la poma,
Se se'n recòlta mai que çò que se'n consoma,
Per que donc, nom d'un gòi, sans socit de la Lei,
La frauda un pauc pertot cada jorn bat son plen ?
Totes braman contra ela, e pecaire, pecaire,
Qual es que n'a pas fach o cercat a ne faire ?
Vòli pas anar lenc, sans sortir del país,
Qual es que pauc o pro trafica pas sos vins ?
Segon que l'aja espés o clar coma d'aiguetas
Tal i met son tres-sièis, tal autre sas piquetas,
E non content d'aquò, mai d'un e mai de dos,
An vendemiat, un temps, amb de sucre e lo potz.
Bauges que sètz estats ! gueitatz çò que nos penja,
Lo teniatz al comèrci, el ara se revenja,
S'es causa mai que res del mal que subissèm ;
Oui, s'es causa que bèi lo comerci nos ten,
Fraudaires sans pudor sètz estats son complici,
Avètz pèira per pèira auçat son edifici,
E bèi qu'a vòstre torn vos a dins son fialat,
Vodriatz lo davalar, mes l'avètz tròp quilhat :
Los ròtles son chanjats ! fa çò que fasiatz vautres,
Ramassa al prètz que vòl los vins dels uns dels autres,
Puèi ambe lo concors de mila ingredients
De cent litres de vin ne retira dos cents !
[...] Lo vin d'ara es de "mistura e de salopariá"
Es tròp vrai, lo Miègjorn es condemnat a mòrt !
Que fagam, que digam, pecaire ! al triste sòrt
Que l'espèra, digús tròba pas de remèdi :
La roïna l'atend coma lo tèrme al crèdit.
Un bèi, l'autre deman, totes sans remission,
Nos cal capitular fauta de municion :
Lo que n'a s'atalís, lo que n'a pas s'endeuta ;
E lo qu'es endeutat d'ont mai va, mai s'empeuta,
Coma lo païsan, lo borgés se rafís,
Caminan totes dos a la fin de las fins.
Dins un tautàs sans fond, lo país arpateja,
Dins totes los ostals la misèria mestreja :
La gèina d'ont mai va pesa d'un pes egal,
Sul patron sans lo sòu e l'obrièr sans trabalh.
Del sòrt que nos attend ne sarem pas suspreses
Nos cal pichòt flòc morir coma de bleses...
Morir ! mes nom d'un gòi ! Morirem pas atal !
Avèm drech a la vida, e coma tal o tal,
Se soi de los que cridan al mièg de la trantida,
Que del comèrci, bèi, la pus granda partida
A de l'onestetat clavelat sos talons,
Se repròbi la frauda, enfin se soi de los
Que sabon qu'en tot luòc las vinhas s'aclimatan,
Se soi dels devogats que quand o cal s'acatan,
Soi de los que tanben sans bridon ni morrat,
Vòlon 'n plan trabalhant viure de son trabalh :
Sèm pas bastards, pasmens, França, siás nòstra maire !
Volèm que viure, ensi te demandam pas gaire !
E pòdes pas laissar tant miserablament
Una de tas regions crebar d'adaliment.
Non, França, pòdes pas totjorn demorar muda ;
Despuèi dejà tres ans reclamam ton ajuda,
Enfangats jusqu'al còl nos ausisses plorar,
Seriá temps o jamai de nos desensorrar.
N'avèm pro tabassats de passatges destreches,
Ara, butats a bot, exigèm nòstres dreches,
Sèm lasses, n'avèm pro d'èstre totjorn tonduts,
E de caler crupir sus nòstres revenguts.
Çò que disi sortís de tres milions de bocas,
De tot çò qu'entreten e trabalha de socas ;
Lo pauc d'esper qu'avèm cada jorn demesís :
França, a nòstre secors, esperam ton decís,
Del comèrci emmascat debotona la ropa,
Balaja per totjorn la nèit que nos estropa,
Parla, França, es de tus que depend nòstre sòrt,
Per nautres ton arrèst es la vida o la mòrt.

terçar : far la tresena laurada
Vis, vit : cep, souche
gaisses ; pl. de gai, geai
tanec, nigaud

fintar : épier, tromper
milh : maïs
desensorrar : désembourber

(1) Veire Lou perdoun de la tèrro

(2) Malautiás de la vinha, parasits. Lo mot occitan per o dire en general es "bestialum"!

(3) capita pas a far lo nos

(4) virat sonque sus el los tòrts...

Source : Paure Miègjorn, 20 decembre 1901

Lenga e país d'òc, n°46, page 36 (04/2007)
Lenga e país d'òc - Paure Miègjorn